Volume 28 1919 > Volume 28, No. 110 > The Land of Tara and they who settled it. Part VII, by Elsdon Best, p 79-96
                                                                                             Previous | Next   

- 79
THE LAND OF TARA AND THEY WHO SETTLED IT.
THE STORY OF THE OCCUPATION OF TE WHANGA-NUI-A-TARA (THE GREAT HARBOUR OF TARA) OR PORT NICHOLSON, BY THE MAORI.
PART VII. (Continued from page 17, Vol. XXVIII.)
THE MAORI TEXT.

IT has been considered advisable to preserve in print the Maori Text on which is based most of the story of “The Land of Tara.” Although this text will interest but few of our members, it is nevertherless advisable in the interests of historical and philological research that the original should be printed for fear of accidents to the MS. volumes in which it is contained.

The original volumes are in possession of Te Whatahoro (the Scribe of our “Memoirs,” Vols. III. and IV.), but copies are in private hands, and from these latter the text now printed below has been taken. The matter itself is the result of some years' work by the Scribe, who wrote it out to the dictation of the old priest of the Whare-wānanga, Te Matorohanga, who had been taught in his youth in that Maori college the ancient lore of his tribe. As the whole is expressed in the purest Maori language as spoken by the people prior to the advent of the European, it may serve to counteract the tendency to a bastard style of Maori now becoming prevalent in the writings of the present generation.

TE WHANGA-NUI-A-TARA.

Ka haere mai a Ngai-Tara, ka noho ki Motu-kairangi me era atu wahi.

NA, i te whitu o Maehe i te tau 1867, i a matau i Kete-pakaru, ka mea mai a Te Waitere, a Kereopa, ki a Moihi Te Matorohanga:—“E koro! Korero ra ki a matau ko wai nana i noho mai nga tahatahatai nei, timata mai i Heretaunga nei haere mai nei ki Wairarapa nei.”

- 80

Ka mea atu a Moihi Te Matorohanga:—“E ta ma! Kua hoha au i te korerotanga i nga korero tauawhi a nga tangata pupuri o te wananga ki a koutou, he kotikoti rahi no koutou i aku korero in a korero au.”

Ka mea atu a Kereopa:—“E ta! Ko tou papa ano, ko Te Ura-o-te-rangi, e whakararuraru ana i au korero.”

Ka mea mai a Te Matorohanga:—“E pai ana hei korero noa ake ma tatau. Me timata mai e au te whakatakitaki mai ki a koutou i Turanga-nui-a-Rua, i te rawhiti roa.”

I te wa i wehe mai ai a Whatonga i a Toi-te-huatahi i Whakatane, ka mea a Whatonga ki te tipuna, ki a Toi:—“Hei konei noho ai i to kainga, kia haere ake au ki te whakatakitaki haere i o mokopuna ki nga wahi o te whenua nei e watea ana i te noho a te tangata, tirotiro haere ai he taunga iho mo te remu ki raro, a maku e hoki mai ki te toro mai i a koe i konei.”

Ka mea atu a Toi:—“Haere i te taha rawhiti o te motu nei, kei te watea te whenua, ka kite taunga koe hei te taha moana e koe te taunga tangata, kia rua ai nga rourou, ko to te moana, ko to uta, hei matua mo te pani me te wahine, me nga tamariki. Haere, ko to matua iwi waiho kia tuwhera ana, hei ara kuia, hei ara mo nga tamariki.”

Ka whakaae atu a Whatonga ki a Toi mo āna tohutohu mai ki a ia.

Ka haere mai a Whatonga me ona tamariki, me tona ope, e tata ana ki te rua rau tane me nga wahine, haunga nga tamariki. Ka tao mai a Whatonga ki Ohiwa, tae mai ki Huiarua, ka mahia tona kainga ki reira. Ka roa e noho ana i Huiarua, ka neke mai ki tetahi wahi ano noho ai; ka mahia tona whare, a ka oti, he wheki nga pakitara me te tuarongo, ko te whatitoka he rakau. Ka kawaia taua whare ko Tapere-nui-o-Whatonga te ingoa, ka mutu.

Ka roa e noho ana, ka neke mai a Whatonga me ona tamariki, me tona ope katoa, noho rawa mai ko Maraetaha. Kaore a reira i tau ki a ia, ka neke mai i Maraetaha tau rawa mai ko Nukutaurua. Ka roa e noho ana i kona, katahi a Whatonga ka korero ki a Tara raua ko Tautoki (Enei tamariki na Hotu-waipara, wahine a Whatonga, nana a Tara, i moe ra i a Umu-roimata, nana a Wakanui, a Tiwhana-a-rangi. Na Reretua, wahine tuarua a Whatonga, nana a Tautoki-ihunui-a-Whatonga, na Tautoki a Rangitane-nui. Ko te tuahine o Tautoki ko E,ere-ki-taiari. Kati i konei)—ka mea atu ra a Whatonga ki a Tara, ki a Tautoki:—“E ta ma! Haere ki te mataki i te whenua e takoto nei. Kia mama he hoa mo korua, waiho ake nga wahine kia pepeke ai korua. Kei te rongo korua ki nga kupu mai a to korua tipuna i poroporoaki mai ra ki a tatau.” Ka mea atu a Tara:—“Ae, e marama ana au ki ona kupu katoa.”

- 81

Ka whiriwhiria te ope a Tara me tona taina, e toru tekau topu taua ope a raua. Ka haere mai, tae mai ki Te Wairoa, haere tonu, tae rawa atu ki Heretaunga, ka noho i reira mataki haere ai. Ka haere mai, tae mai ki Rangi-whakaoma, haere tonu mai, ka tae mai ki Okorewa, kaore i tau; ka haere, ka tae ki Para-ngarehu, katahi ka titiro. Ka mea atu a Tara ki te taina ‘Ka tau tenei wahi.’ Ka tae ki Porirua, ka haere tonu, ka tae ki Rangi-tikei ka ahu ma roto i te awa, ka tae ki Patea, ka maro ki Tongariro, tae atu ki Taupo. Haere tonu atu ma uta, ka tae ki Titi-o-kura, ka tapatu ki Mohaka, ka ahu ki Te Wairoa, ka tae ki Nukutaurua. Ko Taka-raroa te kainga i noho ai a Whatonga me ona tamariki, me ona mokopuna, me ona tangata.

Ka tae atu a Tara ma me tona ope, ka nui te koa mai o Whatonga kua tae mai ona tamariki. E tata ana ki te tau e ngaro ana taua ope a Tara raua ko te taina. Katahi ka korerotia e Tara me te taina, me ta raua ope katoa te ahua o te takoto o te whenua, te ahua o nga awa nunui e puta ana ki roto ki nga moana wai tai, ki nga moana wai maori. Me te ahua o nga moana e uru ana te wai tai, me nga moana e uru te wai maori, ara moana wai maori tuturu. Me te ahua o te takoto o nga maunga, me te ahua o nga ngahere, me te ahua o nga mania. Pau katoa te korero i te ahua o nga taha moana me te ahua o te takoto o te whenua o nga tahataha moana, pau katoa te whakamarama.

Ka ui atu a Whatonga ki a Tara:—“Ki ta korua titiro kei tewhea wahi te matua o te tanga 1 e ora ai?”

Ka mea atu a Tara me Tautoki:—“Kei te pongaihu tonu o te motu nei, kei reira nga motu e rua i rongo ra tatau i tapaia e Kupe ki nga ingoa o ana tamahine, ki a Matiu, ki a Makaro, Na, ko te motu nui rawa kei te pu o te tonga, kei te puau o nga rerenga e rua ki waho ki tahora nui a Hine-moana; engari ma te uma tangata tenei e noho. Engari nga motu ririki e rua, ma te waka anake e whakataetae. Ahua pai te motu ki te taha mauru, tera e tipu te ora o te kopu; ko te motu i te taha rawhiti (Ward Island) he horehore, he kopuru te one.”

Ka ui ano a Whatonga:—“E pewhea ana te motu rahi e ki na koe mo te kumara?”

Ka mea atu a Tara:—“He pai te oneone, he onematua, he tairanga te ahua o nga akaaka, ehara i te mahora, he one rere te wai.”

Ka mea atu a Whatonga:—“He one maroke ma te tau hauwai e tipu ai te kai.”

Ka mea atu a Tara:—“Ae, etahi wahi ahua maru ana, e pai ana.”

- 82

Ka mea a Whatonga:—“Tena, he hohonu te wahaapu o nga awa na ki ta korua titiro, me ka timu te tai?”

Ka mea atu a Tara:—“Tetahi, te wahaapu o te taha mai ki te rawhiti. Ko te ngutuawa ki te taha mauru he pae onepu, kei te pae moana o te taha moana tutuki rawa ki te moana o te tuawhenna. Ki taku whakaaro ake tera pea e whakaikeike te ngutuawa.”

Ka ui ano a Whatonga:—“Kaore he ranga kowhatu o waho?” Ka mea a Tara:—“Kaore, kei nga ripa rawa nga kowhatu e whakaika ana.”

Ka mea ano a Tara:—“He tata mai tera motu ki te titiro atu, tera pea e po tahi ki te moana ka u atu ki uta ki te whakaaro ake.”

Ka mea ano a Tara:—“Ko te moana o te taha mauru (Porirua) he wai tai, he moana pai, he moana ruru i te hau. Na nga pae hiwi i wahi te hau ki ta matau titiro; he onematua te one. He pai te ngutuawa o taua moana, engari he uaua ki te noho takitahi, ma te umauma tangata anake e noho. Kotahi te motu kei waho o te ngutuawa e takoto mai ana; tera pea e tae te waka ki te hoe atu i te atatu kia poutumaro te ra ka eke ai, ki te whakaaro. He motu pai tera ki te titiro atu, he marū, he papa tiraha, he kainga hau te ahua, engari e pai ana hei matua mo te wahine me nga tamariki. Na, te moana wai maori (Wairarapa lake) o te taha rawhiti o te pae maunga, he tahora nga tahataha, he moana kai ki te whakaaro ake, he repo nga tahataha, e heke ana nga awaawa o te pae maunga. He pae maunga kei te taha mauru, kei te taha rawhiti; he ahua papaku nga pae hiwi o te taha tawhiti. Ko te taha mauru he pae maunga ranga kowhatu, one takataka, one parahuhu, he tohetea te one, he tauranga puaheiri, e hara i te huka matua. Ko taua pae maunga he pokohiwi no te motu nei e takoto tonu mai ana, a tae mai ki te moana kei te taha mauru o tatau e noho atu nei. E heke ana nga awaawa o nga pae maunga e rua, o te taha mauru, o te taha rawhiti, ki roto. Ko te awa whakaheke o te moana nei kaore i raid, e heke ana ki te taha marangai ki ta matau titiro. Kotahi rawa te motu paku nei e tau mai ana i waho i te taha rawhiti. He one punga nga tapa o taua moana, ma te umauma tangata ano e noho tenei wahi e taea ai. Pera hoki ra te moana i korero ake ra au i te pongaihu o te motu nei, taha rawhiti o te pae maunga ra, ma te umauma tangata e noho. He uaua te whakamatua ki te titiro noa atu, engari he pai te oneone, he one kai, he one paraumu, he one matua, he one pakirikiri etahi wahi; he pai nga mania, he tuwhera.

“Na, kotahi o nga moana ina tonu e tuwhera mai ra, he moana pai ano tera, he moana wai tai, e rere ana mai nga awa o te tuawhenua ki roto, engari he umauma tangata ano māna e whakatau ki te noho a reira. Kati, kua taunaha au i te moana wai tai o te pongaihu o te motu nei, ko reira he okiokinga mo tatau.”

- 83

Ka mea a Whatonga:—“E pai ana. Kaua hei haohao nui te noho a koutou i te whenua i haere na koutou. Ka pa kua ururuatia te noho a te tangata e haohao nui ai te whakaaro noho i te whenua; ko tenei, whakatatanga ta koutou haere ki te whakanoho i te moana o te pongaihu o te motu nei, te moana wai tai, te moana wai maori.”

Ka whakaae nga tamariki, katahi ka whakatika te ope o Whatonga ratau ko ona tamariki. Ko etahi o ona tangata i waiho e ia ki Nukutaurua noho ai, hei tiaki i taua wahi; e noho tahora noa iho ana te noho a te tangata.

Ka haere a Whatonga, a Tara, a Tautoki, me era atu, nga tane, nga wahine, me a ratau tamariki ano. Ka tae ki Heretaunga, ka mihi a Whatonga ki te takoto pai o te whenua. Ka tae ki Rangi-whakaoma, ka mea ia kia u o ratau waka ki reira noho ai, kia ta te ngenge o nga tangata. Ko Akaaka-nui te wa i heke mai ai te ope o Whatonga kawe mai i ona tamariki ki Poneke nei, tae atu ki Wairarapa nei.

Ka noho ra i Rangi-whakaoma ra, a ka roa, ka pae he kai ma ratau, he ika, he aruhe, ka haere ano te ope o Whatonga, ka tae ki Okorewa. Ka haere tetahi o nga waka ki uta o te moana o Wairarapa mataki haere ai, ka mutu, ka hoki mai; ka haere ano te ope nei, ka tae ki Poneke, ka u nga waka ki te motu e kiia ra ko Matiu, ka noho i reira. Ka tahuri ki te mahi whare, he mea tiki nga rakau i uta, me nga rau whare. Ka oti nga whare, ka tahuri ki te mahi papa whakatipuranga kai kumara, korau, hei kao. Ka oti enei mahi katoa, pae rawa te kai ki roto i nga rua, ara te kumara, ko te korau he mea mahi ki runga i te whata karaho.

Ko te whare i mahia ki reira mo ona hunaonga, ka oti te mahi, ka kawaia aua whare e toru, ko Haere-moana tetahi, ko Aotearoa tetahi, ko Te Pu-o-te-tonga tetahi. Enei whare he whakanoho, ara he tino whare, engari he hopara makaurangi te whakairo o aua whare e toru. Ko aua ingoa mo to ratau haerenga mai i te moana i Hawaiki ki te kimi haere mai i a Toi, a Haere-moana. Ko te motu i noho ai ratau, i mahue atu ai Hawaiki, te kainga tuturu; a Aotearoa, ara, na Kupe tera ingoa i tapa Aotearoa, mo te haerenga mai i te moana, kaore i kite whenua, a, tae mai ana ki tenei motu, koia a Aotearoa. Na, ko Te Pu-o-te-tonga, ko tenei ingoa mo te madams o ona tamariki, o Tara, o Tautoki, me to raua tuahine, a Rere-ki-taiari, me ona mokopuna, ki te pito rawa ki te tonga o tenei motu noho ai, hei whakamaharatanga mo te wahi i a ia.

Ka kotahi te ngahurn e noho tahi ana a Whatonga me ton a whanau, me ona mokopuna, a Tuhoto-ariki, a Turia, a Hine-one, a Rangitane-nui, me etahi atu o ratau, me te iwi hoki i wehea mai hei awhina i ona tamariki. Kotahi rau topu nga tane, nga wahine, ka wehea e Whatonga, kotahi rau takitahi ki a Tara, kotahi rau takitahi ki a Tautoki-ihunui-a-Whatonga. Ko te tuahine o Tautoki, ko - 84 Rere-ki-taiari, i mauria e Whatonga ki Nukutaurua hei tiaki i a ia. I tena wa kua kaumatuatia a Whatonga, kua mokopuna tuarua.

I muri o te otinga o enei whare, ka haere a Whatonga me Tara me etahi tangata hoe waka kia kite i Te Mana o Kupe. Ka tae ki Matakitaki, ka hoe atu ki Kapiti, a ka hoki mai, ka tae mai ano ki Matiu noho ai. Ka haere ki te mataki i nga ngutuawa o te moana, me te motu nui o waenganui o aua awa e rua; ka hoki mai ki Matiu.

Ka tae ki te Ihonui, ka ki atu a Whatonga ki ona tamariki tane me o raua iwi e rua ra:—“I muri i a au ka hoki nei kaore a konei e tau hei kainga tuturu. Wahiho tenei kainga mo nga wahine me nga tamariki; haere nga tane ki roto i te motu wawahi rakau ai, kume-kume aka, hei mahi whare, hei mahi pa. Me mahi te pa tuwatawata ki te wahi i poua ra e au taku pou, kia pau taua wahi ki roto i te tuwatawata. Kia tu te pa, ko te puna wai hoki kia tata e koutou; me whakaara ano te tuawata (?) ara haerenga ki te wai, pekerangi ra a waho, koi tutakina e te taua whakaeke, kia taea ai he wai. Ko nga whata kai hei runga i te tihi o te puke ra. Ka hanga i te tuwatawata ki te wahi i poupoua haeretia ra e tatau, kia rahi tonu. Kia kotahi tonu te waha ngutu o te ara nui, ka tuwatawata ai te ara nui, ka hanga ai nga puhara, kia rua ki te tomokanga, kia rua ki te urunga ki roto i te marae nui o te pa, kia toru nga puhara mo tetahi taha, mo tetahi taha. Me take nunui katoa nga take, kia rua wana hei whakauru i waenganui o nga take, kia kore ai e taea e te taua.

Ko nga wahi manuka, rarauhe, hurupi, me tahutahu katoa ki te ahi i nga tau katoa e kitea atu ai kua ururuatia, koi mauria mai e te taua hei whakapuru i te take o te tuwatawata ka tahu ai ki te ahi, koinei te take e peratia ai e koutou nga wahi ururua.

Kia toru nga tuwatawata, kia kotahi te tuwatawata matahao, kia kotahi te tuwatawata pekerangi, ka tae ai ki te tuwatawata matua, ko to roto rawa tena o nga tuwatawata.”

Ka mea atu ia i penei ai tana tohutohu kia noho pai ai nga kaumatua, me nga wahine, me nga tamariki.

Ka mea ano a Whatonga:—“Na, kia mahara, he pa koraha tenei no koutou, he pa mate i te kai kore, ko te rakau tena ma te taua, he whakaawhi kia mate ai i te kai, ka horo te pa. Me hanga e koutou he whare tatara ma koutou. Kia maha tonu ki nga pakitara tuarongo o o koutou whare tu ai, hei whatanga ika, hei pukaitanga kao kumara, korau, hei karaho punga pipi, kuku, paua maroke ma koutou. Mo te puta rawa ake he taua, e tu ana te poutaka o te kai, o te aruhe, o te karaka, o te tawa, te ora o to koutou tipuna, o Toi-kai-rakau, 2 e kiia nei ko Toi-kai-rakau.”

- 85

Ka mea ano a Whatonga:—“Nga papa māra e tata mai ana ki te pa nei, e pai ana, ka moe hoki nga tangata ki roto i te pa nei. Engari nga māra i matara atu ki tawhiti, me hanga rawa he pakokori tiaki paenga māra. Erua ona take o tenei tu pa, he tiaki i nga papa mara kai, he whakaaraara i te pa tuwatawata, ka mohiotia he taua ka huaki te taua.”

Ka mea ano a Whatonga ki ona tamariki:—“Me wehe te pa tuwatawata o tetahi o korua ki te puke i te taha katau o te ngutuawa i te taha rawhiti ra; kia penei ano te mahi o te pa. Engari ko nga tino kaupapa mahinga kai hei te motu nui i kiia ake ra. Ko nga whare tatara kia pera ano me taku i korero ra te ahua o te mahi, o te tu hoki. I peratia ai kia titiro ai te taua whakaeke kaore he whata, he pataka takotoranga kai, ka mohio e kore e roa e awhi ana kua mate tenei pa i te kai kore, ka noho tonu ki te awhi i te pa. Na, ka mohio koutou ka roa e awhi ana, ma te mate kai e tute kia haere. Mehemea e taea e koutou te whakaeke i tetahi wahi ke noa atu, e kore e roa ka hinga tena taua, kua mate hoki ratau i te kai kore. Koia te take i waiho ai nga kai i roto i te whare tatara. I penei ai au ki a korua kia waiho ai tetahi o o korua pa hei whakahauora i tetahi, ka paaha te taua ki tetahi o o korua pa, ma tetahi e tiki mai e whakauru, a ka pera hoki ki tetahi.”

Ka mea ano a Whatonga:—“Na, tetahi mahi ma korua, me haere ki te titiro i tetahi wahi pai e kore e kitea e te tangata haere, era e uaua te kimi e te tangata, ka mahi he kainga ki reira. Ka kawe he kai takoto roa ki reira, he ika maroke, he kete aruhe paka, he paua maroke, he tahā huahua, he karaka tao maroke, he kete tawa tao whakamaroke. Ka kiia tena tu kainga he kainga punanga, kia kore ai e kitea. Hei te po anake e tahu ai te ahi kai, kauaka i te awatea, koi kitea te auahi e koiri ana. Tenei punanga mo nga pa horo; ka whakamau ki reira nga morehu noho ai, a mo te rongo ranei he taua kei te haere mai, e whakahoro ana nga wahine, nga kaumatua, nga tamariki ki reira noho ai. Kia watea te pa tu tahora mo te toa anake, kia mataratara te tu a te tangata, kia kore ai he raruraru ki nga koroua, ki nga wahine, ki nga tamariki. Ki te oti i a koutou enei tohutohu aku, e kore koutou e rarua i te taua.”

Ka mea atu a Tautoki ki a Whatonga:—“He pai rawa a runga i nga moutere nei mo nga kaumatua me nga wahine me nga tamariki hei nohoanga.”

Ka mea atu a Whatonga:—“Kaore, ko te he o tena ka mohio te taua kei reira nga koroua, nga wahine me nga tamariki, ka waiho te nuinga o te taua kia awhi ana i te pa, ka tikina aua moutere ka hurihia e te taua.”

Ka mutu nga tohutohu mo te ahua o te mahi pa, me nga punanga, me nga pakokori, me nga whare tatara, ka mea a Whatonga:—“E toru nga rakau hei ako ma koutou, he tokotoko, he rakau poto, he - 86 taiaha, he pouwhenua, kotahi tonu enei e rua. Kaua hei noho noa iho ki te ako i te hapai o enei rakau. Ko te tino tohu mau mo enei rakau kei nga timu o te tangata; ka kite koe e oi ana nga timu pakihiwi, kua mea ia ki te patu i a koe. Ko tetahi o nga tohu, me titiro e koe ki nga konui o te waewae whangai kaua te waewae tarewa, hei te waewae whangai anake koe titiro ai, hei te timu hapai o te rakau. Mehemea e rua nga ringa e pupuri ana i te tokotoko, i te taiaha, i te pouwhenua ranei, me titiro koe ko tewhea te ringa taki o te rakau. E rua hoki ringa o te tangata matau, he katau tetahi, he maui tetahi; kia pera ano tau hapai i tau. Ki te whiti ia ki te maui, me whiti ano e koe ki te maui hoki tau, a ki te whiti ki te ringa katau, me whiti ano tau ki te ringa katau tau rakau mau ai, me te u ano o mata ki tona timu, ki tona konui ranei. Kaua enei tohutohu e taka i a koe, kia kite ai koe i te patu mou.

Na, mo te rakau poto kaore he tikanga. Mehemea ki te mau koe i tau ki to ringa katau, pai noa atu; a ki te mau mai ia i tana ki tona ringa maui, pai noa atu—he rakau poto hoki tena. E rite ana tena ki to ringa tonu ake nei. Na, ki te whakapiri korua ko to hoariri, kia taka o waewae, kaua hei tu, whakataka ana ia kia hangai tona aroaro ki to kaokao, whakataka ana hoki koe kia hangai tonu to aroaro ki tona aroaro. Engari kia tere tonu to whakapiri ki to hoariri, ka whangai e koe kia wawe ia te turapa. Kaua e tukua te mata o to rakau kia tarewa ki waho, waiho tonu i mua i to waewae whangai te mata o te tokotoko, o te taiaha, o te pouwhenua ranei. Ma te mata e whakaoho, ma te rapa e patu mehemea he taiaha, he pouwhenua ranei. Mehemea he tokotoko, kia tata tonu te mata o to tokotoko ki to waewae whangai, taki ki tetahi kīnga a waha. Ko te patu poto, hei raro te rapa o to rakau poto, tetahi hapai tera. Ko tetahi hapai, waiho kia tarewa ana to ringa i waho, kia wawe ia te whawhaia mai ki te tuku mai i tana patu ki roto i a koe. Ka kite koe kua tuku mai tona patu ki roto i a koe, me tuku ma to ringa maui e poka to karo, kia watea ai to ringa i te patu ki te whiu i te patu, kia hoki rawa ake te ringa i tona patu kua pa ia i to patu. Te wahi tere e mate ai te tangata ko te pu o te taringa, he rahirahi te angaanga o kona, e kore e hoki te tuarua o te patu; kaua te tinana, a ki te pai te watea o te ringa hapai rakau, topea e koe i te ringa, hei raro iho i te timu o te pakihiwi tope ai, engari kia tarewa te ringa ki runga ka tope ai.”

Ka mea a Whatonga:—“Mo te whakaputa ki waho o te pa ki te hoariri, kia tere te puta o nga toa, kia tokouna te rerenga kotahi, pena tonu a muri mai, a muri mai. Ko nga toa ki mua kaua hei puta ka tu mai i waho, oma rawa ki te wahi watea, waiho ma te toa e whai, kia watea ai te waha ngutu ka tahi. Nga take o te pera kia whai ai nga toa ki te mataika māna hei takiri i tona ingoa toa; ka watea a muri i nga toa. Mehemea e kapi ana a waho o te ngutu, - 87 kokiritia tonutia ki waenganui tonu o te matua, engari kia inaki tonu te rere o nga toa hapai rakau ki mua. E kore tena ope e tu i a koutou, ahakoa pewhea te nui o te ope taua.”

Ka mea ano a Whatonga ki ona tamariki:—“Mehemea he ope taua tau, tukuna kia tekau nga tangata kakama te waewae ki mua, kia ahua matara atu ka tuku atu ai i nga (kaikape). Mehemea kotahi tekau nga toa hapai rakau, kia tokorima e tuku i muri tata tonu mai o nga tangata waewae, ara kia ahua matara atu ano. Ki te whakaeke nga toa o tera taua, kia tata tonu mai ki nga tekau tuatahi ka manukawhaki ai e to tangata waewae. Ki te huri mai te aroaro o te tekau tangata tuatahi, kia ata haere atu te tokorima toa taua, me te karanga atu—‘Tahuri! Tahuri!’ hei whakatau noa, e kore e tahuri atu. Me tuku mai ki muri o te tokorima toa taua taua tekau, ka tahuri atu hei whare mo nga toa tokorima ra. Na, ko nga toa taua e rima i wehea ra mo muri me noho i muri tata tonu o te tekau tangata waewae ra. Ki te pena te whakahaere, e kore e taea. Ko te tino matua ki muri mai aki atu ai; kia kaha te whakatitiko haere.”

Koia tenei nga tohutohu a Whatonga ki a Tara raua ko tona taina ko Tautoki-ihunui-a-Whatonga. Ka mutu nga tohutohn, ka akona e Whatonga te karakia mata rakau, me te karakia hoa i te tapuwae whai i te tangata. Ka mutu ena mahi a Whatonga, ka ki atu a Whatonga:—“Ko te mauri o te tino pa kawea e korua ki te taha ki raro o te paepae o te turuma o te pa, ki reira takoto ai. Hei te kowhatu huka-a-tai, hei te kowhatu onewa ranei, kana etahi atu kowhatu: ka whakanoho ai ko Tuhinapo, ko Tunui-o-te-ika, kati kia rua, koia na nga atua noho paepae whakaheke o mua iho; ko Maru tetahi atua pera. Enei atua hei tiaki i te pa, hei whakaatu kei te haere mai te taua, hei whakaatu i te tohu mate o te taua, o te pa ranei.”

I muri o enei tohutohu ka mea a Whatonga mana e haere, mana e hoki mai ki te toro mai i a ratau. “Kia ngaro to koutou tipuna ki te hopara nui a Papa-tuanuku, hei reira whakanekeneke mai ai i o korua taina me te iwi ki tenei taha o Te Wairoa whakanoho haere mai ai, a ma koutou hoki e whakanoho haere ake tenei pito o te tai rawhiti o te motu nei. Ki te tae mai he heke i muri i a koutou tukua atu ki te taha hauauru noho ai, kia mau a Te Mana o Kupe, o Kapiti, i a koutou, hei okiokinga koroua, wahine, tamariki ma koutou i nga wa e haere ai koutou i te ope taua. Kaua nga motu nei e waiho hei okiokinga koroua, wahine, tamariki ranei, koi wehewehe i nga toa taua hapai rakau. (Mo Matiu, mo Makaro enei kupu a te kaumatua ra). Engari kia kaha te whakangau i nga tangata kakama te waewae te hapai rakau, kia waitaka ai te whakaputa rakau i te aroaro tangata ke.”

Ka hoki a Whatonga i konei.

- 88

I muri i a Whatonga, i te marama o Putoki-nui-o-tau, ka timata te whanau te anga ki te whakaepa rakau, aka-tokai, mo nga whare, mo te pa hoki i poua haeretia ra e to ratau papa, e Whatonga.

Ka patai i konei a Kereopa:—“E Moi! He aha te tau o nga mahi e korero na koe, kia marama ai tatau ki nga tau o te nohoanga haeretanga mai o te motu nei tae mai ki naianei?”

Ka mea a Moihi:—“Kaore he tauhere o nga tau i te iwi Maori penei me ta te Pakeha nei. Ka mutu ano nga mea i marama ko nga marama me nga ra, me te raumati, me te hotoke.”

Ka mea ano a Te Matorohahga:—“Me hoki ano taku korero ki a Tara raua ko te taina me o raua iwi. Ka mahi rakau; ko etahi ki te mokihi rakau, ko etahi ki te tuku rakau ki raro; ko etahi ki te tuporoporo, ko etahi ki te wawahi, ko etahi ki te tarai tātā, ko etahi ki te amoamo ki te taha o te awa e kiia nei ko Heretaunga, katahi ka mokihi ai ki rawahi o Te Whanga nui a Tara.

Engari kia marama ano, i te wa i a Whatonga i wehe mai ra i tona tipuna i a Toi, kaore ano a Ohiwa i tapaia, a Hinarua. a Turanga, a Maraetaha, a Nukutaurua, tae mai nei ki Te Whanga nui a Tara, a Porirua, a Kapiti, engari a Matiu, a Makaro, a Te Mana o Kupe; kua tapaia era wahi e Kupe ratau ko oua tamariki; nga wahi i noho ai, i haere ai ratau, i whai ingoa. Na Katorangi, he mokopuna tuatoru na Kupe raua ko Hine-te-aparangi taua tangata e ki ana, na tona tipuna i korero ki a ia nga ingoa o nga wahi i tapaia haeretia e ratau ko ona tamariki, o te motu nei.

Kati, ka whakaarahia te pa nui touu, ara te pa tuwatawata, ka oti, ka mahia nga whare o roto. E rua nga tino whare whakanoho, ko Raukawa tetahi, he ingoa na ratau mo te moana i waenganui o tenei motu, o tera motu; ko tenei whare no Tautoki. Ko tetahi o nga whare whakanoho ko Whare-rangi, he whakamahara mo te wahi i tu ai a Wharekura i Te Hono-i-wairua, i Uru. Ka tapaia te ingoa o te puna wai ko Te Puna o Tinirau. Tera ingoa o ratau mo te hanga e hu na te pakake i te moana, koia na Te Puna a Tinirau. Ka tapaia e ratau te ingoa o te pa ko Te Whetu-kairangi. Ko te take o tera ingoa kaore e kite tangata o etahi iwi ke, ka noho moke noa iho ratau, ko nga whetu anake o te rangi nga mea hei matakitaki ma ratau i ia po, i ia po. koia a Te Whetu-kai-rangi.

Ka oti te pa nei katahi a Te Umu-roimata ka ki atu ki a Tara:—“Ko te moana nei me waiho te ingoa ko koe.” Ka whakaae atu a Tara, koia Te Whanga nui a Tara.

Ka mea atu a Te Umu-roimata ki a Tara:—“Me whakaara he pa kia toru ki tera taha ki te tuawhenua hei mataki taua haere mai, ope haere mai ranei, o nga iwi o tawhiti, kia owhiti ai koe a Te Whetu-kairangi. Kia tu era pa hei whakaruru i Te Whetu-kairangi. Koi tihaehaetia matau e te tangata i te ra e whiti ana.”

- 89

Ka whakaae a Tara kia mahia aua pa e toru. Ka mahia a Uruhau ki te pito ki te tonga, ka oti tena. Ko Te Maioha te whare nui i roto; ehara i te whare whakanoho tenei whare.

Ka whakaarahia ko Te Aka-tarewa, he pa ano, kei te taha tonga o Matairangi (Mt. Victoria) te tunga o tenei pa. Ko te whare o roto ko Moe-ahuru, e hara i te whare whakanoho. Ka oti tenei pa ka whakaarahia ki te matamata o taua taukahiwi e hangai atu ana ki te marangai. Ka ara tena pa ka tapaia te ingoa ko Te Wai-hirere; te take o tera ingoa mo te mate makutanga o nga wahine me nga tane i tetahi marangai nui, tu ana te wai i runga i taua kurae i te nui o te ua, he mea kari ki te awa-kari, katahi ka rere te wai ki te moana; ka tapaia he ingoa mo taua pa ko Te Wai-hirere. Ko te whare o roto ko Waipuna, he ingoa no te wai o taua pa, he puna kari te wai, ka waiho hei ingoa mo te whare.

Na, ko te wahi uaua o ta ratau mahi ko te mahinga mai i nga rakau. Ko te roroa o nga pou matua o Te Whetu-kairangi me te pa o Tautoki, a Para-ngarehu, i te rae o te taha rawhiti ra te tunga o Para-ngarehu, he pa nui hoki tera, engari kaore i rite ki a Te Whetu-kairangi te nui. Kati, ko te roroa o nga pou matua e toru whanganga te roroa; ko nga wana e rua whanganga. Kotahi te hau ki te whenua o nga pou matua me nga wana. Ko nga huapae o te pa e wha, he mea hohou ki te aka-tokai katoa. Ko nga pou take o te pa e rima whanganga te roroa; ko te nunui o aua pou, o te take kotahi, kotahi whanganga. Ko nga pou matua kotahi te hau te matotoru, haunga nga wana whakauru penei ano me nga wana pa o naianei engari ko te roa e rua whanganga me te hau. Ko te hohonu ki roto i te oneone e kotahi te hau. Na, ka kite mai koutou i te nui o te mahi me te taimaha o aua rakau, me te whakaterenga atu i te wahi i mahia ai tae atu ki tera taha o Te Whanga nui a Tara, mo aua pa, tae atu ki nga pa pakupaku, me o ratau whare ano. Ko te kainga punanga nohoanga mo nga wahine me nga koroua me nga tamariki, me ka horo i nga pa tahuri, i nga parekura ranei, ka kawea ki Takapau-rangi kei te kauru o Wainui-o-mata, he moana kei te taha rawhiti o Te Whanga-nui-a-Tara, kei uta atu o te pa o Para-ngarehu te pahī punanga.

Na, he maha nga papa mahinga kai; ko Kirikiri-tatangi kei te taha rawhiti o Te Whetu-kairangi. Ko Maraenui kei te taha mai ano ki Te Au a Tane nei. Ko Huriwhenua ko te wahi e kiia ra ko Te Aro tae noa mai ki raro iho o Tawatawa i te taha mauru marangai. Ko te wahi i waiho ra hei papa takaro ra ko Hauwai tera maara. Ko te wahi e kiia ra ko Watiwhaama (Watt's Farm, Newtown), taua tawhanga ra puta atu i te taha mauru o Uruhau ra, ko Pae-kawakawa tera wahi, he papa kumara na Hine-kiri. He wahine rangatira tenei, he uri na Tara, he tuahine no Wakanui; ko Hine-kiri to mua, ko Wakanui to muri, ko Tiwhana-a-rangi to muri iho; na Hine-akau - 90 anake ratau, wahine ariki a Tara, he mokopuna a Hine-akau na Whata.

Ko tera pa ko Te Wai-hirere no Te Rangi-kai-kore, he tama tenei na Tuhoto-ariki, tuakana o Turia; he tangata rangatira tenei, pai, manaaki tangata ia. I mau mai tetahi wahine me ana tamariki tokotoru, no Mua-upoko, i te taua a Ngati-Rangi. Ka tae mai ki Uruhau, i a Pakau taua pa a Uruhau, ka tukuna taua wahine e Whirikai, rangatira o Ngati-Rangi, ki a Pakau, hei utu mo te kete mangā me te kete aruhe i haere ai ratau i te taua ki a Mua-upoko i te matenga i Pukehou; he pa tera kei te rawhiti o Otaki, a Pukehou. I mau mai taua wahine i reira, me ona tamariki, ka mauria oratia mai hei utu mo aua kai. I reira a Te Rangi-kai-kore e noho ana i te wa i tae mai ai a Ngati-Rangi. Ka tukua taua wahine me ona tamariki ki a Pakau, ka mutu, ka whakatika a Pakau, ka mea mai ki a Te Rangi-kai-kore:—“Kia rua ki a koe hei kinaki kumara mau, kia rua ki au hei kinaki kai ma taku tamahine ma Whakapiriuha.”

Ka mea atu a Te Rangi-kai-kore ki a Pakau raua ko Whirikai:—“E tama! Kia toru rawa matenga mo te tangata? Ko te pa horo, a ko te tukutuku hei utu kai ma korua, a ko te ki hoki kia patua hei tamiwa ha ma korua? E hara tenei i te whakaaro tika na korua.”

Katahi ia ka karanga atu ki taua wahine, ki a Hinerau:—“E hine! Whakatika ki runga, hoake tatau ko o tamariki ki roto i Te Whetu-kairangi, ki te okiokinga o te tangata.”

Ka mauria taua wahine me ana tamariki tokotoru; ka tae ki reira, ka ki atu a Wakanui:—“E ta! Te Rangi-kai-kore, haere, kawea te wahine ra me ona tamariki ki Pukehou, ki to ratau na kainga noho ai. Ka tika tau, kia toru rawa matenga mo te tangata i te ra tahi; ka ora ano ra, kia ora, kaua e whakamokaikaitia te tangata.”

Koia au i ki ai he tangata rangatira pai a Te Rangi-kai-kore.

TE TAUA A MUA-UPOKO KI TE WHANGA NUI A TARA; KA PAAHA KI TE WHETU-KAIRANGI.

Na, taua pakanga a Ngati-Rangi nei kei te take i haere ai a Te Kopara, rangatira o Mua-upoko, ki Patea ki te amio i a Rauru, i a Ngati-Ruanui hei ngaki i te mate o Mua-upoko i Te Pukehou, i mate ai te rangatira o taua pa. Ka haere mai nei a Tamatea-kopiri, a Kakataia, nga rangatira tenei o taua ope taua a Te Kopara.

Kaore te taua nei i tika atu ki roto o te awa o Heretaunga ki Te Hau-karetu, ki Pa-whakataka, ki Parihoro, ki nga wahi i noho ai a Ngati-Rangi. Ka tika ke mai taua taua ki Hataitai, ki Uruhau, ki Te Aka-tarewa, ki Te Wai-hirere, kia tahuri enei pa, kia taea ai e ratau a Te Whetu-kairangi, te tino pa ariki o te motu nei o Motu-kairangi. Na Hine-kiri tenei ingoa i tapa, he kianga atu na Tara ki - 91 a Te Umu-roimata: “Wai ra he ingoa mo to tatau nei motu e noho nei tatau?” Ka mea atu a Te Umu-roimato, “He iti hoki a Te Whetu-kairangi?”

Ka mea a Tara:—“E, no te pa ano ra tena ingoa.” Ka karanga atu a Hine-kiri:—“Waiho he ingoa ko Motu-kairangi.

Ka whakaaetia e nga matua me te iwi ko Motu-kairangi. Te take i whakaaetia ai taua ingoa, kaore rawa he wahi ahua raorao, mania he haereerenga atu ki te haereere; tiro tonu ake i te po ko nga whetu, ko te marama, i te awatea ko te ra, ko nga kapua e tere ana i te rangi; ko te moana i tahi taha, i tahi taha. Koia i kiia ai ko Motu-kairangi taua motu; ko Whetu-kairangi te pa.

Kei te taha mauru mai, kei reira tetahi roto hawai nei, he roto tuna whakamokai, he mea mau mai i roto i Te Awa-kairangi, ara i Heretaunga awa. Ko tenei ingoa ko Heretaunga no te taenga mai o Ranginui me tona ope ki te toro mai i a Tara raua ko te taina ko Tautoki, ka noho, titiro ake he hiwi tahi taha, tahi taha, he ngaherehere. Katahi ka mea:—“Aue! Taukuri ra! Ki te kainga o nga tangata nei; ko Heretaunga rawa pea to korua kainga kia whakamomori korua ki te noho i konei.”

Ka mea atu a Tautoki:—“E ta! Hei aha te kete tuwhera, kaore ki te kete ruru tau ana te mauri.”

Aua kupu a Ranginui mo te pai o Heretaunga, mo te marama, hei tawhiti ano te ope e haere mai ana ka kitea atu, kaore e ngaro. Ko Te Whanga nui a Tara he kino, he hiwi, he ngaherehere anake. Me ohorere te kitenga i te ope haere mai o tawhiti. Na, ko ta Tautoki e ki ana ia he pai rawa atu a Te Whanga nui a Tara i Heretaunga, ora te tangata i te ope taua whakaeke, he ora i te kai moana, ka rahi te kai mahi a te ringa, e ora i te kai moana, i te manu o te ngaherehere, koia te kete ruru.

Katahi a Ranginui ka ki atu:—“E tama! Waiho te awa nei, a Te Awa-kairangi, hei whakamaharatanga mo ta tatau korero ko Heretaunga.” Koia a Heretaunga awa.

Na, me hoki ano ta tatau korero ki te ope taua a Te Kopara o Mua-upoko ra. Ko te tino take i whakaae ai a Nga Rauru, a Ngati-Rnanui ki taua amio i a ratau hei taua ngaki mate mo Pukehou, he pirangi huia, kakahu Maori, mako mau taringa. Katahi ka haere mai; kaore i pai tenei wahi o taku rongo; he ahakoa, i rongo au i haere mai taua ope ma runga waka, e wha nga waka, he waka taua anake. I u mai ki Porirua nei, ka noho i Papa-kowhai i te taha rawhiti o Porirua nei, tatari atu ai ki a Mua-upoko. Ka tae mai a Mua-upoko i te wa e pua nei te kowhai. Ka tae mai ki te taumata i Te Wharau, ka kite i nga ahi e kaka ana i Te Wai-hirere, i Te Akatarewa, i Uruhau, i Te Whetu-kairangi, i Pae-kawakawa, i Motu-haku, i Makure-rua, i Wai-komaru, te pa a Tukapua o Ngati-Mamoe, era - 92 pa e rua; i te taha ki Te Rimurapa enei pa e rua. Ka ui atu a Tamatea-kopiri:—“Hei hea tatau o enei ahi e kaka ake nei?”

Ka mea:—“Waiho tatau i te ihonui i te wahi kaihora”—ara i te wahi e noho wehewehe ana nga tangata te noho. Ka whakaae te taua nei.

I te po o tetahi rangi noa ake ka moemoea a Kauhika, he whaea no Te Rangi-kai-kore tenei, he wahine moemoe hoki taua kuia. Ka moe ia, e nohoia ana a Te Wharau e te tangata—“I tahuna mai i reira te ahi nei tae tonu mai te mura ki Uruhau nei; wehi tonu mai au, oho tonu ake nei au.”

Ka mea a Te Rangi-kai-kore:—“Me haere he tangata ki Te Wharau noho ai ki te taha ki te rawhiti o te matuaiwi, ki te tawhatitanga o te hiwi o te tau o Te Wharau noho ai ki tahaki, me kore e tupono te marua a po a te kuia nei.”

Ka tonoa a Mohuia raua ko Kaipara, ka tae atu ki te wahi i tohutohutia atu ra e Te Rangi-kai-kore, ka noho i reira. Ka whanatu ka tairi te ra ki te huapae o te po, ka puta te ope nei e haere ake ana ki runga i taua hiwi i Te Wharau. Ka hoki mai aua tangata, ka mea, “He taua kei Te Wharau e matai ana ki te ahua o te kaka a nga ahi.”

Tonoa tonutia e Te Rangi:—“Haere ki Te Aka-tarewa, ki Uruhau, kia tukua nga wahine me nga tamariki ki. Te Whetukairangi; ka tono atu he tangata ki Para-ngarehu whakamohio atu ko te whakaariki tenei kei Te Wharau e matai ana mai.”

Ka haere a Mohuia ki Te Whetu-kairangi, ka haere a Kaipara ki Te Aka-tarewa tae atu ki Uruhau. Ko nga waka o te tangata whenua ka whakawhitia ki te taha ki Motu-kairangi. Ka tikina ka tiakina te matuaiwi e tika ana mai i Te Wharau ma te taukahiwi e ahu whaka te tonga ana mai. Ka tonoa he tangata ki Pukeahu i runga ake o Hauwai ra, he ata marama hoki e ki ana te po. Ka kitea nga tangata e haere mai ana i te taha moana i Kumutoto ra e haere mai ana. Ka hoki mai nga toro o Pukeahu, ka ki mai:—“Kei te one i Waititi e haere mai ana te hiku, kei Kumu-toto nei a mua e haere mai ana. Me te uru ngahere te ruru o te tangata.”

Katahi ka nohoia tonutia i Kaipapa, i te wahi i te taha rawhiti o Hauwai ra tiaki atu ai, mehemea era e peka ki tewhea pa; ka kite e haere tika ana ki Uruhau te taua nei whakaeke ai.

Ka rewa nga whetu o te ata, ka haere atu te tangata whenua o roto o Te Wai-hirere, ka tutaki atu ki nga tangata o Te Aka-tarewa. Katahi ka whakaputaia mai e te tangata whenua o roto o te pa i Uruhau ki waho. Kua taka tetahi wehenga o te taua ki te taha moana, ko tetahi wehenga i runga i te hiwi e awhi ana i te pa. Kua mohio tonu mai a Pakau ka mate taua taua i a ia, a me tona mohio tonu mai ki waho nga tangata o Te Wai-hirere, o Te Aka-tarewa whanga ana mai ki tona whakaputanga ki waho. Tera hoki a Tara - 93 raua ko Tautoki kua eke kei runga o te hiwi i Orongo; he ingoa tera no Tamatea-ariki i tona taenga mai ki Te Whetu-kairangi. Ka piki ki runga i taua hiwi matere ai ki roto i Te Whanga nui a Tara, ki tera motu hoki. I Te Awa a Taia e kato ana a “Takitumu,” e aukaha ana, e pani ana ki te ware houhou i nga kowhao, ka oti katahi ka haere a “Takitumu” ki Arapawa, ara ki Te Wai-pounamu. Na Kupe tenei ingoa i tapa mo tera motu, nana hoki i kite te pounamu tuatahi ki Arahura i te taha mauru o tera motu.

Na, ka eke ra a Tara, a Tautoki ki te hiwi i Orongo ki reira taupua ai i te paahatanga o te taua ki Uruhau. Ka marama ka kitea atu te taua i te taha takutai i raro iho o te pa o Uruhau, a kua puta rawa te taanga whenua o roto o Uruhau ki waho. I rangona atu ki te waha o Pakau e karanga ana:—“Huakina! Huakina!” Kua wehe etahi o te taanga whenua ki te ara i te takutai, kua ara hoki te pakanga a tera ara. Ka apiti atu hoki te taanga whenua o Te Wai-hirere, o Te Aka-tarewa ki te pa ki Uruhau. Ka karanga a Te Rangi-kai-kore:—“Pakau E! Apitiria! Apitiria!” Ka rongo te taua, ka horo ki roto i te motu i te taha mauru o Uruhau. Katahi ka whawhai ko te ara ki tatahi, ka mate a Te Toko, tetahi o nga rangatira o te ope taua i te whawhai ki Waitaha i te takutai i te kurae i te taha mauru o Te Awa-a-Taia.

Ka po, katahi ka whakaaro nga tangata whenua, a Ngati-Hinewai, koi tahuri te taua ki te hauhake i nga purapura o a ratau maara kumara, kua pihi hoki te kumara, nga tipu. Katahi ka hutihutia i te po, ka waiho hei ingoa mo Ngati-Hinewai ko Ngati-Hutihuti-po. Ka mutu ka whakawhitiwhiti ki roto i Te Whetu-kairangi; tae rawa atu a Te Rangi-kai-kore, a Pakau, a Te Piki-kotuku, nga rangatira o nga pa o te tuawhenua, kua whiti nga wahine me nga tamariki, nga koroua ki Para-ngarehu e noho ana mai. Ko te toa hapai rakau anake e noho ana i roto o Te Whetu-kairangi, kī tonu taua pa, e ono topu hoki a Ngai-Tara i taua wa nei. Ko te ope taua a Ngati-Ruanui, a Mua-upoko, e wha rau takitahi.

I taua po ano ka tahuna a Te Toko, a Whakatau ki te ahi ki roto o Haewai, kei te taha mauru ma tonga o Te Rae-kaihau, taha moana.

I te ata ka tahutahuna nga pa, a Uruhau, a Te Aka-tarewa, a Te Wai-hirere, me nga whare paenga maara katoa i Pae-kawakawa, me era atu maara katoa o te tuawhenua. Ka tahuri te ope nei ki te mahi mokihi mo ratau hei whakawhitiwhiti mai i a ratau ki Motu-kairangi. Ka rupeke mai ki Te Motu-kairangi, katahi ka whakaawhitia a Te Whetu-kairangi, te pa. Kotahi rau i Takapuna, kotahi rau i Kirikiri-tatangi, kotahi rau i Te Mirimiri, kotahi rau i te taha ki Kaiwaka, te roto i te taha mauru o Te Whetu-kairangi; i penei te whakaawhitanga i Te Whetu-kairangi. Ka mahia mai te rarauhe i te tuawhenua hei whakapuru i te pa, kia tahuna ai ki te ahi ina puta te hau. Ka whakataetae ki te huri haere i nga powha rarauhe kia tata atu ki te pa; - 94 kore rawa i tata atu i nga tangata o roto o te pa te werowero mai ki te manuka tarere mai i runga i nga puwhara o te pa. Tokowhitu nga tangata i mate i te tangata o roto o te pa, he mea tarere mai i runga i nga puwhara. He penei te ahua o tenei rakau, he mea whakakoi tetahi pito, te pito i kaniwhatia, e tu ki te tangata ka whati atu ki roto i te tangata ina tu, a ki te unuhia mai ka whati atu ki roto i te pito o te kaniwha, ka mau atu i roto i te tangata, a mate atu i taua kaniwha te tangata.

E kiia ana ka noho te iwi nei i waho, ka puta te hau tonga me te ua i tetahi po, ka mate te iwi nei i te ua, i te maeke, ao noa te ra. Ka mate hoki i te kai kore, kua pau hoki nga kumara whakatipu o nga maara te kai e ratau, nga purapura o ro oneone. Kaore e taea atu nga kai o te moana, te paua, te kuku, te pipi o Te Awa a Taia.

Katahi a Tara ka ki atu ki ona toa taua:—“Kia awatea rawa apopo ka whakaputa ki waho. Kia tokotoru ki te taki i te matua, ma muri e pēhi atu; kaua hei waiho; e kore e roa e whawhai ana ka ngenge i te mate kai, i te mate i te marangai hoki.”

Ka whakaae katoa te tangata o roto o Te Whetu-kairangi. I waenganui po e taka ana te kai, e kai ana ka awatea. Katahi ka whakaputaina atu a Te Whetu-kairangi ki waho. I te nui o te puaheiri o taua po tae noa ki taua ra i puta atu nei nga toa nei, kite rawa ake kua pau atu te ono rau takitahi ki waho o te pa. Ka horo te taua nei ki te taha mauru ki Te Awa a Taia, tae atu ki reira nga mea i tae, na te tai kato mai ka matemate ki roto i te wai etahi, ko etahi na te patu a te tangata whenua. Ka mate a Tamatea-kopiri, a Marohi, ka mutu nga rangatira; ko tetahi o nga rangatira i mate ki roto i te wai, ka pae mai ki tahaki. Ki te korero he nui ano nga mea i puta, ara i whiti i te ia o Te Awa a Taia, te whakatere atu ki tetahi taha o te awa; tae rawa atu te kai patu ki te taha o Te Awa a Taia kua whitiwhiti etahi, te nuinga. I mohiotia ki nga mea i mate, he kotahi rau tuma, e kiia ana no Mua-upoko te nuinga o enei i mate nei. Ka mutu tenei pakanga.

Na, i muri o tenei pakanga, ahua roa ano te wa, ka tae mai a “Takitumu,” ka noho i reira noho ai. I haere mai i Hokianga, i Muriwhenua, i a Ngapuhi ra. Kati, kua korerotia ake ra e au te nohoanga o Tamatea-ariki me te haerenga ki te Wai-pounamu, haere a Tamatea, a Te Rongo-patahi, a Kohupara, a Puhi-whanake, a Kaewa, a Maahu, a, he maha nga tangata a Ngati-Waitaha. Ka hori atu a “Takitumu,” ka tae mai a Mapouriki, a Te Hoeroa, a Te Kahawai, na Whatonga i tono mai ki te toro mai i te whanau, mehemea kei te pewhea te noho.

I konei ka wehe a Tautoki me tona iwi ki Wairarapa noho ai, ka tuturu ko Tara me ona iwi ki Te Whanga-nui-a-Tara noho ai, tae atu ano ki Wai-rarapa. Engari ko Tautoki ka tino wehe ia ki Wairarapa anake, ahu atu ki Tamaki, ahu atu ki Te Rerenga o Mahuru, ka mutu mai; ka tapahi ki roto ki Akitio awa, ka puta ki te moana - 95 nui, ka haere mai i te takutai tae mai ki te Whanga-nui-a-Tara. Ka rere i roto o Heretaunga tae atu ki tona kauru, tae atu ki Te Rere a Mahanga (i te pae maunga, taha ki te mauru o Pae-tumokai [Featherston] e tata ana ki Te Toko o Houmea), tae atu ki Kauwhanga, ka makere ki roto o Manawatu, ka ahu ki uta, ka tae atu ki Kai-mokopuna, he mokopeke, ka tutaki taua rohe i konei. I a raua tahi ko te tuakana ko Tara me a raua uri, heke mai nei ki tenei whakatipuranga e mau ana te mana o nga uri ki nga wahi i mau i a ratau. Ko etahi wahi hoki he mea tuku na raua, tae mai ki o raua uri me a raua mokopuna.

Na, ko te taha hauauru, ka rere i roto o te awa o Heretaunga tae atu ki te kauru, ka mau atu ki Te Rere-a-Mahanga, ka whati ki te mauru, Taumata-o-Korae, ka rere ki roto i te kauru o Otaki, rere tonu i roto tae noa ki te moana, ka whakawhiti ki Kapiti, rere mai ki te rae o Para-ngarehu, ka rere i te tahataha o te moana, tae noa ki te ngutuawa o Heretaunga. Ka mau tenei wahi ki a Tara anake me ona uri me ona iwi ake.

TE HAERENGA MAI O NGATI-MAMOE.

I a Tara ano e ora ana ka tae mai a Ngati-Mamoe, ka noho ki Te Whanga-nui-a-Tara. Ka tukua atu e Tara te taha ki Pahua, tae noa ki te moana, tae noa atu ki Te Rimurapa, tae noa atu ki Wai-pahihi e hangai atu ana te ngutuawa ki Arapawa, ka rere i roto o taua awa, ka puta mai ki te poho o Te Wharangi, he taukahiwi e takoto atu ki te takiwa ki Porirua; ka rere mai ki te taha rawhiti nei o Te Wharangi, ka makere ki roto i te awa o Waikohu, ka ahu whaka te rawhiti mai ki Te Whanga-nui-a-Tara nei, ka tae mai ki te kauru o taua awa, katahi ka ahu whaka te tonga, ka eke ki runga o te te hiwi ki Te Kopahou, ka maro te rere i runga i te hiwi ki te moana waitai taha tonga ki Te Hapua, taha mauru o te wahi e kiia ra ko Airana Pei (Island Bay), ko reira a Te Hapua; ka rohe mai te wahi i tukua ki a Ngati-Mamoe i konei i taua wa. No te wa i heke a Ngati-Mamoe ki Arapaoa ka mahue te whenua, ka riro mai ano i a Ngai-Tara taua whenua katoa.

TETAHI KORERO MO TE INGOA NEI TE WHANGA-NUI-A-TARA.

He mea tango mai i tetahi pukapuka i tuhia mai e Hone Wairere, o Whanganui.

Pari-whaiti, Oketopa 18-1911.

E hoa, tena koe, ko te whatu ngaro i a koe e ngaro nei i te matau roa nei.

E hoa, i rongo au he tangata whakamine korero koe ki roto i te rahu takai puni. Ana etahi mo roto i to rahu; engari, ki te kore e marama i a koe aku reta, e taea hoki te aha; kā pā he whakairo rawa - 96 na aku tipuna, e taea te tauaki ki te ataata rau nui. Kati enei . . . . . . Ka haere mai a Tara me tana wahine, a Te Umu-roimata, ki Heretaunga nei, tae mai ki te moana o Poneke nei, ka noho i te moutere i waenganui o nga wahapu e rua. Ka mahia tona pa, a Te Whetu-kairangi, kei te taha ki te ra; kei reira ano te puna wai whenua, a Te Puna a Tinirau. Ko Te Roto-kura te roto kei te taha mauru, he roto tuna na Wakanui. . . . .

No tetahi takiwa mai ka tapā te ingoa o taua moana e Te Umuroimata, wahine a Tara. Ka mea atu ia ki tona tane:—“E koro! Ko wai he ingoa mo te moana nei?”

Ka mea mai a Tara:—“Ko Tawhiti-nui.”

Ka mea atu a Te Umu:—“E! Waiho tonu ko koe he ingoa.” Koia Te Whanga nui a Tara i aranga ai.

Ka mea ano a Te Umu-roimata:—“Me waiho te awa e puta nei i te taha rawhiti nei ki te moana ko Te Au a Tane.”

Ka tapatapaia e taua ruruhi nga ingoa katoa o taua takiwa. Ko Porirua, mo te ruanga o nga moana te take, koia a Porirua. He maha atu nga ingoa a taua wahine i tapā ai.

E hoa, he mihi tenei ka uruki atu na ki a koe—Tena hoe, te mata hapara o te kai taua.

(To be continued.)

1   Possibly in error for tangata.
2   ? Toi-te-huatahi.