Volume 15 1906 > Volume 15, No. 2 > He korero tatai mo Horehore Pa, i Te Takapau, by Tanguru Tuhua, p 61-68
                                                                                             Previous | Next   

- 61
Illustration
HE KORERO TATAI MO HOREHORE PA, I TE TAKAPAU.

HE KUPU whakamaramatanga ki nga putake korero o nehera, no te tau 1865 i whakamaramatia ai e Tuhua ki au, ki tona uri, ko Tanguru Tuhua o Te Takapau, koia tenei:

Ko te putake mai o tenei tipuna o Whata, ko Pou-heni. He tamaiti a Pou-heni na Paikea. I te whakatupuranga mai i a Pou-heni, ko Turanga-nui-a-Rua to ratou whenua nohoanga, kei te takiwa o te tai-rawhiti, me era atu whenua, to ratou nohoanga.

A, i te whakatupuranga mai i a Pou-heni tae noa ki te whakatupu-ranga i a Whata, ka tuaono nga whakatupuranga, ka eke a Whata ki runga ki tenei whenua noho ai. Ka nohohia e ia tetehi o nga puke whenua i te takiwa o nga maunga nei, ko Rangi-tapu-a-Whata tona ingoa. Ko tona nohoanga tena i te timatanga o tana noho i te whenua nei.

A, i te wa i a Whata ka noho tuturu ki runga ki te whenua nei, ka tipu tetahi pakanga i waenga-nui i a raua ko Tongo-whiti; ko te putake o ta raua tau-whainga, mo te moana tuna, mo Whatuma. Ka korero a Tongo-whiti, ko te rarangi hiwi o te takiwa o te whenua e noho ra ia hei poa tatairanga hinaki māna, mo nga tuna o Whatuma. Heoi, ka rongo a Whata i te whakaaro o Tongo-whiti e tango ana i te moana mana anake.

He mahinga tuna i taua wa tonu; ka mahia e Tongo-whiti nga po, kia roroa; ka mahia hoki e Whata nga rarangi hiwi kei runga i te whenua e noho ra ia hei tatairanga hinaki māna. A i te otinga, ka tikarohia te po e Whata kia tere ai te awateatanga. Heoi, riro ana te moana i a Whata, riro tonu ake i a ia te măna o te moana. A waiho tonu iho hei kupu whakatauki mo a matou tipuna, “Ko a Whata tatai hinaki i puta ki waho, ko a Tongo-whiti i pae-a-rau.” Koia i tapā ai e Tongo-whiti te ingoa o tona whenua ko Paeroa.

- 62

A, i muri iho o te whakatupuranga mai o nga uri mokopuna a Tongo-whiti, ka kohurutia a Te Awariki e Rua-tamore ratou ko tona iwi. A i muri iho ka ngakia e Ngaroroa te matenga o tona papa, o Te Awariki, ka hinga te parekura ko Ti-kauka-nui, ka mate a Rua-tamore me tona iwi. Ka tuatia te ingoa o te whenua e noho ra nga uri mokopuna o Tongo-whiti, ko Wai-kopiro-o-Rua-tamore, a e mau nei taua ingoa tae noa ki tenei ra.

A, i a Whata ka noho tuturu ki runga ki te whenua e kiia nei e ia he pa tunga hinaki nana, ka tipu mai tona uri ko Whatonga; ka moe i tana wahine, i a Hau-karanga-roa, a, no te whakatupuranga mai i te tamaiti a Whata, i a Whatonga kuao, e rima nga whaka-tupuranga ki tona mokopuna, ki a Rakai-maro.

A, ka moe a Rakai-maro i tana wahine, i a Hine-rau-te-kawa, o te taha Rangi-tane. A, ko te kapitiranga tenei o te aitanga a Whata ki roto ki te taha Rangi-tane; ka tuturu ta ratou noho i runga i te whenua, nei ano he iwi kotahi ratou. No taua wa ano ka tuatia e ratou etahi o nga ingoa o nga hiwi kei runga o te whenua e noho ra ratou: koia tenei a ratou ingoa i tapā ai; ko Te Pokaka, ko Hore-hore, ko Puena, ko Puke-totara, ko Ruru-whango.

Heoi, i taua wa tonu i a ratou e noho huihui na, ka mahia e te Aitanga-a-Whata, e Rangi-tane iwi hoki, a Horehore pa, hei pa mo ratou. A ka noho huihui ratou, a, e rua o ratou karanga ingoa iwi, ko Te Aitanga-a-Whata, a ko Rangi-tane. A, ka tipu mai i roto i o ratou whakatupuranga, ara, i te moenga o Rakai-maro i a Hine-rau-te-kawa, ka puta mai a raua uri tokotoru; ko Piki-hau-ariki, ko Korako-tai-waha, ko Pine-nau; tokotoru ratou he tane katoa.

A, no te whakatupuranga mai o nga uri tokotoru a Rakai-maro, a, he roa te wa e noho huihui ana ratou. A, i muri iho ka wehe a Korako-tai-waho raua ko tona taina, ko Pine-nau ki roto ki te riu o Tamaki-nui-a-Rua, a, tae noa ki o raua uri mokopuna te noho tuturu ki taua whenua.

Ko to raua tuakana, ko Piki-hau-ariki i noho tuturu ki runga ki te whenui i kiia ra e Whata, he pa tataitanga tuna, ki te tuna māna. A, i muri mai i nga uri o Piki-hau-ariki, ara, i a Te Ahiahi-o-tau raua ko tona taina, ko Hine-auahi ka moe i tana tane ia Ira-kumia ka noho tuturu atu a Hine-auahi ki Tamaki-nui-a-Rua; ka noho ko tona tuakana, ko Te Ahiahi-o-tau, i te whenua nei, i Nga-kai-hinaki-a-Whata, a, i toru ai a ratou whakatupuranga i a Te Ahiahi-o-tau, Tu-karaerae, o Nehunga, a, no te whakatupuranga i a Nehunga ka moe i tana tane, i a Amo-ake-te-rangi; ko te kapititanga tenei o Te Aitanga-a-Whata, o Rangi-tane iwi ki roto ki te taha Ngai-Tahu—ka toru ai o ratou wehenga iwi i a ratou.

- 63

A, ka puta mai nga tamariki a Amo-ake-te-rangi raua ko Nehunga ko Te Kura-taka-whaki to mua, ko Tu-karangatia to muri. A, ka tupu i te whakatupuranga i a Te Kura-taka-whaki; e rima ona whakatupuranga ki ona hua-mokopuna, ki a Hika-rahui, a ka tupu mai hoki i te whakatupuranga i te tungane o Te Kura-taka-whaki, i a Tu-karangatia, e wha nga whakatupuranga ki tana uri mokopuna, ki a Te Mahanga.

A, he roa to ratou noho tuturu ki runga i te whenua nei, a, i te wa i a Tama-i-waho, i a Hika-rahui, i a Te Rangi-tataia, ka tukua to ratou whenua ki a Te Rehunga, ki a Te Manawa-kawa, hei utu mo ta ratou kai-hau-kai, mo Nga-tau-tuku-roa. I whakatakatoria taua kai-hau-kai ki Te Takapau-o-Rangi-i-waho nei; ko te tuturutanga tenei o te whenua nei ki te riro i a Te Rehunga ratou ko Manawa-kawa, me o ratou hoa rangatira, me o ratou iwi, me o ratou hapu.

Heoi, ko te whakaekenga tenei o nga iwi nana i mahi te kai-hau-kai a Nga tau-tuku-roa; ka eke mai hoki a Te Rehunga raua ko Te Manawa-kawa ki runga ki te whenua i whakautua nei mo ta ratou kai; a, he roa to ratou nohoanga i runga i te whenua nei.

A, i muri ka tonoa a Te Hore, tetehi o nga wahine o Rangi-tane, e Te Rehunga hei wahine māna. A, no tena wa tonu ka pakuha, a ko te take tenei i haere ai a Te Rehunga ki Tamaki noho ai. A, i muri iho ka eke atu nga iwi o Te Rehunga ki Tamaki noho ai. I taua wa tonu ka tohu ki nga iwi o Te Rehunga ki nga wahi e mahia ana e Rangi-tane ki te kai ma ratou. Heoi, ka tae te mohiotanga ki te iwi Rangi-tane e murua ana to ratou whenua—a Tamaki-nui-a-Rua—e Te Rehunga ratou ko ona iwi, katahi ka tikina e Rangi-tane ka poua te rahui ki Tuhi-mata, hei whakatapu mo to ratou whenua, mo Tamaki, ka tuatia hoki te ingoa ko “Puaki-te-ao.” Ka rongo nga iwi o Te Rehunga raua ko Manawa-kawa i te rahui ra, ka tikina e ratou ka tapahia te rahui i tu ki te hiwi i Tuhi-mata. A, i taua wa tonu ka tikina e Rangi-tane, ka whakaarahia ta ratou pou-rahui ki runga tu ai.

A, ka tupu te kino ki waenga i nga iwi nei, a, ka whakaarahia tonutia e Rangi-tane, i taua wa tata tonu; kawea atu ana ta ratou patunga tuatahi tonu, ko te Pakaroa, he parekura; ko Kota-tai-whetu, he parekura ano; kei te takiwa o Te Takapau tenei parekura a Rangi-tane. A, i taua wa tata tonu ano ka whakaekea ano e Rangi-tane ko Nga-hore, he pa tahuri; ko Te Moana-i-rokia, he pa tahuri ano. Ka mate i roto i te pa nei a Kahu-torua waea o Rangi-te-kahutia. A, i muri iho i te mutunga o ta ratou taute i runga i ta ratou pa-tahuri, ka tikina e Rangi-tane ka patua e ratou a Tama-i-waho ki Mangatarata. No taua wa tonu ka maunu mai a Te Rehunga me tetahi wehenga o tona iwi, ka noho ki roto ki te pa, ki Horehore.

- 64

I muri iho ka haere a Te Rehunga ratou ko tona iwi ki Pou-kawa moana ka noho ki roto ki te pa, ki Wheao. No taua takiwa ka tutu-tauatia e Te Rehunga nga iwi o roto o Heretaunga. A, i muri iho ka tutakitaki ratou ko Rangi-tane ki te takiwa o Te Piripiri, ka hinga te parekura, ka mate i konei te iwi o Te Rehunga raua ko Te Manawa-kawa me o raua hoa rangatira; a he nui atu te hiuganga o ta raua ope-taua; koia tenei to ratou tokomahatanga, o nga rangatira i mate i taua parekura a Rangi-tane; ko Tu-taua, ko Te Kiri-pu-noa, ko Tawa-rora, ko Tau-hinu, ko Te Rangi-hou-tihi, ko Te Ake-tahi me era atu rangatira. Heoi, ka rere morehu mai a Te Rehunga raua ko Te Manawa-kawa me nga morehu o to raua iwi, a, ka noho ratou ki Hiku-rangi, wahi o Tawhao, a, i muri iho ka haere mai to ratou ope, ka noho ki Whatu-ma moana.

A, he roa te wa i noho ai ratou ki taua moana, a, no taua wa, ka puta te kupu a Te Rehunga ki tona iwi, kia hoki ratou ki roto o Here-taunga, a, i muri i to ratou haerenga ki reira, ka kiia e Te Rehunga tana kupu ki a Tawhiri-toroa, ki a Nga-mahiwa-o-te-rangi, ki a Te Opekai, ki a Te Marunga-o-te-rangi, “Me hoki koutou ki Otawhao, ki Whenua-hou, ki runga ki te whenua i utua ai ki nga tangata.” Ko enei wahine rangatira no Ngai-Tahu; no mua o te tukunga a Tama-i-waho, a Te Rangi-tataia, a Hika-rahui i O-tawhao me Whenua-hou ki a Te Rehuuga, ka moe ratou i nga uri rangatira o te taha ki a Te Manawa-kawa raua ko Te Rehunga. A, i muri iho ka whai kupu ano a Te Rehunga ki a Te Hae-mata raua ko tona ira-mutu, ko Nga-Oko-i-te-rangi, “Me hoki korua ki runga ki te whenua i whakautua ki o tatou iwi.” Ka haere a Te Rehunga ratou ko tona iwi, ka whakaritea e ratou te kupu, kia hoki ratou ki Heretaunga, a, te taenga atu o ratou ki reira ka noho ratou ki Te Mangaroa, wahi o Rau-kawa maunga, kei te taha rawhiti o taua whenua ta ratou noho-anga, ka hangaia hoki e ratou a Te Mangaroa hei pa nohoanga ma ratou.

A, i muri iho i te wehenga atu o Te Rehunga ma, i to ratou nohoanga i Whatu-ma, ka haere mai a Te Hae-mata, a Nga-Oko, a Nga-mahiwa, a Te Opekai, a Te Marunga, a Tawhiri-toroa nga wahiue tokotoru i kiia ra e Te Rehunga kia hoki ratou ki Otawhao, ka haere mai ka noho tuturu ratou ki Otawhao, ki Whenua-hou me era atu wahi o te whenua nei tae noa ki nga tatai hiwi i hangaia nei e Whata hei kai-hinaki māna; a ka nohoia tuturutia hoki a Horehore hei pa mo ratou.

A, i te wa e noho huihui aua ratou ki te pa nei ko Horehore, ka tae ake ki a ratou te rongo, kua mate a Te Rehunga ki tona pa, ki Te Mangaroa. I taua wa tonu ka karangatia e Te Hae-mata nga iwi nei kia haere ratou ki te taua huki-toto mo Te Rehunga; koia tenei o - 65 ratou ingoa iwi; ko Ngai-Tahu, ko Ngai-Toro-i-waho, ko Ngati-Hine-iri, me era atu hapu o ratou. A, ka tae te iwi nei ki te pa na, ka whakaekea e ratou a Te Manga-roa; ka puta mai te mokopuna a Te Rehunga, koia ko Te Kikiri-o-te-rangi. Ka houhia e Te Kikiri tana rongo-mau ki runga ki a Te Hae-mata raua ko Nga-Oko me to raua iwi; a ka noho ratou ki te pa, ki te Mangaroa, ka atawhaitia ratou e te uri mokopuna a Te Rehunga, ara, e Te Kikiri, ano he iwi kotahi ratou. A, i muri iho ka hoki mai a Te Haemata ratou ko ona hoa rangatira ki Otawhao, ki Whenuahou; ka mauria mai hoki e ratou a Te Kikiri, me Te Ahi-kauri raua ko tona taina, ko Te Rua-poupou, me to raua waea hoki, me Te Hore. Ko te wahine tenei a Te Rehunga i tipu ai nga pakanga a Rangi-tane ki runga ki a ratou.

A, i muri i a ratou e noho ra i Otawhao, ka kiia e Te Hore tana kupu ki a Te Hae-mata, me tuku ia kia haere ki Tamaki kia kite ia i tona iwi, i a Rangi-tane. A, ka whakaaetia; ka haere te wahine nei, a Te Hore, ka mauria hoki e ia tana tamahine iti, a Te Rua-poupou—ko te matamua o ana tamahine i mahue iho.

Heoi, te haerenga atu ra o Te Hore, oti tonu atu ki runga ki tona iwi, ki a Rangi-tane, kaore i hoki mai.

A, i te wa i muri iho i a Te Kikiri, i a Te Hae-mata, i a Nga-Oko, i a Nga-rangi-ka-hiwera, i a Te Awhenga, i a Te Rangi-ka-taepa e noho tuturu ana i runga i to ratou whenua i Otawhao, i Whenua-hou, i roto hoki i to ratou pa, i Horehore; i taua wa tonu ka kiia e Te Kikiri-o-te-rangi te kupu kia whakaarahia ano te pakanga ki a Rangitane. Ka whakaaetia e ona hoa rangatira me o ratou iwi. I taua wa tonu ka tukua e Te Kikiri tana tutu-taua ki roto o Here-taunga, ki a Nga-rangi-ka-unuhia me era atu rangatira. Heoi, ka haere topu mai a Nga-rangi-ka-unuhia ratou ko tona iwi, ka noho ki Te Takapau; ka whakahaere ratou ko Te Heamata, ko Nga-Oko-i-te-rangi, ko Te Kikiri me era atu o a ratou hoa rangatira. Ka oti ta ratou kupu mo te hapai o te pakanga ki a Rangi-tane, ka whakauru mai hoki a Rangi-totohu me tona iwi, ki te ngaki i te mate o tona papa, o Tu-taua, i to ratou matenga i a Rangi-tane i te parekura i Te Piripiri.

Heoi; ko te haerenga tenei o Te Kikiri ratou ko ona hoa rangatira me to ratou ope-taua, ki te whawhai ki a Rangi-tane. Hoatu ana ko Rai-kapua, he pa horo; ko Pohutu-wai, he parekura; ko Nga-toto, he pa horo. I taua wa tonu ka pikitia Te Ahu-o-Turanga; kawea atu ana ko Te Wai-whakatahe-o-Ngati-Kahu-ngunu, he parekura. Heoi, ka puta mai tetahi o nga rangatira o te pa, ki waho o te pa, ui mai ai, “Kowai te uru o te taua?” Tona ingoa ko Matuku. Ka karanga atu a Rangi-totohu, “Ko nga uri mokopuna a Te Whatu-i-apiti!” Ka ui mai a Matuku, “Kowai to hoa e tu tahi mai na korua?” Ka karanga atu a Rangi-totohu, “Ko Te Kikiri-o-te-rangi!” - 66 Heoi, ka hoki a Matuku ki roto ki to ratou pa, ko te putanga mai tenei o Te Tunga-o-te-rangi ki waho o tona pa, ka mau tona rongo-mau ki runga ki nga rangatira katoa o te taua nei, ki a Te Kikiri hoki.

Heoi, ka hoki mai to ratou taua ki tenei taha o Te Ahu-o-Turanga, ka mahue atu i a ratou a Rangi-tikei, ka hoki mai ratou ki te takiwa o Otawhao me Whenua-hou.

A, i muri iho i a ratou e noho huihui ana i roto i o ratou pa, i Horehore, i Korako, no taua wa tonu ka ara tetahi pakanga i a Rangi-tane ki roto o Tamaki. Ko nga rangatira nana taua riri ko Te Tahiwa raua ko Para-kiore, ka mate ki te taha o te pa, o Te Upoko-o-Hinetu, ko Mapuna, ko Whakaero, no Ngai-Tahu, no Ngai-Toro-i-waho enei rangatira, i kohurutia nei e Para-kiore raua ko Tahiwa. I muri tata tonu iho ka ngakia te mate o Mapuna raua ko Whakaero i kohurutia ra, ka hinga te parekura ko Te Waikari, ka hinga a Rangi-tane, ka oma a Tahiwa raua ko Para-kiore. Heoi, ko te whakamutunga tenei o nga pakanga a nga uri mokopuna a Te Whatu-i-apiti raua ko Te Rehunga me to ratou iwi. Ka hokihoki a Nga-rangi-ka-unuhia ratou ko ona hoa rangatira, me ta ratou ope-taua ki roto ki Here-taunga.

Koia tenei te whakamaramatanga o te ngakinga mate a Te Kikiri, a Nga-Oko, a Te Hae-mata, a Te Awhenga, i to ratou hinganga i nga parekura a Rangi-tane i Te Pakaroa, i Kota-tai-whetu, i Nga-hore, i Te Moana-i-rokia, i Manga-tarata, i Te Piripiri, kei roto i te whenua o Tamaki-nui-a-Rua tenei parekura a te Piripiri, kei muri tata tonu mai o Tani-waka taone (Dannevirke).

Kati. Ko te ngaki mate a Te Kikiri, a Te Hae-mata, me era o a ratou hoa rangatira me o ratou hapu, koia tenei nga ingoa o nga pa-horo me nga parekura o te taha Rangi-tane i mate i a ratou; ko Rai-kapua, ko Pohutu-wai, ko Nga-toto, ko Te Wai-whakatahe, ko Te Wai-kari, ko Tiraumea.

Heoi, i muri iho i te hinganga o Rangi-tane i roto i nga parekura i mate nei ratou, ka noho tuturu nga uri o Te Kikiri, o Te Hae-mata o Nga-Oko, o Nga-rangi-ka-hiwera, o Te Rangi-ka-taepa ki runga ki to ratou whenua, ki Otawhao, ki Whenua-hou me era atu o a ratou whenua, me ta ratou noho tuturu i roto i to ratou pa i Horehore tae noa ki te whakatupuranga o nga uri o Te Kikiri-o-te-rangi i a Hawea, ara:—

Family Tree. Hawea = Wawaha, Te Ahi-tainga = Te Apu, Te Naera = Rawinia Tokutea, Te Rotana = Wikitoria Rotana, me era atu e ora nei.
- 67
Family Tree. Te Kikiri = Piha-iti (wahine tuarua), Te Kanohi-tuhanga = Umu-rangi, Te Aro-atua = Te Matahi, Hori Niania = Maraea Hoko-kakahu, Nikora Hori me era atu., Te Whatu-i-apiti =, Rangi-wawahia = Nga-hine, Nga-Oko-i-te-rangi = Para-houhou, Tuhua = Hine-waoriki, Ahipene, 3 Tanguru-Tuhua, Te Rehunga = Te Hore (o Rangi-tane), Te Ahi-kauri = Tama-i-werohia, Tama-tohara = Koka-tarewa, Te Tuhi-horu = Nga-pu, Hine-waoriki = Tuhua, 3 Tanguru-Tuhua.

Ko nga hapu nona te pa nei, a Horehore, ko Ngai-Tahu; i noho tuturu ki runga ki te whenua nei, ara, nga uri a Nga-mahiwa, Te Ope-kai, a Tawhiri-toroa, me te taha Toro-i-waho hapu, me Ngati-Te-Kikiri hapu. To ratou ingoa iwi ko Ngati-Kahungunu.

Amio-whenua.

He whakamaramatanga i etehi take pakanga i tae mai ki te pa nei, ki Horehore whawhai ai; koia tenei; ko te taua tuatahi o te tai whakararo, i tae mai ki te pa nei, ko Amio-whenua, na Ngati-Paoa, na Ngati-Maru, na Nga-Puhi me era atu iwi o te tai tokerau—nana taua taua. Heoi, he roa te wa e whawhai ana ki te pa nei, kaore i tahuri, kaore hoki he tangata o te pa i mate, kaore hoki o te taua nei. Heoi hoki atu ana aua iwi ki to ratou nei whenua; i hoki ratou na te ara ki Te Ahu-o-Turanga, puta atu ki te tai-hauauru, muri atu ki Wai-kato, a, ki Wai-te-mata.

Te taua i a Tangi-te-ruru.

I muri iho i te hokinga atu o te taua i a Amio-whenua a, i muri tata tonu iho, ko te taua i a Tangi-te-ruru; i tika mai to ratou huarahi ma te tai-rawhiti, me ta ratou patu haere mai i nga iwi o te takutai, tae noa mai ki nga iwi o Heretaunga nei, me ta ratou whakaeke haere i nga pa o konei. Kaore he pa i tahuri i te taua i a Tangi-te-ruru. Engari nga tangata e noho koraha noa iho ana e mate ana i a ratou.

A, i muri iho ka tae nei te taua i a Tangi-te-ruru ki te pa nei, ko Horehore. Ka awhitia te pa nei, a, i muri iho ka whakaekea tonutia - 68 e te taua ki roto ki te pa. I te mutunga tata o te waipu a te taua, ka pekea e nga toa o roto i te pa nei, ko Wi Te Rurenga tetahi, ko Paora Te Ngaero tetahi. Heoi, kotahi o a raua tupapaku i riro mai i nga toa nei ki roto ki te pa, kotahi i riro atu ano i te taua. Heoi, ka whati te taua ki runga i Pueru hiwi pupuhi mai ki roto ki te pa.

A, e rua nga ra i muri iho ka maunu te taua nei, ka haere ma te matua-iwi ki Waha-tuara, ka puta ki te ngutuawa o Akitio awa, ka whakaeke ki te pito rawhiti o te hiwi o Maunga-rake. I te taenga o te ope a Tangi-te-ruru ki tenei pito o te hiwi o Maunga-rake, ka pa te wehi ki te taua; ko te take o te mataku, ko te kaha o te ka-haere o te ahi, i timata mai i te pa, i Te Iringa tae noa mai ki Hakikino pa i te takiwa o Tupapaku-rau, e tata ana ki Whare-ama awa. Heoi, ka whati noa iho te taua a Tangi-te-ruru, ka haere i tena matua-iwi i Te Kotukutuku, ka haere ma tera huarahi, ma Kauhanga ka puta ki te tai hauauru, ara, ki Rangi-tikei, Whanganui, a, Waikato.

Heoi nga kupu korero mo te taua a te Amio-whenua, i a Tangi-te-ruru.