Volume 28 1919 > Volume 28, No. 111 > The Land of Tara and they who settled it, by Elsdon Best, p 123-133
                                                                                             Previous | Next   

- 123
THE LAND OF TARA AND THEY WHO SETTLED IT.
THE STORY OF THE OCCUPATION OF TE WHANGA-NUI-A-TARA (THE GREAT HARBOUR OF TARA) OR PORT NICHOLSON, BY THE MAORI.
PART VIII. (Continued from page 96, Vol. XXVIII.)
THE MAORI TEXT.
TE HEKENGA MAI O NGATI-IRA.

Na Rua-wahine Tawake i ki atu ki tona mokopuna:—“Haere ki o kainga noho ai, ka watea hoki te whenua.” Mo Waimatā, mo Hikuwai, mo Tauwhare-parae, mo Huiarua, mo Te Ahi-kouka, mo Wai-ngaromia, koia nei aua whenua i ki atu ai a Tawake.

Ka utua e Te Wha-kumu te kupu a tona tipuna ki a ia:—“Waiho o kainga hei haehae i a koe, ina au e kainga nei e te matao. Ka haere tenei au ka whakamau atu ki te uru o te tonga, ki te whare i maru ai au.” Mo Tutapora, i moe i a Rerekiokio, tona papa.

Ko te putake tenei i heke mai ai a Ngati-Ira i te pa tahuri i Pakaurangi, e kiia ra ko Te Pueru-maku, noho rawa mai ko Tapuwae-tahi-o-Rongokako i te pito ki te tonga o Whangara, i te taha rawhiti o Turanga-nui. I reira te pa ka mahia e Ngati-Ira, ka oti, ka nohoia taua pa e ratau. E rite te rahi o te wahi i nohoia e Ngati-Ira i roto i taua pa i Te Tapuwae ki te maara nei; ka titiro atu matau ki taua maara, era pea e tae ki te whitu eka te nui. E ki ana a Rihari i te tau 1837, e tu tonu ana nga awakari o taua pa i te taha tonu o te moana nui. Ka hui a Ngati-Ira ki reira mahi ai i te kai, kumara kao, ika maroke, paua maroke, koura maroke, kao korau maori, aruhe parahou, aruhe kopuwai, ko nga aruhe pai tera, momona. Katahi ka wahi a Ngati-Ira, ko tetahi wahanga ka hoki ano ki runga i te whenua noho ai; ki Tauwhare-parae, ki Huiarua, ki Waimatā, ki Hikuwai, ki Taumata-patiti, ki Anaura, ki Te Ahikouka, ki Wai-ngaromia. - 124 Ko nga taina o Tane-ka-tohia, ara ko Rua-wahine me te tungane, me Tama-kauwae.

Na, ko tetahi wahanga o Ngati-Ira ka ki e kore ratau e hoki atu ano ki ena whenua noho ai, ka haere ratau ki te wahi i u mai ai nga waka o nga kaumatua i te haerenga mai i Hawaiki ki Whanga-paraoa; koia tera e noho mai ra a Te Tatana, a Tikitiki-rangi, me o ratau iwi o Ngati-Ira e noho mai ra i Opotiki ra.

Na, ka ki te wehenga ki a Te Wha-kumu, a ko ia me ona hapu me haere ki te pu o te tonga, ki Wairarapa. Koia tenei te Ngati-Ira i a Tane-katohia e noho nei i Wairarapa nei ki a Te Miha-o-te-rangi, ki a Te Manihera Rangi-takaiwaho, ki a Tutapakihi-rangi; kati nei aku e whakahua ake i naia nei. Na, ko nga uri a Rua-wahine ko Te Aitanga-a-Mahaki, ko Te Aitanga-a-Haniti, tae atu ki a Te Whanau-a-Rua i Tokomaru. Na, ko nga uri a Tama-kauwae koia tera a Ngati-Purou e pae mai ra i Tawhiti huri noa ki roto o Waiapu tae noa ki Whare-kahika; kati mai i konei taku whakahuahua. He iwi nui tenei iwi a Ngati-Ira, nona tenei whakatauki:—“He pekehā ki te moana, ko Ngati-Ira ki uta”; he iwi toa hoki ki te pakanga. Kati taku whakamarama ake i tenei take; kā pā he tere koe ki te tuhi, ko tenei ka taka te marama i a taua e mahi ana kaore ano i paneke i a koe.

Na, ka haere mai te ope a Te Wha-kumu, ka tae mai ki Here-taunga, ka mahia tona pa, ko Nga Whakatatara te pa, kei rawahi atu o Te Pa-whakairo taua pa. I te tau 1853, i te tuwhera tonu nga awakari o taua pa.

Ka kite nga iwi o Orotu, e, he iwi hou tenei kua hanga pa rawa ki runga i to ratau whenua, a katahi ka whakawhaiti Tini o Orotu, ara a Rangitane, ka whaiti ki roto i Te Puketapu pa, i rawahi mai o Omahu i Heretaunga ra. Katahi ka mea a Paewhenua, a Te Hau-te-rangi, a Te Kowhaiwhai, nga rangatira a aua iwi, kia kotahi te matua e tuku ma roto i Tutaekuri, ko tetahi me tuku ma te hiwi i Te Tauwhare heke iho ai ki Nga Whakatatara pa o Ngati-Ira taupoki iho ai i te pa. Na, tetahi o nga matua me tika atu ma te parae ki Te Wai-o-hiki tau ai, kia marama ai te titiro atu ki te putanga mai o te matua i roto o Tutaekuri, o runga hoki o Tauwhare, hei poa hoki i a Ngati-Ira kia haere mai ai ki waho o tona pa, kia riro ai te pa Nga Whakatatara i te matua e heke iho ana i Tauwhare, kia watea ai te matua i roto o Tutaekuri hei awhina i a ratau ka whakaeke ra ki Te Wai-o-hiki pae ai. Koia tenei nga whakaaro i roto i a Rangi-tane, i a Ngati-Awa, i a Ngati-Mahanga.

Na, i te poka whakatata ki te whakaeroero nga whetu i te ata hapara, ka wehewehe nga matua e toru nei, he rau topu ki te matua kotahi. Na, ka hapara te ata whakaao marama, ka puta atu a Te Ahipara, a Te Horipu ki waho noho ai, ka kitea atu te matua tangata e haere mai aua i te mania, ko te kirikau anake. Ka hoki ki roto i te - 125 pa, ka karanga:—“Ko Tu-mataenga! Ko Tu-matauenga!” Ka karanga tetahi o aua tangata:—“Ko te whakaariki! Ko te whaka-ariki!” Ka karanga tetahi:—“Kei te mania.”

Ka puta mai a Te Wha-kumu ki waho o te pa matakitaki atu ai. Ka mea nga toa o te pa o Ngati-Ira kia tikina kia whawhaitia taua ope. Ka mea a Te Wha-kumu:—“Kia mau, waiho kia ukiuki te whenua, akuanei e whakaputa ana ki Te Puketapu, kua kore he tangata o roto, he wahine, he pangore anake kei roto. Kia wha rau e kawhaki ki reira, ko te tokomaha e noho hei ora mo te pa nei. Kaua rawa hei puta kei waho, waiho kia awhi ana i te pa nei. Ko tena e haere mai ra he ahi hunuhunu, ana ano te matua kei te ngaro i a tatau. E hara tena, he patoi kia puta atu tatau ki waho, ka manukawhaki ai, ko reira te matua huaki ai. Koi pohehe ki tena ahua arataki matua.”

Ka noho katoa a Ngati-Ira, tane, wahine, tamariki, i roto i te pa noho ai. Ka piki a Te Wha-kumu ki runga i te puhara noho ai, mataki ai. Ka mea ia ki ona toa:—“Whakaarahia he puhara moku, kia kotahi ki te taha ki uta, kia kotahi ki te taha ki te awa nei, kia tiketike.”

Kua takoto nga rakau, ka whakaarahia, ka ara ki runga aua puhara e rua. Ka eke a Te Wha-kumu me nga toa tokorima ki te puhara o uta; ko te puhara i tai ka eke a Te Whanonga me nga toa tokorima hoki, me a ratau tokotoko, me a ratau manuka kanoi, me a ratau pukoro kowhatu hei whakaruru ki te taua nei.

Na, i penei te ahua o te pa nei me te tu a nga puhara nei. Ko nga waha ngutu tera i raro iho o nga puhara e rua. Ko te tu a nga puhara e rua nei he tiaki i aua waha ngutu e rua, koi uru te tangata ki roto i te pa nei. Tuarua o nga take he whakaatu i te ahua o te mahi a nga taua awhi i te pa, whakaeke ranei, tukituki ranei i te parepare o waho, ki nga toa o roto i te pa. Na, ko te kuwaha o te parepare o roto, kotahi tonu te kuwaha e tomo atu ai i te parepare o waho ki roto i te parepare o roto. Ko taua waha ngutu he mea hou atu i raro i te whenua, ka puta ai ki roto o te parepare tuarua. Na, pera ano te waha ngutu o te parepare tuatoru, he mea hou ma roto i te rua e uru ai ki roto; ko nga parepare e toru katoa. Na, e kite ana koutou i te parepare kokoti o roto rawa; ko tera he rohe mai i nga wahine, i nga tamariki, i nga koroua ki te wahi whaiti noho ai. Ko te waha ngutu kei roto i te whenua ka puta atu ki roto ano i te parepare paku na e puta ai ki roto i te wahi o roto rawa me hou ano ma roto i te whenua i te waha ngutu. Na ko tetahi wahanga o to roto he marae tera no nga tane anake e takatu ai ki te tiaki i nga parepare o te pa nei, ara ko te wahi e tenei(?). Ko te parepare o waho rawa e kiia ana e toru whanganga te tiketike; ko te awakari o waho a taua parepare e wha whanganga te whanui me te hohonu o te awakari. Na, ko nga parepare katoa o roto mai i to waho, kaore he awakari, engari e rua whanganga te tiketike ake i te papa o te pa nei, e wha te papa - 126 whanga (?), e rua a runga, haere tonu ai nga tangata i runga, ara nga toa. Ko te parepare o waho rawa kotahi te whanganga te matara o tetahi i tetahi, ara o to waho rawa i to roto mai, i peratia ai mo te uru te taua ki roto kaore e tika tona wero i tona tokotoko, huata ranei, i te apiapi o aua parepare, a kei runga ra hoki nga toa i te parepare o roto e haereere ana, e werowero ana i nga tangata e uru ana mai, ina uru ki roto i taua pa. Kati aku whakamarama i te ahua o te pa nei.

Na, ka roa e noho ana ka whakaputa mai te wahanga o te taua i ma roto mai i Tutaekuri awa. Na, e heke iho ana hoki te matua i heke iho i runga i te hiwi o Tauwhare, kua whakawhiti mai hoki te wehenga i Te Wai-o-hiki ra, ka karapotia te pa nei ka tahuri ki te whakauru ki roto i te pa nei. I te nui o te mahi a nga tangata o te taua ki te whakauru, kore rawa nei i taea i te wehi i nga puhara e rua nei, a tokotoru rawa nga tangata i mate i te werohanga ki te tokotoko, ki te huata hoki, ko Te Horeta, ko Hauparua, ko Te Iwi-katea, koia nei nga mea i mate o te taua i tenei ra. Ka po hoki, ka heke te taua ki te taha o te awa noho ai i taua po nei.

Na, ka tonoa e Te Wha-kumu nga tangata e rua rau topu ki Te Puketapu pa i runga i te puke. Ka tahuri taua pa, ka riro herehere mai nga wahine, nga tamariki, nga kaumatua. Ka mate i reira a Koura, a Te Awapara, a Te Kirirua, a Poupou, a Tangi-akau, me era atu e maha, era pea e tae ki te whitu tekau, neke ake ranei.

Na, ka hoki nei te iwi nei, tera tetahi wahine kua puta i te taua nei, kaore i kitea, i roto i te rua kumara e moe ana. Ka warea te taua ki te hopuhopu i nga tangata o te pa nei, ka heke te wahine i te puke i runga ake i te piriti o Omahu, ka tae ki te taua ka ki atu kua tahuri a Te Puketapu. Ka maharatia he taua na Ngati-Whiti-kaupeka no Patea, no Rangitikei ranei. Ka whati te taua nei i konei, ka tae ake nga tutai ki a Te Wha-kumu, ka mea:—“Kua tae mai te karere o te taua ki Te Puketapu, kua tahuri te pa. Kati, kai te whati te taua nei ki reira.”

Ka mea a Te Wha-kumu ki a Te Okooko, ki a Kokan:—“Haere korua, kia wawe korua ki te taha ki mua o te taua i whati nei, whakatitaha ai i te ara hokinga mai ma uta ma runga hiwi, kia hori atu te taua ka heke iho ai ki te ara nui; ka whai atu hoki matau.”

E korero ana ka kitea atu ka koori (?koiri) te au o te ahi o te weranga o Te Puketapu i te ahi, na Te Nanara i tahu. Katahi ano ka rere nga toa nei, ka mea a Te Wha-kumu kia rua rau topu e haere ki te whai i te iwi nei. Ka whaia i te po, ka tae atu ki Te Awatapu, kua kino te whati a te taua nei, kua marara noa atu te haere i te whawhai, kia wawe te tae. Ka timata te karapoti o te rua rau topu; ka patua haeretia te iwi nei; koia tenei parekura a Marae-kakaho. No te hora haere i te parae o te tangata, kaore rawa i taea taua pa e te taua te pa horo.

- 127

Na, ka roa, ka pae he kai ma ratau, katahi ka haere ki Wairarapa. Kaore i ea tenei matenga i a Ngati-Awa, i a Ngati-Mahanga, i a Rangitane hoki.

Ka tae te taua nei ki Whareama, a Ngati-Ira, kaore i homai he waka hei whitinga i te awa o Whareama. Ka noho i Wai-mimiha, i te ngutuawa o Whareama; katahi ka whakaturia te haka e te wahine, nawai ra ka eke mai i runga i nga waka kia tata mai ratau ki te taha matakitaki ai. Ka neke te haka a nga wahine o Ngati-Ira ki uta, katahi ka u mai nga tangata ki uta matakitaki ai ki a Ngati-Ira e haka ana. Katahi ka huakina mai e te taua ma roto i te tahataha o te awa, ka mau e wha nga waka. Ka kokirikiri nga tangata ki roto i te wai, ka kau ki te taha tonga o te awa o Whareama. Katahi ka whakawhiti a Ngati-Ira i Whareama, kotahi mano topu taua taua a Te Wha-kumu; koia te whakatauki na:—“Tena, tera a Ngati-Ira te haere na i uta me te mea tera he tere pekehā i te moana.” Mo te nui o te tangata o taua ope.

Na, tera kua tae te rongo o te taua nei ki nga wahi katoa, me te nui o te wehi o te tangata. Kua omaoma nga tangata noho tahora, me nga hapu me nga iwi ki roto i nga motu o uta o te tuawhenua, i te nui o te wehi. Ka whakaturia te pa mo te whawhai ki a Te Wha-kumu me tona iwi. Ko te Pa o Rakai-tauheke tetahi, kei uta o Whareama; i tu ai ki reira, i maharatia era taua ope e tika atu ma te ara e tika ai ma uta ki Wairarapa; ko Ihutu te pikitanga tiketike o taua ara. Kia tae atu ki reira ka whawhai ai a Rangitane, a Ngati-Whatumamoe, koia nei nga iwi kua hui ki roto o taua pa. Kotahi o nga pa, ko Nga Wahine-potae, kei runga i te maunga e tu ana, kei te taha rawhiti o te awa o Mangapakia; tenei pa i aua iwi ano. Kaore i mamao te Pa o Rakai-tauheke i Nga Wahine-potae.

Na, ka mahia tetahi pa ki te taha tonga o te ngutuawa o Whare-ama, ko Oruhi te ingoa, he karapuke nei te tunga o taua pa; no Rangitane ano taua pa. Ka mahia tetahi pa ki Tupapaku-rua, ki uta, ko Take-whenua te ingoa, he pa nui kei te huanui e ahu mai ai ma uta ki Maungarake nei. Engari he pa tahito enei pa e rua, a Oruhi, a Take-whenua; ko te Pa o Rakai-tauheke, he pa hou tenei; ko Nga Wahine-potae he pa tahito tenei no Ngati-Wairehu, no Ngati-Takawa. Enei hapu, iwi hoki, no Whata, koia te rangatira o enei iwi e rua, e aranga Te Kai-hinaki-a-Whata i Te Waipukurau ra o Heretaunga ra. Kati, ka marama mai koe ki enei take.

Na, ka kite koe kua haere te ope taua a Te Wha-kumu ma Whare-ama ki te ngutuawa,; ka whiti katoa te taua nei ki te taha tonga o te awa nei. Katahi ka whakaeketia a Oruhi, kaore i roa ka horo taua pa, ka horo i te po, ka mau a Te Poki, a Kaikore, a Te Whatu-rakau, a Te Hau-taruke, koia tenei nga rangatira o Rangitane i mate ki reira. Ka horo atu etahi ki roto i Take-whenua i Tupapaku-rua, i kiia ake ra e au.

- 128

Ka roa e noho ana ki te mahi kai moana ma ratau taua ope o Ngati-Ira, ka pae te kai moana, te aruhe, te mahi. Ka mea etahi o nga herehere ki a Ngati-Ira:—“Kei uta o Whareama nga pa e rua e tatari ana mai ki a koutou i te nui o to koutou rongo toa e hau mai nei i te whenua; ko te Pa o Rakai-tauheke, ko nga Wahine-potae, ka oti tera te kowhiri ko ia toa anake o Rangitane e noho mai nei. Kati, kotahi o nga pa tauwhanga i a koutou ko Take-whenua, kei uta o te pae maunga nei, kei konei anake te toa o tenei takutai moana e whanga ana mai ki a koe.”

Ka mea a Te Honoiti ki a Te Wha-kumu:—“Kua pae te ora o te tangata; pewhea tatau?”

Ka mea atu a Te Wha-kumu ki a Te Honoiti me Ngati-Ira katoa:—“Tenei te whakaaroaro ake nei te ngakau ki nga rongo korero a te herehere nei, kei nga huarahi e tauwhanga mai ana nga pa tuwatawata tutaki i a tatau, whakatau hoki i to koutou rongo toa o te riu o Heretaunga, haere mai nei ki tenei. Kati, ki te titaha tatau i te Pa o Rakai-tauheke me Nga Wahine-potae ka whai kupu a Rangitane, a Ngati-Mamoe—‘hei aha nana ra i titaha penei takoto wharoro ana ratau i konei.’ Koia tenei te ahua o te kupu ma ratou ki a tatau, koia ahau i whakaaro ai me wahi ki a koutou kia wha rau topu ki Nga Wahine-potae, kia wha rau topu ki te Pa o Rakai-tauheke, whakaeke ana tetahi me tetahi. I te mea kua tae te rongo kua titaha tatau i aua pa e rua, kua marara te noho a te tangata o roto, ka whakaeke ngawari noa atu te taua. Kia wha topu e waiho hei tiaki i nga wahine, i nga tamariki nei i konei, ko tatau e haere ki era pa e rua.”

Ka wehea te haere a nga matua nei, ko tetahi ka ahu ma te taha tonga o Whareama, ko tetahi ka haere ma te taha rawhiti marangai o Whareama, a ka tata atu ki te Pa o Rakai-tauheke, ka noho i reira kia tae tetahi matua. Ka tae te matua ma Mangapakia, he awa tera, tae atu ki Te Papa-kowhai i raro iho o te pikitanga o Ihupiri, ka noho kia awatea. Ka huaki i te po, ka whakaawhitia nga pa nei, ka tatata ki te puao nui ka kitea tetahi tangata e haere ana i waho mai o te pa, me te wahine; ka hopukia, ka mau, ko Kapukapu me Hine-whiri aua tangata, no roto i te Pa o Rakai-tauheke. Ka uia atu:—“Kei te aha a roto i te pa nei?”

Ka kiia mai:—“Kua hokihoki te tangata ki uta whenua ki nga kainga noho tahora, ki nga wahine, ki nga tamariki.”

Ka uia atu ano:—“Kei te pewhea a Nga Wahine-potae?” Ka utua mai:—“Kua pera ano te ahua o te tangata.” E mahara ana a Kapukapu raua ko Hine-whiri he taua whakauru tera no Rangitane ake ano. Katahi ka ui atu a Kapukapu:—“Kua hori te ope taua a Te Wha-kumu me tona iwi, a Ngati-Ira, ma Tupapaku-rua?”

Ka mea atu te tangata o te taua:—“Koia ra tenei te taua a Te Wha-kumu e ki mai na koe.”

- 129

Ka kanakana nga whatu kia oma ia; ka mea atu a Te Honoiti:—“E! kaua hei oma, koi patua koe, ata noho kia ora ai koe.”

Ka whakaura te haeata o te ata ka whakaeke na te Pa o Rakai-tauheke, ka mate a Rakai-tauheke i konei. E kiia ana he nui ano te tangata i mate i reira, he tane anake te nuinga. Ka mauria te upoko o Rakai-tauheke; te take i mauria ai he pai no te ahua o taua tangata, e kiia ana he tino tangata pai rawa atu te ahua; ka mauria te upoko hei whakaatu ki te iwi o Ngati-Ira.

E tahuri ana tenei pa ka wera mai hoki a Nga Wahine-potae i te ahi. Pera ano kaore i maha nga tangata o roto; i roto, ki roto i te awa o Mangpakia te nuinga o te tangata, i reira e paepae ake ana te taua a Ngati-Ira, i wehea ko etahi hei whakaeke i te pa, ko etahi hei te taha ki te awa noho ake ai.

Ka hoki nga matua taua nei, ka tae ki Oruhi, ki to ratau nuinga. Ka mea atu a Te Wha-kumu:—“Kati. Tuku atu a Kapukapu me nga herehere mai o Nga Wahine-potae, o te Pa o Rakai-tauheke kia haere.”

Ka tukua katoatia nga herehere kia haere. Ka mea atu a Te Wha-kumu ki a Kapukapu me era atu o nga herehere:—“Haere! ki atu ki a Rangitane me era atu iwi, whakawatea ki tahaki i te ara moku i Tupapaku-rua. E haere ana au ki Potaka-kura-tawhiti, ki Te Wharaunga-o-Kena, ki aku matua ki a Te Whakamana, ki a Te Rerewa. Kaore au i haramai ki te patu tangata; i mate ai te tangata i au e haere nei, he whakawatea naku i taku huarahi; i peka ai au ki uta o Whareama nei, he wawao naku mo te kupu he wehi i titaha ai taku ope ma Tupapaku-rua. Mo tena whakaaro anake i peka atu ai au ki te whakatau i Rakai-tauheke me nga Wahine-potae. Haere! koi tahuri mai o koutou kanohi ki muri nei; kia maro te haere ki tahaki o te huarahi.”

Ka haere a Kapukapu me ona hoa e rua rau tuma, te tane, te wahine, te tamariki. Ka nui te koa o nga herehere mo te tukunga i a ratau kia hokihoki ki o ratau kainga. Ka mea a Kapukapu, a Te Whao, nga tangata o nga herehere ra:—“Haere! ma maua e haere ake ki Take-whenua nei whakaatu ai i to kupu. Ki te whakaae mai, tena maua e hoki mai ki a koe; ki te kore e whakaae mai ka hoki matau ki Puketoi kei uta o Whareama, o Mataikona, o Owahanga hoki,” he maunga tera wahi a Puketoi.

Ka po rua e whanga ana te ope haere a Ngati-Ira ki a Kapukapu raua ko Te Whao, kua kore e tae mai. Ka mea a Te Wha-kumu ki a Te Honoiti:—“Whakatika tatau ka haere.”

Katahi ka haere, ka tae ki waho mai o Take-whenua, ka pa mai te reo o te tangata o roto o te pa:—“Aue ki au! E koro ma, e! Te takoto kino mai ra i ro o Whareama .. e .. i.”

Koia ra te maioha a nga wahine o te tangata whenua. Ko te ahua o taua maioha e maioha ana mo nga tangata i mate ki nga pa i kiia ake nei o roto o Whareama. Engari kaore ano i puta atu te taua nei - 130 ki waho o te putaanga; i ki atu a Te Wha-kumu:—“Ko te haere, me tutira te haere, kia kotahi rau topu te matua ki mua, me tane anake; kia kotahi rau topu te wahine e maka ki waenganui. Ka aua atu tera, ka tukua ake kia kotahi rau topu te tane; ka aua ake tenei ka tuku ake kia kotahi rau topu ano te wahine; me pena tonu, a mutu noa. Kia wha rau topu te matua tane ki muri hei tutaki mai i muri.”

Koia tenei nga tohutohu a Te Wha-kumu ki tona iwi ki a Ngati-Ira; na, ka pera te haere a te iwi nei.

Ka whanga nga tangata o roto o te pa ra kia kitea te hiku o to ope nei. Ka pena tonu te haere o te tangata, a ahiahi noa e haere ana. Ka mea nga tangata o roto i Take-whenua:—“Ka tika ano te toa o te iwi nei e hau mai nei te rongo ki a tatau, ina te ahua me he nru ngahere tera te nui o tenei ope.” Ka tau te wehi ki nga tangata o roto i Take-whenua, kaore rawa i korikori te tane, ko te wahine anake e maioha mai ana ki o ratau tupapaku i mate ra i Oruhi, i te Pa o Rakaitauheke, i Nga Wahine-potae.

Ka tae te ope nei ki Wainuioru, ka tae atu a Kapukapu raua ko Te Whao ki te puni o Ngati-Ira, ka korerotia kaore i whakaaetia te take o ta raua haere mai, kia kaua hei whawhai:—“Kotahi tonu te whakaaro o te tane, o te wahine, ko te puta tonu mai ki waho ki te whawhai ki a koe, e Ngati-Ira! Na te kitenga i te ahua o te rere a te tangata, a ahiahi noa, kaore e mataki te haere o te tangata, katahi ano ka mate haere te whakaaro o nga toa whakaputa o roto o Take-whenua. Kati, kua mutu, haere noa atu koe, e tokoto nei ki te riu o Wairarapa, kaore he aha o mua i a koe. Kei Potaka-kura-tawhiti anake te tangata, i to rongo, nana i whakawhaiti te noho a te tangata ki reira. E tae e koe ki Maunga-rake, e noho i kona; tukua he tangata mau ki o matua i roto o Potaka, kia wawe ai ratau te mohio mai ko koe.”

Ka mea atu a Te Wha-kumu:—“E pai ana.” Ka mea atu ano a Te Wha-kumu:—“Ko taku whakaaro me noho korua, ko korua tonu he karere maku ki roto o Potaka.”

Ka whakaae a Kapukapu, a Te Whao. Ka tae te matua nei ki runga o Maungarake, ka marama te kanohi ki roto o Wairarapa, mai i te moana tae noa ki te kauru. Ka noho te ope nei i reira, ka tukua a Kapukapu raua ko Te Whao kia haere. Ka tae a Kapukapu ma ki Potaka-kura-tawhiti, ka uia mai e Te Whakamana, e Te Rerewa, me o raua iwi:—“I nu tai?” Ka mea a Kapukapu:—“Ko Te Wha-kumu! Ko Te Wha-kumu te ope haere nei!”

Ka mea ano a Te Whakamana:—“E Kapu! Hokia ano!” Ka mea ano a Kapukapu:—“Ko Te Wha-kumu! Ko Te Wha-kumu a Tu-tapora te ope haere o Ira.”

Ka tukua mai nga taina o Te Whakamana me to ratau tuahine ki te kawe kai mai ma Te Wha-kumu, hokorima topu te ope pikau kai mai ma te ope haere mai o Te Wha-kumu. I konei ka tae mai ki - 131 Maungarake nei te ope mai o Potaka-kura-tawhiti, koia nei nga mea i tonoa mai, haunga nga kai pikau kai. He kao korau, he kao kumara, he piharau, he tuna hao maroke, he ika paka, he koura mahiti, he paua maroke, he pepe whinau, he pepe inanga, he taha huahua, koia nei nga kai.

I mnri i iho i tenei ka ki atu a Hine-tuwawe, tuahine o Te Whakamana, ki a Te Wha-kumu:—“E tama! Me haere tatau ki te marae i o matua, o o tipuna, o o taina, kia wawe te ta o ratau ngakau ki a koe, e homai nei to rongo me he mura ahi tera e taoro ana to mahi ki te patu haere mai i a Rangitane, i a Ngati-Awa, i a Ngati-Mahanga, haere mai nei koe i te takutai nei kaore he morehu e tu ana ki to aroaro. Kati ra te patu i te tangata, kei hea he whakaruru hau mou i patua ai koe.”

Ka mea atu a Te Wha-kumu:—“E hine! He tika to kupu, ka mutu taku, he karo patu, me i kore hoki au e karo i te patu moku, e kore au e kite i a koe.”

Katahi ka whakaae atu a Te Wha-kumu kia haere ratau, ka mea:—“Ko te rakau nei he rata tona ingoa o mua, me ki i naia nei ko Te Rata o Te Wha-kumu.”

Ka tae ki Potaka, ka moe a Te Wha-kumu i a Hine-ipurangi, tetahi tenei o nga tino wahine rangatira o Wairarapa nei o aua ra.

TE TANGI A NUKU I TE MATENGA I PEEHIKATIA, MO TE OHONGAITUA, MO TE RANGI-TAKUARIKI.
“Haere atu ra, e tama ma e!
I te mata o te rakau a Tu-matauenga
I patua ai Kaupeka i roto o Kauwhata-roa
Ka tangohia te manawa, ka poia ki a Aitupawa
Ki a Rehua, ki a Tahurangi
I te mata takitaki i tupea ai a Rangi
Ki te poho o Rangi-tamaku i Tahuaroa
I hikaia ai e Tupai, e Tama-kaka
Ki te ahi tapu na Rangi-nui
I takahia ki Tauru-rangi-atamai
Ka tu tona ahi, koia te ahi tapu
Koia te ahi toro, koia te ahi tipua
Ka puta ki te hou matapu
Ka ea ki te ao nei—e tama ma, e!
Haere ra, e tama ma, e!
I te ara ka takoto i Taheke-roa
Kia karangatia mai koutou ki te Muri ki te Waihou
I to koutou tipuna, i a Ruaumoko
E whakangaoko ra i Rarohenga
Ka puta te hu ki te taiao
- 132
Koia Hine-puia i Hawaiki
E tahi noa mai ra i te kauhika
Ki waho i te moana
Ka tere Hine-uku. ka tere Hine-one
Ka tere Para-whenua-mea ki a Hine-moana
E tu mai ra i Tahora-nui-atea
Ka whakapae ki uta ra, koia Hine-tapatu-rangi
E haere atu na korua
E tama ma .. e .. i.”

[The allusion above to volcanic action in Polynesia in past times is interesting. Hine-puia is the personified form of volcanic activity; Hine-uku and Hine-one, representing earth and land, together with Para-whenua-mea, representing water, as streams, etc., move into or are engulfed by Hine-moana, personified form of the ocean. Tahora-nui-atea, Mahora-nui-atea and Marae-nui-atea, are all expressions denoting vast ocean expanses, the waste of waters, sometimes alluded to as the marae or plaza of Hine-moana.

The above allegory reminds one of a tradition preserved by the Takitumu folk of the submergence of certain lands in Polynesia in former times, caused or accompanied by a tremendous eruption that destroyed a mountain named Maunga-nui, in which catastrophe whole tribes perished.]

HE WAIATA NA NUKU.

Mo te korenga o nga tangata o Wai-rarapa e hoki mai ki te whakatau ki te whawhai ki a Ngati-Awa, ki a Ngati-Mutunga, ki a Ngati-Raukawa, ki a Ngati-Toa.

“Nei ka noho i te ra o te waru
Ka haramai e tamaroto ka pupuke ake
Me ko Rua i te pukenga, ko Rua i te wananga .. e
Rua i te rururu, e, ko Rua i te wetewete, e
Ko Rua i te horahora ki tukemata rau, e
Waiho ra, e, me ata kaupeehi iho, e
Kia ata tukutuku ra, e, i te ahorangi, e
Me ui pea e au ki te makau tangata o te waotu, e
E hara tenei kei te pokiki he paewai, e
Me ui pea e au ki te mata ngaro i a Rangi, e
Kaore te ki mai te waha
Ka whanatu tenei au, ka whetoki haere ki tai ra
Me ko te punga i te toroa a punga
Ka whai i te pua tuhi no Tawhiti-nui
No Tawhiti-pa-mamao, e
Kia whitirere ake au me ko te ata i marama
- 133
Marama te ata i Hotu-nuku, e
Ko Tane te waiora .. e .. i.”
HE WAIATA TANGI MO NUKU.

Na Te Whare-pouri i Nukutaurua.

“Tera Tariao ka kokiri kai runga
Ko te rite i ahau e whakawhetu nei
Wairua i tahakura nou nei, e Nuku
Kei te whakaara koe i taku nei moe
Kia hua ake ai au ko to tinana tonu
Me he wai wharawhara te tuturu o te roimata i aku kamo
E tangi, e manu, kia mohio roto
Ma te hau tonga au e whiu
Nga puke iri mai o Rangitoto i waho ra
Kia whai atu au i to tira
Ka wehe rawa ia koe i ahau
Tera pea koe ka iria he maunga a tai
E horo e manu kahu i raro ra
Ki nga puhi raia ki Wainuku
Maruao ki Marianuku
Te huri rawa mai to wairua ora
Ki ahau i konei .. e .. i.”
HE WAIATA.

Ka mau a Ripeka Te Kakapi, tamahine a Te Whare-pouri, me nga matua, ka tae ki Nga Umu-tawa, ka poroporoaki tera, koia tenei tona tau:—

“E tama ma, e! Tenei au te rapa noa nei,
Te hahau noa nei
I te mate waiora na Paikea
Kia ea ake ana ko Hikurangi nga morehu, e
Tenei ia ka pahunu te tangata, ka pahunu te whenua
Ka rapa te waewae i te manawa ka nguha
Ki te takapau whare ki te whenua
Ka hurihia ake nei ki muri
He hau taua e topetope mai nei i te whenua, e
Tenei he koronga ka tu ki roto o Makauri
I whiua mai ra ki uta hei tohu mo Mahaki
Kia kata noa mai te kikitara
Kotipatipa kohurehure titipounamu
E tangi haere ana ki tona whenua
Ka tipuria nei e te maheuheu
Tangi kau ana te mapu .. e .. i.”