Volume 57 1948 > Supplement. Nga Moteatea, by Apirana T. Ngata, p 257-296
                                                                                             Previous | Next   

- 1
NGA MOTEATEA
Volume 3
PRELIMINARY NOTE.

The present series constitutes a continuation of the two volumes issued by the Maori Purposes Fund Board in 1928. They will appear in several instalments with the next few issues of the JOURNAL. Criticism and comment are invited on the texts now being printed. When completed they will be published as a separate Memoir.

PAGES 257-296

(Continued from Volume 2)

- 2 Page is blank

- 257
201.—HE ORIORI,
Mo Tuteremoana, na Tuhotoariki (Ngai Tara).
Na H. Te Whatahoro nga kupu, nga whakamarama.

Ko te ahua he mea tango mai nga kupu o te waiata nei e Te Whatahoro i te pukapuka a Ihaka Kuaha, he kaumatua no Wairarapa. Ko te kainga o Ihaka i Pirinoa, ara i te takiwa o Papawai ki Kehemane, ahu atu ki te moana o Wairarapa. I kitea te pukapuka a taua kaumatua i roto i nga pukapuka i hoatu e Te Whatahoro ki a T. W. Downes o Whanganui, a na Downes i tuku ki te Polynesian Society. I timataia tana tuhi i taua pukapuka i te tau 1888; he whakapapa te nuinga, he iti nga korero tipuna, he waiata etahi. Ko te kaupapa i taia ki konei i whai i ta taua kaumatua.

I taia te waiata nei ki te J. 16/43 i te tau 1907, na Te Whatahoro i hoatu nga kupu me nga whakamarama, a na G. H. Davies raua ko Te Popa (Kaitirotiro o nga Kura Maori i taua wa) i whakapakeha.

Ko Tuhotoariki he tohunga no Ngai Tara, nana ra i noho te upoko o te ika, a Whanganui a Tara, e kiia nei ko Poneke. Ina te pito whakapapa hei whakamarama:—

Family Tree. Toitehuatahi, Whatonga=Hotuwaipara, Tara, Wakanui=Rakaiwhakairi, Tuhotoariki, Turia=Hinematua, Tiwhanaarangi, Rakaiwerohia, Te Aohaeretahi=Rakaimoari, Tuteremoana

Ko Hinematua raua ko Rakaimoari he wahine no Ngati Kahu-ngunu. Na ka makopuna a Tuteremoana ki a Tuhotoariki. Tekau ma toru nga whakatipuranga mai i a Tuhotoariki ki tenei wa. He karakia tona tikanga o tenei oriori; kei roto nga korero o te whare wananga, e kiia nei ko te Kauwaerunga, a tae mai ki nga tahu o nga iwi o te upoko o te ika, ahu atu ki te Tairawhiti. Ko nga tangata e matatau ana ki te tatai korero a te Matorohanga raua ko Nepia Pohuhu ka marama ki te whai haere i nga tikanga o tenei waiata.

Kei te J. 38/259 nga korero a Te Whatahoro mo etahi tikanga o te whare kohanga, a i tikina mai e ia ki nga whiti o te waiata nei whakamarama haere ai. Me titiro ki reira, a ki nga whakamarama hoki i raro iho nei.

Ka kiia e Te Whatahoro, ko te whiti tuatahi o te waiata nei he karakia na te tohunga, ina pahure nga ra tika mo te whanau o te tamaiti, ka maharatia he raruraru kei te wahine, kei te tane ranei. Ma te tohunga e wetewete nga raruraru pera, a e karakia taua karakia.

“Na, ka mutu tenei karakia, ka pakia te matenga o te wahine e hapu ana e te tohunga ki tona ringa katau, ka puta te tamaiti. Ki te kore e puta te tamaiti, ka mauria ki te tuahu te wahine, me nga - 258 tapuhi tokorua, me nga matua o te wahine e hapu ana, me nga matua o te tane, me o raua tipuna. Ka tae ki te tuahu ka whakaritea i reira ko wai hei hirinakitanga mo te wahine hapu; ka rite; ka noho tuturi te hapu, ko te poho ki runga i nga turi o te mea i rite hei awhi mai i te tinana o te hapu. Ka karakiatia tenei karakia e te tohunga o te tuahu.”

Ko te whiti tuarua o te waiata nei taua karakia.

“I konei ka pa te papaki o te ringa katau o te tohunga ki te tipuaki o te hapu. Ka u te pehi mai o nga ringa o te wahine whaka-whanau, me te aki atu ona turi ki te morenga o te poho o te hapu. Kaore e kore te whanau taua hapu i konei, ahakoa mate te tamaiti, ora ranei; e kore rawa ia e kore te puta mai o taua tamaiti i tona whaea. I muri o tenei mahi ka whakahokia te wahine kua whanau nei, me tona tamaiti ki roto i te whare kohanga noho ai. Ka tapukea te whenua me te iho o te tamaiti ki reira, me nga parapara o te wahine hapu ki te tuahu tonu ake. No konei ki te taka te ra whanautanga o te hapu o tetahi wahine ki tua o te ra wha, he raruraru kei te whaea; a ki te kore raruraru o te whaea hapu, kei te tane whakaipo te raruraru; a, ki te watea enei e rua i nga raruraru, kaore he mea ke hei arai i te whanau mai o taua tamaiti.”

Na ko te whiti tuawha he karakia ano, he karakia tohi i te tamaiti.

(Refs.: J. 16/43, J. 38/259, Kuaha, Tr.: 48/428.)

1
Nau mai, e tama, kia mihi atu au;
I haramai ra koe i te kunenga mai o te tangata
I roto i te ahuru mowai, ka taka te pae o Huakipouri;
Ko te whare hangahanga tena a Tanenuiarangi
5 I te one i Kurawaka, i tataia ai te Puhiariki,
Te Hiringa matua, te Hiringa tipua, te Hiringa tawhitorangi;
Ka karapinepine te putoto ki roto te whare wahiawa;
Ka whakawhetu tama i a ia,
Ka riro mai a Rua i te pukenga, a Rua i te horahora;
10 Ka hokai tama i a ia, koia hokai Raurunui,
Hokai Rauru whiwhia, hokai Rauru maruaitu,
Ka maro tama i te ara namunamu ki te taiao;
Ka kokiri tama i a ia ki te aoturoa,
E tama, e i!
2
15 Haramai, e tama, whakaputa i a koe
Ki runga te turanga matua;
Marama te ata i Ururangi,
Marama te ata i Taketakenui o rangi,
Ka whakawhenua nga Hiringa i konei, e tama!
20 Haramai, e mau to ringa ki te kete tuauri,
Ki te kete tuatea, ki te kete aronui,
I pikitia e Tanenuiarangi i te ara tauwhaiti,
I te Pumotomoto o Tikitikiorangi.
I karangatia e Taneuiarangi ki a Hurutearangi,
- 259
25 I noho i a Tonganuikaea, nana ko Paraweranui;
Ka noho i a Tawhirimatea, ka tukua mai tana whanau,
Titiparauri, Titimatanginui, Titimatakaka;
Ka tangi mai te hau mapu, ka tangi mai te rorohau,
Ka eketia nga rangi ngahuru ma rua i konei,
30 E tama, e i!
3
Haramai, e tama, i te ara ka takoto i a Tanematua;
Kia whakangungua koe nga rakau matarua na Tumatauenga;
Ko nga rakau tena i patua ai Tini o Whiro i te Paerangi;
Ka heke i Tahekeroa, koia e kume nei ki te po tangotango,
35 Ki te po whawha o Whakaruaumoko, e ngunguru ra i Rarohenga,
Ka waiho nei hei hoariri mo Tini o Tanematua i te aoturoa.
I konei, e tama, ka whakamau atu ki te Pitoururangi,
Ki a Tumatakaka, ki a Tumatatawera,
Ki a Tumatahuki, ki a Tumatarauwiri,
40 Hei whakamau i te pona whakahoro kai na Hinetitama,
Ka waiho hei tohu ki a Tanematua,
Ka whakaoti te pu manawa o Tane i konei,
E tama, e i!
4
Haramai, e tama, puritia i te aka matua,
45 Kia whitirere ake ko te Kauwaerunga, ko te Kauwaeraro;
Kia tawhia, kia tamaua, kia ita i roto a Ruaitepukenga,
A Ruaitehorahora, a Ruaitewanawana,
A Ruamatua taketake o Tane.
Nau mai, e Tuteremoana! Kia areare o taringa ki te whakarongo;
50 Ko nga taringa o Rongomaitahanui, o Rongomaitaharangi,
O Tupai whakarongo wananga.
Ka taketake i konei ki Tipuaki o rangi,
Ka rere ki Poutu i te rangi,
Ka whakaawhi i a Pukehauone;
55 Ka hoka Hinerauwharangi i konei i a ia,
Kia taha mai Ahuahu, ahua te Pukenui, ahua te Pukewhakaki,
Nau, e Rongomaraeroa! Koia te ngahuru tikotikoiere,
Te Maruaroa o te matahi o te tau,
Te putunga o te hinu,
60 E tama, e i!
5
Whakarongo mai, e tama! Kotahi tonu te Hiringa
I kake ai Tane ki Tikitikiorangi,
Ko te Hiringa i te mahara.
Ka kitea i reira ko Iomatuatekore anake;
- 260
65 I a ia te Toiariki, te Toiurutapu,
Te Toiururangi, te Toiururoa;
Ka whakaputa Tane i a ia ki te waitohi
Na Puhaorangi, na Ohomairangi,
Te wai whakaata na Hinekauorohia;
70 Kauorohia nga Rangi tuhaha.
Ka karangatia Tane ki te paepae tapu
I a Rehua i te hiku mutu o rangi;
Ka turuturu i konei te Tawhitorangi,
Te Tawhito uenuku, te Tawhito atua;
75 Ka rawe Tane i te Hiringa matua,
I te Hiringa taketake ki te ao marama;
Ka waiho hei ara mo te tini e whakarauika nei,
E tama, e i!
6
Haramai, e tama! Whakapau to mahara;
80 Ko nga mahara o Tanematua,
I tokona ai nga rangi ngahuru ma rua kia tuhaha,
Kia tangi te piere, kia tangi te wanawana,
Kia tangi te ihiihi i konei, e tama!
Ka toro te akaaka rangi, ka toro te akaaka whenua,
85 Ka tupea ki te Wehenukurangi, ki te Wehenukuatea;
Ka takoto te urunga tapu mowai,
Ka whakahoro ki roto i te whare Pukakanui,
Ki a Rongomaitaha, ki a Rongomaituwaho,
Ki a Rongomaiwhakateka.
90 Ka hoaia e Tanematua ki te Ihotaketake
Na Tuhaepawa, na Iomatuatekore;
Koia a Poutakeke, koia a Poutakiki;
Ka kapua te toiora i konei ki te wheuriuri o Hinetitama,
E tama, e i!
7
95 Haramai, e tama! E piki ki runga o Hikurangi, o Aorangi;
He ingoa ia no Hikurangi mai i Tawhiti, na o kau i tapa.
E huri to aroaro ki Paraweranui, ki Tahumakakanui;
Ko te ara tena i whakaterea mai ai o tipuna
E te kauika tangaroa, te urunga tapu o Paikea,
100 Ka takoto i konei te ara moana ki Haruatai,
Ka tupea ki muri ko Taiwhakahuka,
Ka takoto te ara o Kahukura ki uta,
Ka tupatia ki a Hinemakohurangi.
Ka patua i konei te ihinga moana, te wharenga moana;
105 Ka takiritia te takapau whakahaere,
Ka takoto i runga i a Hinekorito,
I a Hinekotea, i a Hinemakehu.
Ka whakapau te ngakau i konei ki te tuawhenua;
Ka rawe i te ingoa ko Aotearoa,
110 Ka tangi te mapu waiora i konei,
E tama, e i!
- 261
8
Haramai, e tama! E huri to aroaro ki te Uranga mai o te ra,
Ki Turanganui a Rua, ki Whangara;
Ehara i konei, he ingoa whakahua no Hawaikinui a Ruamatua,
115 Ka waiho nei hei papa mo te kakano korau a Iranui,
Hei papa mo te kumara i maua mai e Tiungarangi, e Harongaarangi;
Ka waiho nei hei mana mo Mahu ki marae atea.
Tenei, e tama, te whakarongo ake nei
Ki te hau mai o te korero,
120 Na Tuwahiawa te manu whakatau,
I maua mai i runga i a Tokomaru.
Parea ake ki muri i a koe, he atua korero ahiahi!
Kotahi tonu, e tama, te tiaki whenua,
Ko te Kuranui, te manu a Ruakapanga,
125 I tahuna e to tipuna, e Tamatea
Ki te ahi tawhito, ki te ahi tipua,
Ki te ahi na Mahuika.
Na Maui i whakaputa ki te ao,
Ka mate i Wharehuhi o Reporoa, ka rere te momo,
130 E tama, e i!

HE WHAKAMARAMA
(Na Te Whatahoro; i tuhia ki te J. 16/53.)
    WHITI 1
  • Rarangi:
  • 2. Kunenga: Ko te whakatokanga o te tamaiti i roto i te whaea.
  • 3. Ahuru mowai: Ko te whare tamariki o te wahine. Te pae o Huakipouri: I te wehenga ai o Rangi raua ko Papa, ka hanga e etahi o a raua tamariki, e Tane raua ko Tangaroa he whare mo raua, ko Huakipouri te ingoa. He whakaritenga tenei ki te takanga o te wahine i tona hinenga, ka hapu.
  • 4. Whare hangahanga: Ko te wahine tuatahi i hanga e Tanenuia-rangi.
  • 5. Te one i Kurawaka: Ko te wahi tera i hanga ai te wahine tuatahi, a Hinehauone (Hineahuone). I tataia ai, etc.: Ko te whakamaunga i te mana ki te wahine tuatahi i hanga ai e Tane, mana e whakawhanau mai te tangata ki te ao.
  • 6. Te Hiringa matua: Ka whakamaua e Tane te mana, te tapu ki taua wahine. Te Hiringa tawhitorangi: Ko te mana hanga tangata.
  • 7. Ka karapinepine, etc.: Ka hui te toto ki te wahi kei reira te tamaiti e whakatangata ana. Whare wahiawa: Ko te wahi i te tamaiti, ka takoto i te ara hei putanga mona.
  • 8. Whakawhetu: Ka waihanga te tamaiti i a ia, ka whakakanohi, ka tipu nga wheua, nga uaua, te kikokiko, te toto, me era atu mea.
  • 9. Ka riro mai, etc.: Ka oti te whakaahua o te tamaiti i roto i tona whaea, ka tipu ko te hinengaro.
- 262
  • 10. Ka hokai: Ka kori te tamaiti, ka toro nga waewae, nga ringa, te pane, te arero i roto i tona waha. Hokai Raurunui: He tohu no te tamaiti ora, pakari.
  • 11. Hokai Rauru whiwhia: He tohu no te tamaiti totohe, ka uaki i tona waewae, i tona ringa ranei ma te awa o te whaea. Rauru maruaitu: Mo te tamaiti materoto.
  • 12. Ka maro tama, etc.: Ko te whakaputanga o te tamaiti i te namu o te whaea ki te aoturoa. Ko te ara namunamu he ara whaiti.
    WHITI 2
  • 15. Whakaputa: Ka purea te tamaiti, ka tohia ki te wai; he tohutohu tenei i a ia kia whakaaro nui, kia manawanui, kia toa; kia ako i nga mahi tohunga, i te ahu whenua, i te hanga whare, i te hanga pa, i te pakanga, i nga mahi o te ao.
  • 19. Ka whakawhenua nga hiringa: Ko te whakanohanga i te whakaaro nui, i te matauranga ki te ao, kahore e taea te whakangaueue.
  • 20,21. Kete tuauri, kete tuatea, kete aronui: Ko nga kete o te wananga i tikina e Tane i a Iomatua. (Tirohia “Kauwaerunga,” p. 62, me te Bul. 10/63.)
  • 22. Te ara tauwhaiti: Ko te ara tenei i piki ai a Tane ki Tikitikiorangi, ki a Io, ma te ara tiatia, ka tae ki te Pumotomoto; ko te ingoa tera o te kuaha e tomo ai ki Tikitikiorangi. (Tirohia “Kauwaerunga,” pp. 127-131.)
  • 24,25. Hurutearangi, Tonganuikaea: Ko nga matua enei o Paraweranui. Ko Hurutearangi i moe i a Tonganuikaea, he tane tuarua. Ka noho a Paraweranui i a Tawhirimatea, ko te whanau o nga hau, o te awhiowhio; ko Titiparauri, etc. Na enei i kawe a Tane ki te Toi o nga rangi, ki Tikitikiorangi. (Tirohia “Kauwaerunga,” p. 40.)
    WHITI 3
  • 32. Rakau matarua: He pakanga, he tautohe i roto i tetahi o nga kete o te wananga i riro mai i a Tane, i te kete tuatea, ara uruuru tawhito; he purapura no te riri i waenganui i nga uri a Rangi raua ko Papa. Koia ratau i whakamararatia ai i te pakanga i te Paerangi; a koia hoki i kore ai e mau te rongo, i pakanga tonu ai taea noatia mai tenei ra.
  • 33. Te Paerangi: Ko te pakanga nui tenei a nga tamariki a Rangi raua ko Papa, ara a nga atua maori, ki a ratau ano; na Whiro te tipua i whakatipu. Na ka hinga a Whiro ratau ko tana ope; ko te take tena i heke ai a Whiro ki Rarohenga, ki te Muriwaihou, ara ki te reinga. Koia i kiia ai ko Tahekeroa taua matenga; ko te tino ingoa nui ia ko te Paerangi.
  • 34. Tahekeroa: Ko te hekenga roa ki te reinga. Ko Whiro raua ko Ruaumoko nga atua o tera wahi; ko Rarohenga. (Tirohia, “Kauwaerunga,” p. 30.)
  • Te po tangotango: He pouri kerekere e rite ana ki te ringa ki te tangotango mai, ki te whawha mai. He pera te po o Rarohenga, o te wahi i a Ruaumoko (Whakaruaumoko) raua ko Whiro.
  • 37. Te Pito Ururangi: He wahi no te karakia o te wananga o te kete tuauri. He karakia na Hinetitama, na te tamahine a Tane raua ko Hinehauone, mo te moenga o tona matua o Tane i a ia, i whakamaua ai te pona whakahoro kai ki te koro-
- 263
  • koro o tenei momo o te tane (Adam's apple). Kaore i whaka-maua ki te momo wahine.
  • 44. Te aka matua: Ko nga karakia o te wananga i whakaakona ki te tamaiti, nga karakia ki nga atua, nga karakia o te pakanga.
  • 45. Te Kauwaerunga: Ko te wananga o nga atua. Te Kauwaeraro: Ko te wananga o te ira tangata.
  • 46. Kia tawhia, etc.: Kia mau i te tamaiti nga whakaakoranga i roto i te whare wananga.
  • Ruaitepukenga, Ruaitehorahora, etc.: Ko te hinengaro o te tamaiti, ko te whakaaro kakama, ko te kite, ko te matauranga, ko te mahi. Ko te Whanau Rua nei te whakaahuatanga o era mea.
  • 50. Rongomaitahanui, etc.: He atua enei, i whakaahuatia ki reira te kakama ki te hopu i nga korero o te whare wananga. Koia a Tupai whakarongo wananga.
  • 53. Poututerangi: Tirohia te waiata 145 (N.M. 2). He whetu tenei; ki te kitea, ko te ngahuru tera. Ko Pukehauone te puke i tiria ai te kumara.
  • 55. Ka hoka Hinerauwharangi: Ka tipu te rau o te kumara. Ko Rongomaraeroa te atua o te kumara.
  • 57. Ngahuru tikotikoiere: Ko te marama hauhake i te kumara, kohi o nga kai katoa ki te rua, ki te pataka ranei. Ka hua te kai, ka nui hoki ona paruparu. He rite tonu te whakaotinga o te waiata 145 ki to tenei whiti o te waiata nei.
    WHITI 5.
  • 62. Tikitikiorangi: Ko tetahi o ona ingoa ko te Toiongarangi, ko te mutunga mai o nga rangi, ko te wahi i a Iomatua.
  • 63. Te Hiringa i te mahara: Ko te whakaaro nui e taea ai nga take nunui. Na tera i taea ai e Tane te piki ki Tikitikiorangi ki te tiki i te wananga.
  • 64. Iomatuatekore: He maha ona ingoa, ko ia te atua nui, te matapuna o nga mana e tapaia nei, te Toiariki, te Toiurutapu, te aha. (Tirohia te “Kauwaerunga,” p. 110 mo nga ingoa maha o Io.)
  • 67. Te waitohi: Ko te wai i tohia ai a Tane i Tikitikiorangi.
  • 73. Ka turuturu, etc.: Ko nga mea i hua ai te kai, i tipu ai te rakau, nga otaota, nga mea katoa. Ko te Tawhitonuku he kahukura; he tohu no te tupuhi, no te marino, no te aitua, no te pakanga. Ko te Tawhitorangi, ko nga mahara o Iomatua, ko ana mea i whakaaro ai hei mahi ma te tangata.
    WHITI 6.
  • 81. I tokona ai, etc.: Ko te wehenga i a Rangi raua ko Papa. Kei te “Kauwaerunga,” p. 22. “Nga Mahi a nga Tupuna,” etc.
  • 85. Ka tupea ki te Wehenukurangi, etc.: He karakia maori, e kiia ana ko te karakia nana i wehe a Rangi raua ko Papa.
  • 86. Ka takoto, etc.: No te wehenga o Rangi raua ko Papa ka whakaungia nga mea o te rangi, ka wehe rawa atu; ka whakaungia nga mea o te whenua, ka wehe rawa mai.
  • 87. Te whare Pukakanui: Ko tenei ao, ko te wahi i noho ai nga kino katoa.
  • 88. Rongomaitaha, etc.: Ko nga atua whakahaere i nga tikanga o te ao, i ona mea kikino.
  • 90. Te Ihotaketake: He karakia na nga atua. He atua a Tuhae-pawa.
- 264
  • 92. Poutakeke, Poutakiki: He karakia na Tane raua ko Tupai i te wehenga i a Rangi raua ko Papa, i mau atu ai tera ki runga, i mau iho ai tenei ki raro.
  • 93. Ki te wheuriuri o Hinetitama: I te pouri o Hinetitama i te moenga o tona papa o Tanematua i a ia, ka wehe i a ia, ka whakaaokapua, a ngaro atu. Koia te mate i pa ai ki te tangata i te ao nei. Ko tona ingoa i te ao nei ko Hinetitama; no te hekenga ki te Reinga ki kiia ko Hinenuitepo.
    WHITI 7.
  • 95. Hikurangi, Aorangi: He maunga kei te takiwa o Waiapu, kei te Tairawhiti. Ko era ingoa no Hawaiki mai.
  • 97. Paraweranui: He hautonga tino kaha. Tahumakakanui: He hauauru tino kaha. Ko nga hau enei nana i mau mai nga tipuna Maori i Hawaiki.
  • 98. Ko te ara tena, etc.: He pakake, ara he tohora te kauika tangaroa; ko te urunga tapu o Paikea he karakia tapu mo te tohora; koia ra hoki tetahi ingoa o te tohora, he Paikea. Ka rere te waka i te moana ka kiia tona ara ko Haruatai.
  • 101. Ko Taiwhakahuka: Ko te huka o te tai i muri o te waka, o te hukenga hoki a te hoe.
  • 103. Tupatia ki a Hinemakohurangi: I te rerenga mai o nga waka i Hawaiki, ka tupatia, ara ka tauaraitia nga taurapa ki te kohu, hei arai atu i te hau. Ka mate i kona te ngaru, te ihinga moana, te wharenga moana. (Tirohia te waiata 116.)
  • 105. Takapau whakahaere: He karakia whakahaere i te waka; kia tika te rere ka mutu te karakia.
  • 106. Hinekorito: He pakake a Hinekorito, a Hinekotea, a Hinemakohu, na nga karakia a nga tohunga i karanga hei whakarewa i a Takitimu.
  • 109. Aotearoa: Ko te ingoa o tenei motu, i u mai nei nga waka i Hawaiki.
    WHITI 8.
  • 113. Turanganui a Rua, Whangara: He ingoa mai no Hawaiki, tapaia nei ki nga wahi e rangona nei i te Tairawhiti. No era ingoa, Hawaiki nui a Ruamatua, Tamaki nui a Ruamatua.
  • 115. Iranui: He tuahine no Kahungunu, i moe i a Hingangaroa, ka puta ko nga tipuna o te Whanau a Apanui, o Ngati Porou, o te Aitanga a Hauiti. No tona taenga mai ki Turanga ka ruia e ia he kakano korau, ka waiho na hei kupu korero. (Tirohia te J. 40/17.)
  • 116. Tiungarangi, Harongaarangi: Tirohia te waiata 178 (N.M. 2). E toru nga manu i homai e Tane i Hawaiki ki a Pourangahua i tona haerenga ki te tiki i te kumara. Ko enei etahi e whakahuatia nei, ko te Manunui a Ruakapanga tetahi.
  • 117. Maraeatea: Ko Mahu he tipuna mai no Hawaiki; kei te waiata 81 (N.M. 1) ona korero. He tahua kumara tana hakari ki ona iwi, ka hau te rongo ki roto o Turanga, ka waiho hei korero te mana o Mahu, he tangata pono ki marae atea (Tirohia J. 8/127, J. 35/73.)
  • 120. Manu whakatau, kuranui: He ingoa no te moa te Manunui a Ruakapanga. (Tirohia te J. 20/55-59.)
  • 126. Te ahi tawhito: He koreo nui tenei mo te ahi a Tamatea, nana i wera ai enei moutere; ka wera te whenua, ka wera te rakau, ka patua te moa, ka aia ki roto ki nga repo. (Tirohia nga waiata 134 (N.M. 2), 256.)
- 265
202.—HE WAIATA PATU NGARO.
Na Charles E. Nelson nga kupu, me etahi o nga whakamarama.

He maramara tenei i tukua mai e Te Peehi (Elsdon Best), na C. E. Nelson i tuku mai ki a H. Hamilton (nana nei “Maori Art”). He waiata tenei na te wahine, i a ia e tawhiriwhiri ana i te kanohi o tana tane mate i runga i te atamira ki te patu ngaro, he patu rango ki etahi, he papaki rango ki etahi iwi.

1
Kaore hoki koia te aroha, koera pu i te ahiahi.
Araia mai ano nga kurae ki te Iringa ra,
Te kite atu au i te Kawau, i taku makau.
Ma te ngarongaro e tamumu mai,
5 Ma te kowhatu e matakitaki te ngu ai moko i a Ngariki.
Haere hoki ra ki Tawatawhiti, hei rakuraku ma te wahine;
Hoki rawa mai koe ki au, kua kino hoki ra to kanohi,
Na to whaea i ata haumiri i to itinga,
Waiho nei te raru i au, e.
2
10 Kaore hoki koia te mamae, e wahi pu ana i te ate.
Tukua atu au ki waho ra, kai te takaokeoke, kai te takaro.
Me tiatia au ki te manutai, me tata ki te patu ngaro;
Kai puta atu au ki te awa o Puatai, o Ketekino,
Homai ra taku rahu puka, pukete kino, hai kai awatea.

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 2. Te Iringa: He kurae kei te takiwa o Mahurangi.
  • 3. Te Kawau: Ko te motu i te taha moana i waho o Mahurangi; he kainga no Kawana Kerei i mua ra.
  • 4. Ngarongaro: He rango ki etahi iwi.
  • 5. Ngariki: Ko te ingoa o te tane, e tangihia ra.
  • 6. Tawatawhiti: Ko te Poor Knights Island, kei runga mai o Whangarei.
- 266
203.—HE WAIATA WHAIAIPO.
Na te koka o Kaimokopuna.

No roto tenei i te pukapuka a Ihaka Kuaha, kua korerotia ra i te waiata 201; no te rohe o Wairarapa.

(Ref.: Kuaha.)

1
E ui ana au, e tama ma, e!
He aha te mea e tatara nei?
Ko te Hiha pea kai te wehewehe
I nga puruatanga kai Tahoraiti, e i.
2
5 He whakataki koreke pea ta turupou,
He wahine ke nana pokeke ra;
I nenei mai ai te Whatahoro i nga pikitanga,
E tae ai koe nga kai ahi o Raikapua, e i.
3
E tapu ranei, e tata e
10 To hia po nei, te tuku mai ai, e,
Ma raro i taku maro toto, e i;
Hai whakaea ake i te mamae o taku puku, e i.
4
Tera ra ia koe, te Whatahoro,
Kai te hautu i o toro.
15 Ka hei tau te kainga oratia ai,
Kia pau ake ai o mahara kai tangata, e,
I roto o Raikapua, e i.

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 3. Te Hiha: Kei te J. 25/7, 86 nga korero mo tenei tangata, he toa, he rangatira no Ngati Ira. Ko te roanga o tona ingoa ko Te Hiha moumou tangata.
Family Tree. Te Hiha, Te Weranga, Hinetarewa, Hinekirungaoterangi Tarewa(f)===, Te Mihaoterangi, Ratuna, Te Ruhi=Aporo Te Kumeroa, Whanake=Tamairangi Te Kekerengu
- 267
  • (Ko te ahua raruraru o te whakapapa nei, ko nga korero mo Te Hiha e piri ana ki nga korero o Nukupewapewa, o Te Manawaakawa (2). Na ko ena tangata no te wa i whakaekea ai a Wairarapa e Te Atiawa; kua heke mai a Te Rauparaha i Kawhia. Ko Whanake i noho mokopunu tuarua ma Te Hiha i te whakapapa nei te rangatira o Ngati Ira i Porirua i te wa i whakaeke ai a te Rauparaha ki te upoko o te ika.)
  • 4. Puruatanga: He huinga, ara he kongutuawa wai. Tahoraiti: Kei Tamaki, e tata ana ki Dannevirke.
  • 5. Koreke: He manu, N.Z. quail; ko etahi ingoa he koitareke, he koikoiareke.
  • 6. Pokeke: He manu, teal.
  • 7. Te Whatahoro: He tipuna no Wairarapa. Ina tetahi whakapapa: Te Whatahoro=Aromea (f) Te Aitu=Te One (J. Jury, European) H. Te Whatahoro me etahi atu. Ko H. Te Whatahoro nana i tuhi nga korero a te Matorohanga ma.
  • 8. Raikapua: Kei te takiwa ki Tamaki, kei nga hikutau o Manawatu. Ko te pa tenei i hui ai a Rangitane, i whakaekea ai e te Ahuru o Ngati Apa, e te Whatahoro me te ope o Ngati Kahungunu ki Wairarapa. Ka horo te pa, ka patua a Rangitane. (J. 25/4, J. 55/15.)
204.—HE TANGI.
Na Tamahika (Wairarapa).

No te pukapuka tenei a Ihaka Kuaha. Kei reira e kiia ana “he tangi na Tamahika mo Te Au raua ko Mangawhero, i mate ki ro te wai i te taua a Rakaiwhakairi.” I taia ki konei, he maramara no tenei takiwa o Aotearoa. No te takiwa ki Paetumokai, e korerotia nei i te waiata; ko Featherston te ingoa Pakeha.

(Ref.: Kuaha.)

1
E tama ma, i Kokopu ra,
Ranga mai ko te mate ra;
Inumia mai ko te wai i whanatu ai
Taku tira, ka whainga, e i.
2
5 Ma wai e ranga ta korua moe ra?
Ma Horonukuatea, ma Hori, ma te whanau, e;
Mo Paetumokai, mo Ngapewa,
Mo Rakautarawhata, e i.

- 268
205.—HE TANGI.
Na Hiatangata (Wairarapa).

No roto ano tenei waiata i te pukapuka a Ihaka Kuaha. Kei te waiata 268 i muri ake nei te whakapapa o Hiatangata.

(Ref.: Kuaha.)

1
E koro ma i Tamoana ra, e i,
Ko wai to tatau, e?
Ko to tatau taina papa, e,
Ko te Wharekete;
5 Mo taumata ra ia, e i,
Mo tirotiro whetu, e;
Mo nga whana rere
Ki Tukuwahine ra, e i.
2
Taku mokopuna, e kainga mai ra
10 E te wai, e,
Te wai marutuna, e,
Te wai rakau, e!
He ware taua, e hika, i kona;
No te mea ia ra ko nga tauranga
15 Ki roto o Pakitara, e,
Na o kau i waiho, e i.

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 4. Taumata: Mo nga nohanga korero.
  • 6. Tirotiro whetu: Hei kai arahi, he matakite.
  • 7. Whana rere: Mo te pakanga.
  • 11. Marutuna: He wehi.
  • 16. Kau: Kaumatua; he kupu e haere tonu ana i roto i nga waiata o te rohe o Ngati Kahungunu.
206.—HE TANGI.
Mo Te Rangitumotomoto (Wairarapa).

No roto ano tenei waiata i te pukapuka a Ihaka Kuaha. Ko te Hiha nana i patu a Te Rangitumotomoto kua korerotia i te waiata 203 i mua ake nei. Kei te waiata 268 i muri ake nei nga korero mo Te Rangitumotomoto.

Kei nga tangata ia o Wairarapa nga tino whakamarama.

(Ref.: Kuaha.)

1
Takoto mai, e koro, i roto o te Okaraka, e,
Kia taia koe e te moe patu kino
Na to taokete, na te Hiha.
Waiho maku e tangi ake ki te hau moana,
- 269
5 Hai mau atu i to kakara;
He mokimoki no to kainga,
E koro, e i.
2
Takoto mai, e koro, i roto i te huna a te moa;
Kia takoto koe ko Waiharoto,
10 Ko Tamatekarearea hei hoa mohou;
Nga taonga whakawai na o tipuna, e,
Hai ngau i te tangata, hai iki ki te po;
Kia hoki mai ai koe ki au,
Ka pa te muri, e i.
3
15 Ehara ia nei, e koro, i te mea
Nau i haramai; naku i tangi tautau
Ki te oha a to tipuna, a Tane;
Koia a Kowhaonui, i taraia ai koe
Ki a te Akatokai, ki a Waiharoto, e,
20 Nga toki a to tipuna, a Hineari, e i.

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 3. Te Hiha: Tirohia te waiata 203.
  • 6. Mokimoki: He taru e mahia ana hei whakakakara.
  • 8. Huna a te moa: Pera i te moa, i ngaro whakarere.
  • 9, 10. Waiharoto; Tamatekarearea: He patu, he rakau no te pakanga.
  • 18, 19. Kowhaonui, etc.: He toki.
207.—HE WAIATA KI MOKAI.
Na Tamatokotokona (Ngati Kahungunu).

No roto ano tenei i te pukapuka a Ihaka Kuaha. He waiata ki mokai, e ai ki a Ihaka Kuaha, i waenganui i nga tangata o Here-taunga (Hawkes Bay), o Wairarapa. Na Tamaitokotokona tenei mo nga matenga o nga tangata o Wairarapa, kainga rawatia.

(Ref.: Kuaha.)

Mataotao ana te karanga i te ata,
“Ka maoa ra, e, te umu tangata
Ki roto o Heretaunga, e i.”
Katahi ano koe ka utu mo te kai whakawai
5 I patua ai mo Te Tuhi, mo te Huritopapa, e i:
I hokona ai te Tirakino mo te kopaki kiore,
I hokona ai Maungarake ki te poi aruhe ra, i.
Ko te kopekope a roa te waha wahie mai ki te kainga,
Ko Puata, ko Hinepuariari, e i.
10 Ka taona etahi, ka kainga;
Ka whakarauoratia te tini tangata,
E noho mai i Wairarapa nei, e i.

- 270
208.—HE TANGI MO TE WAIKOWHARAWHARA.
Na Rangiwhakapou (Ngati Ira ki Wairarapa).

No roto ano tenei i te pukapuka a Ihaka Kuaha. No te wa tenei i nga pakanga a Ngati Ira ki a Ngati Apa, ki a Rangitane, ki a Muaupoko, i te wa i timata ai te whakanoho a Ngati Ira ki te Whanganui a Tara (Poneke). Ina te whakamarama a Ihaka Kuaha:

“Ka whakatikatia mai e Ngati Apa, e Rangitane, e Muaupoko, ka mate te patunga ki Porirua ko te Waikowharawhara, ko Mokoia, ko te Repehina; no Ngati Ira, no Ngai Tara enei wahine; me etahi atu, engari ka mutu nga rangatira. Ka tangi a Rangiwhakapou i tana tangi. No Ngati Ira tenei tagata, i moe i a te Aonui nana a Rangiaraia, a Rangiwetea, a Puakiteao, a Otirea, a Kuaratuauru, a te Ronaki, a Tamairangi. No Rangitane a te Aonui, te wahine a Rangiwhakapou. Ko ia tona tangi mo tona mokopuna, mo te Waikowharawhara.”

No muri ka whakatika atu a Rakaiwhakairi, a Ngati Kahukukuraawhitia, a Ngati Ira me era atu hapu, ka hinga a Rangitane, a Ngati Apa, a Muaupoko ki Wharemauku, ki Waihora; ka ea te mate o te Waikowharawhara. Ka mate a te Arawaru, a te Pohokura, te tangata nana ia i patu.

Ko Tamairangi he wahine ataahua, he wahine rongo nui i tona wa. I moe ia i a Whanake, e whakapapatia ra i nga whakamarama o te waiata 203.

(Ref.: Kuaha.)

He aha rawa te hau nei?
He kohinu tangata, e i.
Ka paoho e roto i au
Me ko te Waikowharawhara, e i.
5 E hine aku! Ka waiho atu koe e au
Ma te mataotao e titiro, e i;
Ma o tungane i te uru,
Ma te Rangikaheke, ma te Rangitipuanuku
E whakaara to moe ra.
10 Ma Kahungunu mai ra
E tiki mai e torotoro, e.
Ka ara te kautuku nei ko Pohokura,
E kai nei i au, e i.

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 2. Kohinu tangata: Kei te waiata 103 (“Nga Moteatea 2”) e penei ana, “Hinu tangata no te iwi toa.”
  • 8. Te Rangikahake, etc.: No Ngati Kahungunu ki Heretaunga enei.
  • 9. E whakaara, etc.: E takitaki to mate. He maha nga rerenga kupu i roto i nga waiata mo te takitaki mate; he hura i te paepae umu; he ranga i te mate, etc.
  • 12. Kautuku: Ki tetahi reo he matuku.
  • Pohokura: Nana i patu a te Waikowharawhara.
- 271
209.—HE ORIORI MO TAMAUNGA O TE RANGI.
Na te Maperetahi (Ngati Porou).

Ko tenei oriori na Ngati Porou e noho ra i te Kawakawa, e kiia nei i naianei ko te Araroa. He waiata whaimana rawa tenei i roto i nga whakawa whenua o tera takiwa, nana i whakau nga take, nga tohu hoki a nga tipuna e whakahuahuatia ana. Ki etahi korero e rima, e ono ranei nga whenua i whakawakia e te Kooti Whenua Maori, a i whakataua nga take i runga i nga whakataki korero o te oriori nei.

Ko nga kupu naku i tuhituhi i te Araroa, i te waiatatanga ai i roto o Hinerupe whare. Kei te pukapuka ano hoki a Tiwana Turi e mau ana. Ko etahi o nga kupu na Tutere Wirepa i whakatikatika. Ko nga whakamarama he mea whai haere i roto i nga pukapuka a te Kooti Whenua Maori, ko etahi na Tutere Wirepa. E ki ana a te Tutere, na Henare Ahuriri o te Araroa i korere ki a ia te takotoranga o nga ingoa kainga i roto i te waiata nei.

Te Maperetahi.

Ko te tangata tenei nana te oriori, he uri na Whakarae, tamaiti a te Hukarere. Ko te Hukarere tetahi o nga tipuna rangatira o te rohe o Ngati Porou, he mokopuna na Tuwhakairiora.

Tamaungaoterangi.

Kei te tautohetia te ara o Tamaungaoterangi; ano te ahua tokorua nga tangata ingoa pera, he uri anake na te Hukarere, mokopuna a Tuwhakairiora. E ki ana etahi he uri na tera tamaiti a te Hukarere, na Whakarae; e ki ana etahi na tera tamaiti, na Takahuakaka. He ahakoa ra, kaore e raruraru i tena te kaupapa o te oriori nei.

I taumautia a Tamaunga hei tane ma Makere Te Arai (Te Arahi) i a raua e tamariki ana. Kaore i tutuki ki te wa e pakari ai, e moe ai raua, ka mate a Tamaunga. Ko Orangimarama te whenua i tukuna hei tapakuha; kei Mautotara tera wahi. I te whakawa o Mautotara i whakataua e te Kooti, na te Manihera, papa o Makere, i tuku taua whenua ki a te Kaimatai, papa o Tamaunga, a i te mea i mate a Tamaunga i mua o to raua moenga ko te wahine i taumautia ai ia, i hoki ano te whenua ki a te Manihera, ka tau ki a Makere, ki era atu uri hoki a Karerekatau.

Family Tree. Tuwhakairiora, Tuterangiwhiu, Te Hukarere, Karerekatau, Whakairo, Tamainumia, Te Manihera == Rawinia, Marara Mahue, Whakarae, Kuratu, Tauaiterangi, Hepora, Makere Te Arai (Te Arahi)
- 272

I te matenga o Tamaunga ka whakamoea a Makere ki a Hoani Te Aute. I te ora tonu ia i te tau 1894, i whakawakia ai a Mautotara. (Waiapu M.B. 24/189.)

Ko te whakapapa e whai i raro nei na Noa Te Ranginui i te whakawa o Omaika (Waiapu M.B. 25/140); e whakaputa ana i a Tamaunga me etahi atu e whakahuatia ana i roto i te waiata nei:

Family Tree. Kuramaoa=Tautuhi, Whakarongomamao, Hineumu, Rurupongi, Te Araihuka=Te Whakaangiangi, Tiheihei, Te Kakahuwhaia, Te Mawhera, etc., Te Kokiri, Kauae, Te Kairae, Tahau, Kaimatai, Hakaraia Waiaua, Whatiua, Ruakapanganui, Tamaungaoterangi, Riria Takahua, Te Katene Ngatoko, Heni Kamaea

He waiata reka tenei ona kupu, tona hu, ara rangi. He tohunga hoki te whakatakotoranga i nga kupu, hei whakaatu i to Ngati Porou reo, i te ata kowhiri o te kupu e rite ana mo tena mea, mo tena mea. He tohunga hoki te whakatakinga i te haere ma te tamaiti, mona te whakaoriori. Ko te Maperetahi, ki etahi korero, he wahine, he uri na te Atahaia, wahine a Tuterangiwhiu; ka moe i a Takurangi, he uri na Whakarae, a te Hukarere, ko Tamaungaoterangi. I waiatatia mai e te Maperetahi i Tupuni, he pa e tata ana ki te ngutuawa o Kara-katuwhero, i te taha tonga. Ka mea iho ki te tamaiti, “Piki atu e koe nga pikitanga kino i roto o te Tawai”; he hiwi a te Tawai kei runga o Waione, ko te pikitanga o te ara tawhito, a kei tua o te hiwi te pa, a te Tawai, kei runga ake i te Maire. Kia eke ki te hiwi ka “hangai te titiro ki te waka heke mai i waho o Taumutu.” Kei te putanga atu tera o Awatere awa ki te moana, kei te pito o te huapapa i te taha rawhiti o te waapu tawhito i te Araroa. Ko te ara waka mai tera ki uta nei. Kei waho atu o Taumutu ko Maihi. Ka whakamau mai te waka, kia taha mai i Maihi, ka tae mai ki Taumutu, he wahi kopua marino, purangiahoa! Ko te waka heke mai tera ki uta nei. Ki te ahu atu i uta, ka tae ki taua wahi, ka whakapu te waka, ka titiro atu ki waho; kia taha te a, katahi ka hoe.

Na whakatau rawa te oriori ki te waitohu i te hunga nona te waka ra, “Koe waka haupa no tera pahi.” Ko te haupa he kai, koia he waka whai kai, he waka hi ika te waka haupa. Ko tera pahi, ko te Whanau a Tuterangiwhiu e noho ana i Hekawa, i te taha rawhiti o Awatere, e ahu pera ana ki Horoera, ki Whangaokeno. Kia puta te waka ki waho ka kitea atu tera takutai.

Tera atu nga whakatakinga a te waiata nei, ka tomo ki nga wahi i te taha ki te tonga hauauru o te Araroa. Ko nga whenua kei reira nga wahi e whakahuatia ana ko te Whetumatarau, ko Tihiomanono, ko Omaika, ko Pakihikura, ko Kiwikiwi, ko Mokonui, ko te Whetumatarau maunga ka makere ki te Kawakawa. Ka whakahuatia nga wahi o nga whenua nei me ona tangata. He pai me whai haere i runga i te mapi.

- 273

He iwi roreka hoki te Whanau a Tuwhakairiora puta noa i ona rohe katoa, i te Kawakawa, i Wharekahika, i Horoera, i roto o Awatere ki te waiata. Ka rua tekau nga tau tae mai ki naianei i rongo ai au i a ratau e waiata ana i te waiata nei i roto o Hinerupe whare; e ora ana ano te tangata, te hunga mohio ki nga kupu, ki te rangi, ki nga tikanga o te waiata; ko nga ringa ki te kapukapu i te oriori, ki te tuhi ki nga wahi kei reira nga wahi e whakahuahuatia ana; ko nga kanohi, ko nga whatu, ko nga pane ki te whakatau i nga tikanga o nga kupu. Ko te roreka ia o nga reo kei roto tonu i aku taringa e oro ana. Ko tona rima tekau pea ki te waiata; tokorima ano ranei e ora nei, kaore ranei. Kia tae ki era kupu—

Takitakina ra,
E Hora te hu o te puoro, kia whai ra koe
Te tira, te roreka, kia mau ko te hu
Ki runga o Totara.
ka moe nga kanohi, ka hi nga pewa, ka tau nga pane, ka whakatau te reo katoa i te roreka e whakahaua ra e te waiata.

Ko te kura tenei kua riro i a ratau ki te po; ko te whakaakoranga tenei kei te hapa i tenei whakatipuranga tangata, i mea ai pea ratau ki te whakaiti i a ratau na taonga tuku iho, ka rere ki a te Pakeha, ki a te mangumangu, ki a era atu iwi. Ko nga wheua kau enei ka tanumia nei ki konei; kei konei katoa nga mea, ko te ha anake o te ora kaore; kua riro i a ratau.

(Ref.: T. Turi, 38.)

1
E tama e! He tangi aha to tangi?
He tangi ano ra, he whakaahuru kore,
He tu no to kiri te tara rauaruhe.
Taku kore rawa nei ki te rau kiekie,
5 Taku noho tonu nei ki te rau harakeke.
Tena ano ra to taua kahu,
Na to matua ra nana i waihanga,
Na Ruatepupuke, na Ruatemahara,
10 Hei kahu ra mo taua ki te po.
2
Piki atu e koe nga pikitanga kino
I roto o te Tawai, hangai te titiro
Ki te waka heke mai i waho o Taumutu,
Koe waka haupa no tera pahi.
15 Kauaka e koe hai haere i raro ra:
Whakaangi i runga ra, kia tae atu ana
Omarumapere, hei a te Paremamaku.
Mana ra koe e pohiri tu mai
Ki te awe o te maro, “Nau mai, e hika!”
20 Kia oha to ringa, kia parea atu;
Ka puta kai waho.
3
Kia whakarongo koe te mahia waha,
No to tuahine, no Ruakapanganui.
Whaia atu ra kai te Kahika e,
- 274
25 Kai te Raparapa e,
Ka hikoi te haere,
Me kore e mau i a koe.
Kuhu atu e koe nga rauaruhe kino
I roto Karangaroa, kia ui e roto,
30 “Ko hea tenei whenua?” Heke atu e koe
I roto o te Houi, kia kau ra koe
I nga wai ratarata i roto Mangaowira;
Kia whakaeke koe te Nihootekiore,
E whawhai atu ana te Mata o Rangaranga:
35 Ka puta, ka tae koe kai te kainga na.
4
Ma Paka ra mana e ki mai,
“Haramai ra, e, ka haere taua;
Kei tomo noa koe ki roto te whare kino.
Noho tonu i waho ra, na Takurangi koe!
40 Apakura ko te ata!”
5
Ka oho kai runga, e mau ki to tao.
Piki atu e koe i roto te Kaweka.
Kia iri to pae, auaka e koe
Hai haere i raro ra; whakaangi i runga ra,
45 Ma te Waipuia, kia whakaeke koe
Te Peka a Haumia. Tahuri to taringa
Te umere ka tangi; titiro to kanohi
Ki nga wai weherua, ki te ahi ka ka
I roto te Warowaro; i a Mateterangi,
50 I a te Pakuri, ko Hapupoia,
Ko Porourangi, e!
Tena ano ra te pia o te harakeke a to koka,
Hai puru mo to waha, ka noa.
6
E tapu to tira, e ngere i a koe.
55 Arahina atu ra hai te Umukuri,
Te Weka a Umutapu, hai Mairenui, e;
Ka tawhi to ringa, kaati ka hoki mai;
Ka o koe kai roto kai te tapui, na.
7
I a Whatiua, e, i a Waiaua.
60 Ka haere tatau i te ranga maro,
He kura takai puni, he tukutahi te tohu:
Waitohungia ra!
Ki roto te Wharerata ko te Hamaiwaho,
Ko Hineihorahia; ki Tapapahapu
65 Ko te Koha, e, ko Rangiwhakaratoa,
Ka tika ko te hono!
Takitakina ra!
- 275
8
E Hora, te hu o te puoro, kia whai ra koe
Te tira te roreka, kia mau ko te ha
70 Ki runga o Totara. Ma Tarawehi ra,
Mana e ki mai, “Haramai ra, e,
Ka haere tatau i te ara ngawari.”
Kia kau koutou i roto te Matai;
Kia ui e roto ki te maunga tipua,
75 Na Paoa ra, e!
Ka haruru, ka tae koutou kai te Kawakawa, na.
9
Tena ra Matokerau, he wai no te po,
Hai puru mo o koutou waha, ka noa.
Ka hoki mai o tuakana,
80 Ka noho ra koe;
Kia whakarongo koe te huhu o te whiu;
Kia whakarongo koe te keke pohatu;
Kei he ra koe te whana kai manuka,
I a Whakaura e, i a Turiri e,
I a te Pakeha, i a te Auawhata, i e!

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 1. Tama: Ko Tamaungaoterangi, mona nei te oriori nei.
  • 3. Te tara: Ki a te Tutere Wirepa “i te tara.” Ko te mea i taia nei taku i rongo ai e waiatatia ana.
  • 4. Rau kiekie: E mahia ana hei pueru; he maheni ake i te harakeke.
  • 5. Rau harakeke: E tino mahia ana hei pueru, he taratara ki te kiri.
  • 8. Ruatepupuke, etc.: Ko te whanau nei e korerotia ana mo nga mahi tohunga a te Maori; he uri na Tangaroa; he atua no te matauranga, no te mahara, no te whakaaro nui. E whakapiria ana hoki ratau ki nga mahi a ringa, ki te whakairo, ki te whatu kakahu; e korerotia ra te “takapau o Hineteiwaiwa” mo te aitua, mo te mate. Kei roto tera ahua, te waihanga, i te ingoa, “Tuawaihanga.” (Tirohia te waiata 226 i muri ake nei.)
  • Kei te waiata 201, kei era atu waiata maha.
  • 11. Piki atu, etc.: Ki a te Tutere kaore “nga piki tangi kino,” engari i penei, “Piki atu e koe i roto o te Tawai.”
  • 12. Te Tawai: Kua whakamaramatia i runga ra.
  • 13. Waka heke mai: Ki a te Tutere, ki etahi atu hoki, “waka hoehoe”; otira ko tenei i taia nei taku i rongo ai.
  • 14. Waka haupa: Kua whakamaramatia i runga ra, he waka whai kai.
  • Tera pahi: Ko te Whanau a Tuterangiwhiu, e noho ana i Hekawa, i te takutai e takoto ana whaka te rawhiti ki Horoera.
  • 17. Omarumapere: Kei te poraka o te Whetumatarau, kei roto o Mangaowira, e tata ana ki Karangaroa.
- 276
  • Te Paremamaku: Ko Ripeka Te Paremamaku. Na te tane tuatahi, na Parapara, ko Manahi Parapara; na te tane tuarua, na Tamati Hauiti, ko Pira Hauiti. He wahine rangatira, he uri na te Pohoikura, tungane o Ngunguruterangi, koka o Hinematioro.
  • 19. Te awe o te maro: Ko nga huruhuru tatai o te maro, he huru kuri, he toroa ranei; he ma. Ko te ua, ko te wahi i whiria, ko te puritanga ki te tawhi i te manuhiri.
  • 20. Kia oha, etc.: Kia tohu atu te ringa i te mihi, ka pare ake ai, ara ka whakakore atu i te pohiri kia peka.
  • 23. Ruakapanganui: Kei te whakapapa a Noa Te Ranginui i runga ra to raua whanaungatanga.
  • 24, 25. Te Kahika; Te Raparapa: He wai enei kei te poraka o te Whetumatarau, e tata ana ki te rohe o Tihiomanono. Ki tetahi korero kei te poraka o Omaika a te Kahika; ki tetahi kei te hukinga o Mangapikopiko.
  • 29. Karangaroa: E ki ana a Noa Te Ranginui he hiwi; e kiia ana kei te poraka o Tihiomanono; ki tetahi korero he maunga aruhe kei te Kairapirapi, kei Mangaowira.
  • 31. Te Houi: Ki tetahi korero kei te poraka o te Whetumatarau. I te whakawa o Mautotara ka kiia kei tera poraka, kei te rohe o Orangimarama. I ki a Mereana Waipauhu kei te taha tonu o Kopuapounamu. Engari he Houi ke pea tera. Ko te ahua o te whakataki o nga ingoa i roto i te waiata nei kei roto tonu o Mangaowira.
  • 32. Mangaowira: Mo reira tera kupu te wai ratarata; he awa e rere ana ki te wai nui ki Awatere, ka takoto hei rohe i waenganui o nga whenua maha. Kei te waiata 21 (N.M.I.) ano e whakahuatia ana. Kei te taha tonga o te Araroa.
  • 33. Te Niho o te kiore: He kainga kei te poraka o Tihiomanono. E ki ana a Noa Te Ranginui, he pua whinau tera.
  • 34. Te Mata o te Rangaranga: He kainga kei te poraka o Omaika. E ki ana a Noa Te Ranginui (Waiapu M.B. 25/140) he pa tera no nga uri a Kuramaoa, i takea mai te ingoa i te awa. Ko te ingoa ake o te pa ko Numanga.
  • 36. Paka: He ingoa tipuna, he uri no Tuwhakataukai; ko tetahi o nga tamariki a Ririu, i whakataukitia ai “Ko te tokoono a Ririu.” I moe a Hinerupe i a Te Hukarere, taina o Tuwhakairiora, ko Tuwhakataukai.
Family Tree. Tuwhakataukai=Tautuhinga, Ruatimo=Ruatawa, Te Wahinekirau=Wehiwehi, Taruhawaiki=Ririu, Paka
  • Ko etahi o nga uri a Paka ko Wiremu Hoerara, ko Kararaina Tawhena. I whakataua ki nga uri a Tuwhakataukai a Mautotara, a Omaika.
  • 39. Takurangi: Ko tetahi whakapapa i homai ki au i te Araroa i te wa i waiatatia ai te waiata nei i roto i a Hinerupe whare e penei ana:
- 277
Family Tree. Te Maperetahi (f)=Takurangi (he uri na Whakarae) (na te Atahaia), Tamaungaoterangi
  • Mehemea kei te tika ka marama noa atu te Takurangi i te rarangi nei. He tawhiti rawa te hoki ki te Takurangi nui o te whakapapa nei:
Family Tree. Takurangimamao=Te Huapae, Rangihopukia=Paturu, Hinehuhuritai=Rakaipo, Rakaiwetenga, Manutangirua
  • 42. Te Kaweka: He wai tenei kei Omaika poraka, e tata ana ki te Niho o te kiore, he mahinga kai i reira. Ki tetahi korero he taukahiwi e rere ana mai i Mangaowira whaka te tonga. Ko te ara tawhito i takoto mai i Totaranui, i te ngutuawa o Kotikotitoki, ka rere i runga o te Kaweka (he hiwi) ki te Waipuia ma te Kohipu, ma te Pa o Ngaoho, ki te wahenga o Kopuapounamu, o Taurangakautuku.
  • 43. Kia iri to pae: Kei nga kupu i raro tata iho te whakamarama, “Auaka e koe e haere i raro ra,” engari kia iri ma runga ma te pae. Ko tetahi aronga he karakia uta ki runga ki te hau tika, hangai. Ko taua karakia he “iri.” Kei te waiata N.M. 1/47 e penei ana, “Tera pea koe ka iria he maunga.”
  • 45. Te Waipuia: Kua korerotia i te whakamarama o te Kaweka. Ko te tikanga ko Omaika tonu.
  • 46. Te Peka a Haumia: He taumata kei te poraka o Tihiomanono.
  • 48. Wai weherua: Ko Kopuapounamu raua ki Taurangakautuku; ko nga wehe nunui enei o Awatere awa.
  • 49. Te Warowaro: Kei te poraka o Pakihikura, he mahinga kai; i ingoatia ki reira nga uri a Whakarae.
  • Mateterangi: He iramutu ki a Te Pakuri. Kei raro nei te whakamarama.
  • 49-51. Ki a te Tutere e penei ana—
    I a Mateterangi ko Hapupoia;
    I a te Pakuri, ko Porourangi e!
    Ko nga tangata e whakahuatia nei he whanau kotahi tonu. Ko Mereana Te Pakuri he tuahine no Porourangi, ara o Hakopa Tureia. Na Hakopa Tureia ko Waiheke Tureia, nana a Parekura Tureia. Kaore he uri o Te Pakuri. Ko Hapupoia raua na ko te Uaterangi; na te Uaterangi a Ripeka Paremamaku, kua korerotia i runga ake ra.
  • 52. Te harakeke, etc.: I raro iho taua harakeke i te Warowaro. Pania ai te pia o te harakeke ki nga ngutu ina pangia e te mate. (Tirohia te waiata 219 i muri ake nei.)
  • 54. Ngere: E wehe i a koe; kahaki i a koe ki te whanga, he tapu hoki.
  • 55. Arahina: E mea ana a te Tutere ko “Whaia” te kupu tika.
  • 55-56. Te Umukuri, Te Weka a Umutapu, Mairenui: E ki ana a te Tutere, ki ta Henare Ahuriri kei Omaika enei ingoa. I te whakawa o Pakihikura ka ki a Hare Paihia kei tera poraka ke aua ingoa. He mahinga aruhe a te Umukuri, a Mairenui; he pariri te Weka a Umutapu.
- 278
  • 59. Whatiua: He uri na Tuwhakataukai. Tirohia te whakamarama o Paka (36) i runga nei. Na
Family Tree. Te Wahinekirau=Wehiwehi, Tutehorora, Amohia, Makaka, Makere Pani, Makere, Hori Mahue, Whatuma, Te Kotau, Whaikotuku, Whatiua, Te Katene Ngatoko
  • Ko Paepaerakau tetahi o nga ingoa o Whatiua.
  • Waiaua: Ko Hakaraia Waiaua, papa o Riria Takahua. Tirohia te whakapapa a Noa Te Ranginui i runga ra. E kiia ana i Kiwikiwi a Waiaua e noho ana i te wa o te oriori nei, a nana taua whenua i tuku mo te ngakinga mate o nga tamariki a Raho. I heke atu ia i reira ki Omaio, ki Maraenui, a kaore i hoki mai. Ko tona uri ko Matemoana Te Retimana, kei Omaio e noho ana.
  • 60. Ranga maro: He taua kaore e hoki, kia hinga ra ano te hoa riri, kia mate ra ano ki te marae o te riri. (N.M. 2/102: “I te taitu e, i te ranga maro.”)
  • 61. He kura takai puni: He ope taua i kopakina kia kotahi tana kokiri, kia kore ai e pakaru; ko etahi ingoa he kawau rukuroa, he kawau maro. Tirohia te waiata 60 (N.M. 1/60).
    Maranga mai ki runga,
    Korero i o tohu, te kura takai puni,
    Te toka tu moana, i te tukutahi whakarere.
    He tukutahi te tohu: He rite tonu tona tikanga ki te kura takai puni. Ko etahi rerenga o enei kupu, ko te riri hunuhunu, ko te riri tukutahi, a ko tenei,” ka haere ai koe i te whare tukutahi.” (Tirohia te J. 16/41-42, nga korero a Tiati Katiana Judge W. E. Gudgeon mo enei kupu o te pakanga, kawau maro, toka tu moana, ruahine, manu kawhaki, ruatupuke.)
  • 63. Te Wharerata: Kei te wahanga o te Marangairoa 2 poraka, e kiia nei ko Mokonui.
  • 64. Tapapahapu: Kei taua takiwa ano, he mania.
  • 63-65. Te Hamaiwaho, Hineihorahia, Te Koha, Rangiwhakaratoa: He whanau kotahi tenei. Ko te Awherangi to ratau tipuna. Na te Awherangi ko Pihapiharau to mua, nana a Hinetawhirangi; na Hinetawhirangi a Hineihorahia raua ko te Hamaiwaho. Na Hinetawhirangi te waiata 29 (N.M. 1/29) mo te Hamaiwaho. Ko Hineihorahia te koka o Himiona Apanui ma; e kiia ana no muri i te taenga mai o te whakapono i mate ai, a i tanumia ki te toma i te take o te wharekarakia i te Araroa; ko Orangai te ingoa o taua toma. He wahine roreka, tae noa mai ki ona uri.
- 279
  • No raro iho i a Pihapiharau ko te Matehaere, nana a te Koha. No raro iho i a te Matehaere ko Tawakerahui, nana a Rangiwhakaratoa.
  • 68. Hora: Ko Hineihorahia, kua korerotia ake ra.
  • Te hu o te puoro: Te rangi o te waiata.
  • 69. Te tira, te roreka, etc.: Kia eke te tokomaha ki te waiata ko te tira tera; ka maro te rangi ka puta te roreka. Ha: Ko te tangi o te reo.
  • 70. Totara: He taumata kei runga ake o te Araroa, he mihinga na nga uri o reira. Kei te waiata 21 me te 29 (N.M. I). Kei reira te hekenga iho ki roto o Awatere.
  • 70. Tarawehi: He ingoa ano tenei no Hakopa Tureia (49-51) i mua ake nei; he ingoa no tona tuahine, no Hineihorahia, he puremutanga no tera ki a te Houkamau, ka kino a Akaripa, ka korero kino mo Hineihorahia.
  • 73. Te Matai: He kauanga e tata ana ki te ngutuawa o Awatere.
  • 74. Te maunga tipua: Ki etahi korero ko te Whetumatarau tonu tenei. E ki ana a te Tutere, ko ta Hori Mahue korero, he pari karangaranga kei te taha rawhiti o te Matai, kei te poraka o Whakararanui.
  • 75. Na Paoa ra, e: Ko Paoa (Pawa) tenei, ko te tangata o runga i a Horouta waka. Nana i tapatapa etahi ingoa maha i te tahatika o te Tairawhiti. (Tirohia te waiata 29 i te N.M. I.)
  • 76. Haruru: Ko te pari karangaranga i Awatere, i te taha rawhiti o te Whetumatarau e kiia ana ko te Reo o Paoa.
  • Te Kawakawa: Ko tona roanga atu ko te Kawakawa mai tawhiti, ko te ingoa tawhito o te Araroa. He ingoa whenua; e kiia ana ko tona tuturutanga he tapu, kei runga i te mara i Waihapokopoko.
  • 77. Matokerau: He puna kei te taha rawhiti o te taone o te Araroa, kei te parenga ki te uru o Awatere. He puna no nehera, mai, e ki nei te waiata, “he wai no te po.” I reira te whare mahi waireka a Fagan i mua.
  • 79. O tuakana: Ko Hakopa Tureia ma.
  • 81. Te huhu o te whiu: He rakau whawhai; mo nga mahi whakaakoako ki te mau rakau, kia toa ai ki te riri, a te Whanau a Tuterangiwhiu, koia te hapu noho o te pa, o Okauwharetoa. I muri i a Tuwhakairiora ka heke te mana o te pa ki taua hapu.
  • 82. Te keke pohatu: Hei nga ata ka heke mai ratau ki te akau, ki te whakawai. No te pikaritanga i runga kohatu i roto o Awatere te keke pohatu.
  • 83. Te whana kai manuka: Ko te whana he ope whawhai; a he rakau riri te manuka, he taiaha. Ko te hapu mona tenei kupu no roto o Awatere.
  • 84, 85 Whakaura, etc.: Mo konei taua kupu, te whana kai manuka. Ko te uri a Paora Te Auawhata ko Hoana Hineauta, ka moe i a Rev. Aperahama Tamihere; he maha nga uri e ora nei.
- 280
210.—HE PATERE.
Na Te Hikapuhi (Tapuika, Te Arawa).
Na W. K. Wihapi nga kupu, nga whakamarama.

Ko te Hikapuhi he wahine rangatira no Tapuika, hapu o te Arawa. Kahore ona uri e ora nei inaianei. Ko tona uri tuturu ake ko Matene Tahikaraparua, he tangata i tautoko i te Kuini, i uru ki nga riri; a kua mate, kaore ona uri. Ko te Nanao he wahine rangatira no Ngati Rangiwewehi. Ka puhaehae tera ki te matea nuitia o te Hikapuhi e nga hapu o te Arawa, ka taunu, ka whakaiti hoki i a te Hikapuhi. Ko ia te take o tenei patere, ara kaioraora.

Tera koia te whetu, i iri ake i te puta o Hinewhango;
He pauru ma tonga, e orohina atu ai te reti waka.
Me aha Tahuaone i piki ai i Matahou i te whainga?
Ka titiro au ki te whenua, ki te tara ki Rangiuru,
5 Ka rehurehu; ka haramai i roto, ka whakaaro
Ki te waka ra ka pau te aukaha
Ki nga tama a Rotu, ka paewhenua tonu atu
Ki te aroaro o te Nanao, te rekenga iho
O te kai taua nei ki aku tama,
10 Ko te Mareikura, ko te Kahuoterangi;
Na nga wahine rarahi i tamoe atu ki te uru.
Na hea mai koia te rerenga mai o te puke?
Na runga mai o te manga rakau ki te Rerenga,
E tu ana ko Hauraki.
15 He aha te kai mo roto i to puke?
He mauku, he toetoe, ko te mea ra i pae noa.
Tikina koia ki te whare o te Rohu,
Hei homai i te kati o taramea,
Hei whakakakara mo to moenga, e hine!
20 E he au ki te Paraiti.
Tirohia ki te puia i 'Orewa,
Ki te ara i Puarenga ka hamama.
E rino ana ki Ohau, ki te piko i a Kumete.
Ka whakarongo mai te taringa
25 Ki te awa nui i Tapuika, ki te rere i Okere ka tangi.
Ka eke au ki aku puke ngahuru.
Ka titiro au ki te Hiapo,
Takahanga waewae o te mano o te iwi.
Kihai koe i rongo i te ori a Takiora,
30 Tutaringa, ki Tiekerere, ki Paengaroa,
Ki te pinenga mai o te kakara.
Ka tomo au ki taku whare,
Ringiringi ana i te ware o te tawhiri;
Kei waho e haere ana a Tamaupokoroa.
35 Ka hoki au ki taku whenua kura,
Ki te tupuranga o te aka a Toroa,
Ki te tikitiki o te Pakeha,
- 281
Ki Oporouruao, ki Whirinaki, ki te Tiaroa,
Ki te Huruhuru o Topea.
40 He aha koia, e hine, a Ngaiterangi,
E herehere mai ra i toku awa i Kaituna?
Na nga mau a te Pakeha,
Na te Koata i horihono, na Mautaha koa
I whiu rere noa koa i te matarae ki Ohotutaihi.
45 Ka rau a te korero ki a te Ihumaunga, ko Matahou.
Kei hea ha he turanga mo te kaipuke, e mau ai?
Kei te Waiunu heu hurihuri mo te kaho,
Hei homai mo te paraikete,
E haere ai ki toka, ki Otuterangiharuru.
50 Mea ake pokanoa ki te tito o te waiata a te Nanao,
Ki Ngati Peehi, e noho mai ra i te kongutu awa
Ki Orongohaua, ki te take o te haunga waitai.
Ka hoki au ki te tai tonga ki a te Uruhi.
Ehara i te tito, he whakahoki kau noa naku
55 I te hoki tai tuarua o te tito o te waiata a te Nanao.

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 1. Hinewhango: He wahine tenei i matea nuitia e Tapuika. Ko te kainga noho i te taha tonga o Rangiuru maunga, i te taha tonga rawhiti o Pukekaraka.
  • 2. Pauru ma tonga: Ko tetahi ingoa he muri, he hau whakaoho i te ngakau tangi.
  • Orohina atu ai: E rite ana ki te whakaheke waka i runga i te ngaru moana.
  • 3. Tahuaone: Ko te matua tenei o te Hikapuhi, engari i hoki hei atua maori. Mana anake e taea ai te piki ki te whetu. He pera te nuinga ake o tona rangatiratanga i to tona hoa, e hangahanga mai ra ki a ia.
  • Matahou: He wahi ikeike ake o Rangiuru, e kitea atu ai a Rotorua ki uta, a Whakaari ki te moana.
  • 4. Rangiuru: He maunga kei te tuaraki whaka te hauauru o te Puke; ko te ingoa nui o te takiwa o te Puke.
  • 7. Rotu: He taitama no roto i era o te takiwa ki a Ngati Whakaue.
  • 8. Te Nanao: Ko te wahine nana te taunu mo te Hikapuhi, i takea ai te patere nei.
  • 10. Mareikura, Te Kehuoterangi: He rangatira no Tapuika; e ora nei nga uri, ko nga uri Paruhiterangi.
  • 12. Puke: He kaipuke; ko ia nei nga mahi a nga iwi o te tai moana.
  • 13. Te Rerenga: He kainga no Ngati Rangiwewehi kei Mangorewa, i te huarahi ki Tauranga.
  • 17. Te Rohu: No Ngati Maru, he rangatira nui no Hauraki; he whanaunga ki a te Hikapuhi, na te Wiwiniorongo, i puta atu i a Tutea, uri o Tuhourangi. He toa a te Rohu. Kei te waiata 53 (N. M. I) enei kupu—
    Ko wai tou, e, hei ranga i te mate?
    Ma Rohu a Whiu, e, mana e homai.
  • 20. Te Paraiti: He awa ahua rahi tonu kei Rangiuru, e puta ana ki Kaituna.
- 282
  • 21. 'Orewa: Ko te Whakarewarewa i Rotorua.
  • 22. Puarenga: Kei Rotorua, ko te awa o Waitaruna; ko te putanga tenei ki te moana o Rotorua.
  • 23. Ohau: Ko te awa e rere atu ana i Rotorua ki te Rotoiti, i te takiwa o Mourea.
  • Kumete: He rangatira no Ngati Pikiao; ko Ohau tona kainga.
  • 25. Tapuika: Ko tera wehenga o te Arawa e noho ra i Rangiuru. Okere: Kei te Taheke, e kiia nei ko Okere Falls.
  • 27. Te Hiapo: Kei te huarahi atu i te Rotoiti ki Maketu, kei te peeke 21 maero.
  • 29. Takiora: He rangatira no Tapuika; ko Paora Paruhi te uri tane o tenei tangata, he toa no tera hapu o te Arawa.
  • 30 Tutaringa, Tiekerere, Paengaroa: He kainga i te taha o te awa o Kaituna, he tupuranga no te harakeke. He taonga nui tera ki a te Arawa i aua ra, hei utu pu, kaipuke hoki. He kainga mahinga tuna, patunga manu, parera, kawau.
  • 34. Tamaupokoroa: He rangatira no Ngaiterangi; he mahi harakeke tona take i noho ai i era wahi.
  • 38. Oporouruao, Whirinaki, te Tiaroa, Huruhuru: Ko etahi enei o nga mahinga harakeke i roto o Kaituna.
  • 43. Te Koata: Ko Rangiuru te maunga, ko te Koata te tangata, ko Tapuika te iwi. Kei te ora ana uri; he tino rangatira ia no Tapuika, no Tuhourangi.
  • Mautaha: No Ngaiterangi, i noho ki Kaituna, ki nga mahi o era ra.
  • 44. Ohotutaihi: Kei Tauranga, kei te pekanga o te tereina ki Maunganui. Ko ia nei tetahi o nga tino kainga o Ngapotiki raua ko Ngatihe.
  • 47. Te Waiunu (Wainui?): Kei Ongatoro i Maketu, kei te takiwa o Whakaue whare.
  • 49. Otuterangiharuru: He toka kohatu tenei; e kiia ana ko te punga o te ihu o te Arawa.
  • 51. Ngati Peehi: Ko tetahi tenei o nga hapu rangatira o Ngati Whakaue.
  • 52. Orongohaua: He kainga nohoanga tenei no Ngati Peehi i te taha o Ongatoro.
  • 53. Te Uruhi: Ko tetahi tenei o nga ingoa o te Rangipuawhe, tino rangatira o Tuhourangi. Ko Renati Mita Maika te Rangipuawhe te uri tane matamua kei te ora.
- 283
211.—HE APAKURA.
(Ngati Porou.)
Na Maharata te Owai (Piriote) nga kupu.

Kaore e mohiotia na wai tenei waiata i tito, engari no te takiwa o Ngati Porou. E ki ana a Piriote na Keeti Kuka i korero ki a ia. E tangihia ana tenei waiata hei apakura ki runga ki nga tupapaku.

1
Hurihuri noa ana, tangotango noa ana,
He tini au te manuka i roto i te ngakau,
Mo taku mea ra, ka whai tangata rawa.
2
Ko wai o Rewharewha i kainga e au,
5 I nui mai ai ra o hara ki ahau?
Nau rawa i takakino te kiri o taku mea;
He kiri kai maheni, naku rawa i tangotango.
3
Me aha rawa ra he wai kawa e ora ai?
Me tiki rawa ra ki te tutumako;
10 Nga taru kawa, e, o te wao a Tara.

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 3. Whai tangata rawa: I mohiotia ai he tamaiti tenei e apakuratia nei.
  • 4. Rewharewha: He mate uruta i pa i mua ki te iwi Maori; he influenza. Ki te ki a Percy-Smith (Wars, pp. 58, 59) no te tau 1790 te panga tuatahi; ko te panga tuarua no te tau 1810, a he tino nui te matenga o te tangata Maori. Ka waiho hei whakatauki te tau i a Rewharewha (Waiata N.M. 2/104). Kei te O.W. p. 89 nga korero mo te putanga o taua mate ki te awa o Whanganui.
  • 9. Tutumako: He tarutaru.
  • 10. Wao a Tara: Kei te waiata 226 i muri ake nei e whakahuatia ana te wao nui a Tuatara. Ko te ahua he whakapotonga a Tara no Tuatara.
- 284
212.—HE TANGI.
Na Hinehou (Whanau a Rakairoa, Ngati Porou).
Na A. T. Ngata nga whakamarama.

Ko nga kupu na te Watene Ketua i whakaako ki a Maharata Teowai. He taina a Hinehou no Hinekaukia, nana ra te waiata 40 i te N.M.I. Ko to matau nei tipuna tenei i karangatia ai, ki te Whanau a Rakairoa ki roto o Akuaku. No reira anake te taha Maori o Katerina o toku koka; ko tona taha Pakeha, i tona papa, kaore i korerotia iho, engari ko te rerenga Maori o te ingoa ko Enoka Apera.

Ina te pito whakapapa o te taha i Rakairoa ai:

Family Tree. Te Hukui=Rakairoa (f)=Hikatoa, Pakira=Te Haemata, Ponapatukia=Tukimihia, Te Rangitawaea, Rongohaere=Tuhorouta=Arahiora, Hoeapawa=Poutu, Te Hakiu=Te Kauwhiwhiri, Whakahana=Te Ikaatewaiwaha, Kuratutawhiti=Hapaikawa, Koparehuia, Whakahana, Hinehou===Te Tukou, Tataioterangi, Te Rahikoia===Tautakoto, Maora Nekewhare=Pakeha (Enoka Apera), Katerina=Paratene Ngata, Hera=Maxwell, Apirana, Renata, Te Ngaronui

I moe ano a Maora Nekewhare i te tane o Waikato, nana a Hana raua ko Matire Te Aue. I moe a Hana i a Hori Herewini o Waikato, kei reira nga uri.

No raro iho i a Te Rahikoia ko Tamaota.

Family Tree. Tamaota (f)=Hataraka Tangaroamua, Maraea Mutu=Te Watene Ketua, Nopera Tapimaunga=Kararaina, Ketua=Eruera Te Rauna, Hoeapawa, Hare Te Rauna

He whanau nui tenei i naianei.

1
Ka hua i to mate, na nga taru koe o tawhiti, e,
Kaore ia nei, e, na te takahi kino a to tipuna, a Ngaokoiterangi.
Ki whakamoea mai koe i kona, no muri ra ina, no mua, e,
No te kawai huamutu; kaore ra Pona i kaneke ra.
5 Ka rere tera, i, no mua, na te Ihikooterangi;
Ta taua mea ra, e tahu, e.
- 285
2
E heke ra, e hika, nga heketanga i Kokatangiroa, e;
Ka piua, ka rurea e te hau, e,
No raro rawa ra no te Mimi o Poho, e,
10 No nga taheke wai mai no Kaihiku,
E hui ra kei Hapuatoto, e.
3
Tena ra, Hineiringia, ta taua mea tirohia iho ra, e,
I ona mate kinotanga, na Parengarongaro, e.
Me waiho tutata noa ra i a Tupunoke, i a Kita,
15 Hei taura kumekume mona ki te po, na i.
4
Kati ra, e hika, ka taea e koe Tokomaru, e i,
Ki o tuakana mau kino i te panuku.
Ngaro noa Hatea i roto o Wharekura, na i.

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 2. Ngaokoiterangi: No Ngati Ira, na Tanekatohia.
  • 4. Kawai huamutu: Kaore i puta he uri. Pona: Ko Ponapatukia o te whakapapa ra. Na te Aomania a te Ihikooterangi raua ko te taina ko Rakairoa (2). Ka moe a Rakairoa i a Hikatoa, i te matenga o tona tane tuatahi, o te Hukui, tuakana o Hikatoa, ka puta ko Ponapatukia. He tipuna toa tena no Ngati Porou.
  • 5. Te Ihikooterangi: Ko te wahine tuatahi a Tuwhakairiora ko Ruataupare. Ka ngahae a Ruataupare ka mea atu ki te tane kia tikina a Te Ihiko hei wahine mana, ahakoa he tane ano tana. Na ka tikina e Tuwhakairiora, ka moea, ka puta a Tuhorouta, a Tinatoka me etahi atu. He tuakana a te Ihiko no Rakairoa.
  • 7. Kokatangiroa: He hiwi kei te taha hauauru o Makarika awa.
  • 9. Te Mimi o Poho: He puna kei te ngutuawa o Kaitiake, kei Kopuakoau, kei te rerenga tuatahi o te Mata; kei rawahi atu o Kouturahirahi.
  • 10. Kaihiku: He kainga kei waho mai o te Mimi o Poho, e kau ai ka tae atu ki Kouturahirahi.
  • 11. Hapuatoto: He puna wai kei te Awarua, he pa kei Maraika.
  • 13. Parengarongaro: Kotahi te Parengarongaro e whakapapatia ana, na Materoa; ka heke tera i a Rakaiwetenga, ka heke a Tupunoke, a Kita i a Manutangirua, taina o Rakaiwetenga.
  • 14. Tupunoke, Kita: Na Manutangirua ko Awakokiro, he wahine, no runga ake i a Hingangaroa. Kei a Awakokiro a Tupunoke, a he mokopuna na Tupunoke a Kita. Na Tupunoke ano a Te Kaipakihi, tipuna o te Whanau a te Kaipakihi ki roto o Tokomaru.
  • 16. Tokomaru: Na nga whakapapa nei ka tae ki Tokomaru.
  • 17. Te panuku: Ko te mea e piki ake ana; no te tai panuku ia tona ritenga.
  • 18. Hatea: He kainga kei Tokomaru; ko te ingoa o te papa takaro ko Hatearangi. Engari me te mea he ingoa tangata i konei. Wharekura: He pa i te ngutuawa o Kaiawha i Tokomaru.
- 286
213.—HE TANGI.
Na Te Horua (Ngati Porou).
Na Hori Kingi Parapara raua ko Ani Kane Roki nga kupu, nga Whakamarama.

Ko te Horua no Ngati Porou. Mona tonu te tangi nei.

Family Tree. Te Horua, Te Hata Horua, Hiria, Riria=Paora Riki Mahunu

Tera atu etahi o nga uri.

Kei roto ano tetahi wahi o te waiata nei i te pukapuka a Tiwana Turi (p. 62); kei reira e kiia ana na Heni Kahiwa i korero nga kupu. E ki ana a Kahiwa na Putauaki taua waiata.

(Ref.: T. Turi, 62.)

E tuku e te uru i nga hiwi
Ki Patangata, e,
Ka hora ki waho ra
Ki te moana;
5 Au nei ki raro ra
Awhe noa mai ai taku tinana.
No whea ra e kopi mai,
I te hanga kua pirau noa atu te tinana.
Te whai kaha ake
10 Ki aku mahi nunui o mua ra,
O taku oranga, e.
Katahi nei ra ia ka tau taku taha,
Ka oke i te whare.
Katahi nei ra ia ka kitea
15 Te whanaunga kore,
Hei whakaara mai i taku tinana,
Kia ara ki runga ra,
Kia marama te titiro ki Waiapu ra, e,
Hei tangi ake i te po
20 O te makariri.

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 2. Patangata: Kei te taha tuaraki o te ngutuawa o Waiapu.
  • 18. Waiapu: Ko Waiapu awa, ko Waiapu whenua.
- 287
214—HE WAIATA MO TE WAIPIRO
Na Ripeka Paiatehau (Ngati Porou).
Na Hori Kingi Parapara raua ko Ani Kane Roki nga kupu, nga whakamarama.

Ko te Ripeka Paiatehau tenei nana te waiata 121 (N.M. 2) a kei reira nga korero mona, mo raua ko tona tuakana mo Mere Raiha Hineitukua, mo ta raua tane hoki, mo Te Iharaira Houkamau.

Na ka noho a te Iharaira hei kaiwhakawa, hei tieki i te ture. Ko te tuakana, ko Hineitukua, kaore e pa ana ki te waipiro, engari te taina, nana nei te waiata nei i tito.

1
Pokarekare ai te pounamu rama nei!
Me aha koa ra, e, nga ture a te iwi;
Tenei ka inumia, kia wawe ko te pau,
Te hanga a te kaki e toro nei ki te rama,
Rama!
5 Auaka ahau, e I, e whakawehia mai.
Tukua te tamara kia tahu i roto ra,
Ki te kai haurangi nahau, e te Kuini;
E kapo noa atu ra ki runga ki te kaute:
Haute!

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 2. Te iwi: Ki etahi, te I, ara te Iharaira Houkamau.
  • 4. Rama: Ko te rum a te Pakeha, ara ko te waipiro.
  • 5. E I: Ko te Iharaira.
  • 6. Tamara: Tumbler ki te Pakeha.
  • 7. Te Kuini: Ko Kuini Wikitoria. No muri nei o te whakapono te waiata nei.
  • 8. Kaute: Counter.
  • 9. Haute: Shout, or stand treat.
- 288
215.—PINEPINE TE KURA!
He oriori mo te Umurangi.
(Na Ngati Kahungunu, Heretaunga.)

Ko tetahi tenei o nga waiata nunui o te Tairawhiti, i titoa ki te puna whakatoto o tenei hanga o te oriori, ki a Ngati Kahungunu. He tino taonga enei mo nga korero tipuna, mo nga tahu whakapapa.

Kei nga tangata o Heretaunga te hangaitanga o nga kupu, o nga whakamarama hoki. Ko te kaupapa ka taia nei ki konei, ko te mea e waiatatia ana e te nuinga o te tangata. Koia ra te kaupapa kei enei pukapuka:

  • McGregor, Maori Songs (S.) p. 11.
  • W. L. Williams m.s. (W.L.W.) p. 20.
  • Samuel Locke m.s. (S.L.) p. 195.
  • Tiwana Turi m.s. (T. Turi) p. 48.
  • Elsdon Best m.s. (B. 3) p. 224.

Ahakoa e ahua taupatupatu ana etahi o nga takotoranga kupu o tena, o tena, o nga mea i taia, i tuhituhia ranei ki aua pukapuka, e whai ana i te kaupapa e rangona whanuitia ana.

No muri nei ka kitea ki te pukapuka a Ihaka Kuaha, koia ra ano te kaupapa. I tuhia tera i te tau 1888, a kei taua pukapuka hoki te whakapapa o te Umurangi, mona nei te oriori nei, i takina mai i a Kahutapere, i a Tuwairua; ko te whakaputanga ko Hori Niania. He mea nui tenei, te mohiotia koia nei ano te kaupapa e mau ana i tenei kaumatua o Wairarapa, he kaumatua pupuri i nga waiata, i nga whakapapa, i nga korero.

Na Paraire Tomoana i tuku mai ki au tetahi kaupapa, e ki ana ia, ko te kaupapa hangai tera. Kei te pukapuka a McGregor (S. 9) te mea e ahua taurite ana ki ta Paraire. Na Paraire ano te nuinga o nga whakamarama, ka tuhia ki raro nei.

E ki ana a Paraire mo Hori Niania tonu te oriori nei, ahakoa e whakahuatia ana ko te Umurangi; ko ia tonu taua Umurangi. Ko te tipuna tera o Hori Niania—

Family Tree. Te Umurangi, Te Moho, Te Matahi, Hori Niania

Ko Patangata te kainga o Hori Niania, engari i whanau ia ki te tahatika i Porangahau. He rangatira nui ia no Heretaunga, he uri na te Whatuiapiti.

Ko te Whatuiapiti te rangatira nui o Heretaunga i ona ra. E ki ana a Ihaia Hutana i te waiata 30 (N.M. 1), “Ko nga ra era o nga riri awatea, o nga riri kaikino i roto o Heretaunga. Ko te Whatuiapiti i pau te nuinga o ona ra ki roto ki nga riri awatea, kanohi ki te kanohi, pakihiwi ki te pakihiwi, atu i Heretaunga ki Wairarapa, atu i Heretaunga ki te Wairoa.” He tokomaha nga wahine a te Whatuiapiti, ko te Huhuti tetahi, ko te tamahine a Te Rangitaumaha. Kei te J. 35/31 te korero mo te kaunga o te Huhuti i te Roto a Tara, ka moe i a te Whatuiapiti. Ka rite ki a Hinemoa, i kau ra i Rotorua ki a Tutanekai.

- 289

Na, he pai kia taia ta Paraire kaupapa ki konei, kei ngaro; ka kiia tera ko te 215 A, a ko nga whakamarama a Paraire me whai i muri o tera.

(Refs.: S. 11, W.L.W. 20, S.L. 195, T. Turi 48, B. 3/224, Kuaha.)

1
Pinepine te kura, hau te kura,
Whanake te kura i raro i Awarua;
Ko te kura nui, ko te kura roa,
Ko te kura o tawhiti na Tuhaepo!
5 Tenei te tira hou, tenei haramai nei;
Ko te Umurangi, na te Whatuiapiti.
Nau mai, e tama, ki te taiao nei,
Ki whakangungua koe ki te kahikatoa,
Ki te tumatakuru, ki te tara ongaonga;
10 Nga tairo ra nahau, e Kupe,
I waiho i te ao nei.
2
Piki ake, kake ake i te toi huarewa,
Te ara o Tawhaki i piki ai ki runga;
I rokohina atu ra Maikuku makaka,
15 Hapai o Maui, he waha i pa mai,
“Taku wahine purotu!” “Taku tane purotu!”
Korua ko te tau, e.
3
Whakakake, e tama, i te kinga o to waha.
No runga rawa koe, no te tahu nui i a Rangi, e tu nei;
20 Na Rangitu koe, na Rangiroa, na Tane rawa koe,
Na Apaia koe, na te Aparangiihihi, na te Aparangi i rarapa,
Tukia i Wharerangi, te Ngaruru mai rangi;
Te Matatohikura, ko Maru, ko Apa i te ihonga,
Nahana ra koe.
25 Kaore nei, e tama, ko te wananga i a taua nei,
Te ai i waiho e o kaiure ra,
Nga pure tawhiti, te kaunoti hikahika;
Te kaunoti a to tipuna, a Tura,
I haere ai, i tere i nui ao.
30 Ka hika i tona ahi, kimihia e Kura;
Ko Tumatere te umu, ka hoki nga kai ki te ao.
Koia Turanganui, he mataawha,
He patu i te tangata kia mate.
Na te mau whaiwhaia hoki ra
35 I manene ai i te ara,
Ka mate kongenge, ka mania, ka paheke.
Ko te matamata ki te tuahu e makutu mai ra,
Ko Tamairiakinaterangi, te Hekengaorangi.
Ko Taramuru anake e titi kaha mai ra.
- 290
40 E kai o mata ki te kohu ka tatao
I waho o te moana o toka hapuku,
Ko Maunungarara, ko Wharerauaruhe.
Ko Takopaiterangi, ko te Aratotara,
Te Huawaiparae, koia te korori.
45 Tena ra, e ta ma,
Te wa ki to koutou iramutu,
Tamaua mai nei ki te ua i te kahu.
E kai o mata ki runga Marokotia.
Karokaro i te taturi o to taringa,
50 Kia areare ai, mo te whakarongo atu
Ki nga ki mai a to tipuna, a Nohoatu,
E makamaka mai ra i a taua anake
Te Arai o Turanga,
Te matenga o Hinerakai i turamatia ai,
55 I matakitakina ai, koia Hika matakitaki.
Whiti ke mai koe ki ra i nahi nei.
Te ai he mahara, ka mate koe i Awarua;
Ka manene mai koe ki ro te wai,
Ka u ana ko Hauraki.
60 Ka pa ko te waha o Tutawirirangi,
“E ta ma! Ina ia te kai.”
Toia ki uta ra, haehaetia ai;
Tunua hai te manawa, ka kainga, ka pau.
No Karotimutimu, no Taurangakoau.”
65 Taia te waka nui, ka kai ki te kirikiri,
Ka kai ki te ponga,
Ka kai ki te mamaku,
Ka kai ki te ngarara whakawae,
Ka kai ki te pananehu,
E tama, e!

Tera ano tetahi kaupapa na Te Turuki, ara na te Kooti Rikirangi, kei nga iwi o te Hahi Ringatu e mau ana, e waiata ana. He mea whakawhitiwhiti haere nga kupu o te kaupapa ake, kia eke ki nga korero o te hereheretanga i a te Kooti, tae noa ki te putanga me te hokinga mai ki tenei motu.

Na ko te kaupapa tenei i tukua mai e Paraire Tomoana i era tau noa atu, i a ia ano e ora ana. Ka taia ki konei i runga i te whakaatu mai a Paraire, ko te tino kaupapa ake tenei o te waiata nei. Ko ana whakamarama hoki ka whai i raro nei.

- 291
215A—PINEPINE TE KURA!
Na Paraire Tomoana nga kupu, nga whakamarama.

1
Pinepine te kura, hau te kura,
Whanake te kura i raro i Awarua;
Ko te kura nui, ko te kura roa,
Ko te kura o tawhiti na Tuhaepo!
5 Tenei te tira hou, tenei haramai nei;
Ko te Umurangi, na te Whatuiapiti.
Nau mai, e tama, ki taiao nei,
Ki whakangungua koe ki te kahikatoa,
Ki te tumatakuru, ki te tara ongaonga;
10 Nga tairo e nahau, e Kupe,
I waiho i te ao nei.
2
Piki ake, kake ake i te toi huarewa,
Te ara o Tawhaki i piki ai ki runga;
I rokohina atu ra Maikuku makaka,
15 Hapai o Maui, he waha i pa mai,
“Taku wahine purotu,” “Taku tane purotu!”
Korua ko te tau, e.
3
Whakakake ake ra, e tama, i te kinga o te waha!
No runga rawa koe, no te tahu nui i a Rangi, e tu nei;
20 Na Rangitu koe, na Rangiroa, na Tane rawa koe,
Na Apa ia koe, na te Aparangi i hihira,
Na te Aparangi i rarapa,
Tukia a Wharerangi, te Ngarurumairangi,
Na te Matatohikura, ko Maru, ko Apa i te ihonga,
25 Nana ra koe.
Kaore nei, e tama, te whanaunga i a taua nei,
Ko Taramuru anake, e titi kaha mai ra,
E popoki noa mai ra i runga te rakau.
Tera te tukou a Mauirangi kei o tuakana.
30 Ki atu e koe, “No te itinga rawa nei hoki au,
No te korenga”;
Koia te Kore te whiwhia, koia te Kore te rawea,
Puputia, kia mau ake ki te kanoi o te uha na.
4
E kai o mata ki te kohu ka tatao
35 I waho i te moana o toka hapuku,
Ko Maunungarara, ko Wharerauaruhe.
Na taua i waiho i Okaiure na,
Ko te Kopa i te rangi, ko te Aratotara,
Te Huawaiparae, koia te korori, e.
- 292
5
40 Tena, ra, e ta ma, te wa ki to koutou iramutu,
Tamaua mai ra ki te ua o te kahu.
E kai o mata ki runga Marokotia.
Karokaro i te taturi o to taringa, kia areare ai
Mo te whakarongo atu ki nga ki mai a to tipuna, a Nohoatu,
45 E makamaka mai ra, “Na taua anake, e tama,
Te Arai o Turanga,
Te matenga o Hinerakai, i turamatia ai,
I matakitakina ai; koia Hikamatakitaki.”
Ko te matamata ki te tuahu, e makutu mai ra,
50 Ko Tama i riakina te rangi, te hekenga o Rangi,
Ka hika i tona ahi, te kaunoti hikahika,
Te kaunoti a to tipuna, a Tura, i haere ai, i tere i nui ao,
Te kaunoti hikahika, e!
6
Kimihia e Kura ko Tumatere te umu,
55 Ka hoki nga kai ki te ao;
Koia Turanganui, he mataawha, he patu i te tangata kia mate;
Na te mate whaiwhaia hoki ra i manene ai i te ara;
Ka mate kongenge, ka mania, ka paheke.
Whiti ke mai koe ki rainahi nei,
60 Te ai o mahara ka mate koe i Awarua;
Ka makere mai koe ki ro te wai,
Kau ana ko Hauraki ra;
Ka pa ko te reo o Tutawirirangi,
“E ta ma! Ina ia te kai!
65 Toia ki uta ra, haehaetia ai,
Tunu ai te manawa, ka kainga, ka pau,
No Karotimutimu, no Taurangakoau.”
Koia te waka nui ka kai ki te kirikiri,
Ka kai ki te ponga,
Ka kai ki te mamaku,
Ka kai ki te ngarara whakapae,
Ka kai ki te pananehu,
E tama, e!

HE WHAKAMARAMA NA PARAIRE TOMOANA; NAKU I TAPIRI ETAHI.
  • Rarangi:
  • 1. Pinepine te kura: Ko te pinepine he iti; ko te kura he taonga whakanui, ka whakaritea mo te tamaiti whanau hou no roto i nga toto rangatira.
  • hau te kura: ka rangona, ka hau te rongo.
  • 2. I raro i Awarua: E hoki ana tenei korero ki Hawaiki, ki te Awarua i reira, e korerotia ana i Rangiatea. Ko te kura i Awarua ko nga tikanga Maori, ko nga karakia, ko te wananga, ko te mana, ko te tapu. I pakanga nga tipuna ki reira, ka waiho hei take hekenga mai mo etahi ki enei moutere; koia te
- 293
  • hara i Awarua, te matenga i Awarua. I ahu mai i reira tenei kupu, “Auaka tumutumu te kura i Awarua”; mo nga karakia, mo nga mahi kia kaua e tumutumu, e mutu.
  • 4. Te kura o tawhiti na Tuhaepo: Ki etahi ko Tuhaeto. Kei te J. 2/222 te korero a Tarakawa; i te unga mai o te Arawa waka ki Whangaparaoa, ka whiua nga kura e rua ki te wai, ko Tuhepo, ko Tuheao; he kitenga i te kura o te pohutukawa e tahu atu ana, koia era, nga kura o tawhiti i whiua ai. No muri ka kitea e Mahina, no te tangata whenua; koia i kiia ai, “Ko te kura pae a Mahina. Kaore e hoki te taonga ki a koe.”
    He korero tautohetohe tenei i waenganui i a te Arawa, i a Tainui. Ko tetahi korero (Nga Mahi p. 63) ko Taiwhakaea te ingoa o taua kura, a ko te tangata nana i maka atu ko Taininihi, ka kiia ko te kura a Taininihi.
  • 5. Te Umurangi: E korerotia i runga ake ra; ko te tamaiti mona te oriori, ki ta Paraire Tomoana ki ko Hori Niania tonu.
  • Te Whatuiapiti: Kua korerotia ra, he tipuna nui no Heretaunga. Kei te waiata 231i muri nei tona whakapapa mai i a Kahungunu. Tirohia ano hoki te waiata N.M. 1/30.
  • 8, 9 Ki whakangungua, etc.: Kia whakaakona ki te mau i nga rakau o te riri, hei tieki i a ia; koia te kahikatoa, te manuka, me era atu.
  • 10. Nga tairo a Kupe: He whakaritenga mo nga rakau taratara me era atu mea i tutuki ai a Kupe i te ngahere, i nga mania hoki, i a ia e haere ana i Aotearoa; he kareao, he tataramoa, he tumatakuru, he taraongaonga. Ka waiho hei whakatauki, “ko nga tairo a Kupe,” a ka whakaekea ki nga raruraru o te ao, e tupono ana ki te tangata. Ko te Kupe tenei o nga korero tipuna, na raua ko Ngake i kite tuatahi a Aotearoa, i whakahoki te korero ki Hawaiki o tenei whenua hou. Nana i tohu-tohu ki a Turi, o Aotea waka, te huarahi mai i te moana. Ina te pitopito waiata, kei te waiata 175 (N.M. 2):
    Kei te kotikoti au, e,
    Nga uaua o Papatuanuku,
    Nga tairo a Kupe, e.
    Tirohia hoki T.C. p. 39-58. Tera ano hoki tetahi whakatauki tawhito rawa—
    “E kore koe e tata mai i nga tairo a Tutekoropanga.”
  • 12. Toi huarewa: He aka te toi, i whakarewaina ki te rangi. I tohutohutia ki a Tawhaki raua ko te taina, ko Karihi, kia piki ma te aka matua, kaua ma te aka taepa, kaore he whaka-maunga. He ara tiatia te ara, he hau. Ka piki a Karihi ma te aka taepa, ka taka iho, ka mate. Ko Tawhaki i piki ma te aka matua.
  • 13. Tawhaki: He tangata tonu pea, engari na nga korero onamata i whakaatua. No nga iwi Maori katoa o nga moutere o Hawaiki tenei tipuna, a he maha a ratau korero mona. Ko te tangata e whai ana i nga korero mo Tawhaki, mana e titiro te rarangi o nga pukapuka i tuhituhia, kei te J. 37/366.
    Ko Whatitiri he wahine no te rangi, ka heke iho, ka moe i a Kaitangata. Ka puta te tamaiti ko Hema, ka hoki a Whaitiri ki te rangi. Ka ki iho ki te tane, e whanau he mokopuna, me hua ko Tawhaki, mana e piki nga rangi.
    Ko te haere tera a Tawhaki raua ko te taina, ko Karihi, i piki ai i te toi huarewa. Rokohanga atu e Tawhaki kua
- 294
  • matapo a Whaitiri. Kei kona te korero o nga taro a Whaitiri, i raweketia ai e Tawhaki. Ka moea e Tawhaki a Maikuku makaka, he tuahine ano ki a ia, he mokopuna na Whaitiri. Ko tetahi o nga wahine i moea e Tawhaki ko Hapai o Maui, ki etahi ko Hapai o Mauri.
  • 14, 15 Maikuku makaka, Hapai o Maui: Ko nga wahine i moea e Tawhaki, kua korerotia ake ra.
  • 16. Taku wahine, etc.: He mihi na te wahine ki a Tawhaki, na Tawhaki hoki ki te wahine. E korerotia ana, “he purotu a Tawhaki, he mokopu taura rangi, he ariki; he tangata ataahua.”
  • 19. No runga rawa koe, etc.: He tahu whakapapa atua tenei, e whakahuatia nei a Rangitu, a Rangiroa, a Tane.
  • 20. Rangitu, etc.: Ko Rangi e tu iho nei;
  • Rangiroa: Ko te Rangi e takoto atu ra; he maha nga rangi me o ratau ingoa.
  • Tane: He tamaiti na Rangi raua ko Papa, nana raua i tutoko, i wehe ai. Ko ia o te whanau a Rangi raua ko Papa i whakanuia; nana i tiki te wananga i a Iomatua i Tikitikiorangi. (Tirohia te waiata 201 i runga ake nei.)
  • 21. Apa: Ko nga Apa he atua, he karere na nga Rangi; ko ratau ki te tomotomo haere i nga Rangi. (Tirohia te “Kauwaerunga p. 22, 33.)
    Kei te W. 1/17 (Maori) te whakapapa atua, na Ngai Tahu:
Family Tree. Makakaiwaho=Te Aparangi i hira, Te Aparangi i rarapa, Taputapuatea, Maheretukiterangi
  • Ki nga korero a Ngai Tahu ko Taputapuatea raua ko Maheretukiterangi nga ariki matamua, nga tino ariki o te Rangi.
  • 26. Whanaunga: Ki etahi atu kaupapa “wananga”; ka tika te whanaunga i ta Paraire whakatakoto.
  • 27. Taramuru: Kei te ngaro tenei; ko te ahua ko tetahi o nga “whanaunga.”
  • Titi kaha: Ki ta Paraire tikikaka. Ko te titi kaha no tera momo kupu, “titihaoa,” he umere na te ropu tangata.
  • 29. Te tukou, etc.: He kumara. Ko nga korero kei te waiata 145 (N.M. 2). Ko Mauiwharekino ka noho i a Pani.
  • Na ka whanau mai ko te kumara. Ko Rongomaui tetahi o nga ingoa o Mauiwharekino. I haere ia ki te rangi, ki a Whanui, ki te tiki i te kumara; i waiatatia ai.
  • Waiho me tiki ake i te kumara i a Rangi.
  • 32, 33 Te Kore te whiwhia, etc.: Kei muri ake nei, kei te waiata 231, te whiti no reira enei kupu, a kei reira nga whakamarama.
  • 35. I toka hapuku: Ko nga ingoa o aua toka hapuku ko Maunungarara, ko Wharerauaruhe; kei te takutai moana i waho o Kairakau.
  • 37. Okaiure: Ha kainga, he hiwi kei Kairakau.
  • 38, 39 Te Kopaiterangi, te Aratotara, te Huawaiparae: No Porangahau enei tangata: ko nga uri ko te whanau a Kuru, ko Kireka Rapaea ma.
  • Te korori: E ki ana a Paraire mo te Huawaiparae, he tangata mahi koroke, korori.
- 295
  • 42. Marokotia: He kainga kei te taha moana, kei te takiwa o Porangahau. Ki etahi he hiwi.
  • 44. Nohoatu: Ehara i te ingoa tipuna, engari he kupu mo nga uri a Kahungunu i noho atu i Turanga i te hekenga mai o Rakaihikuroa ratau ko ana uri ki Heretaunga.
  • 50. Tama i riakina te rangi: He tohunga makutu.
  • 51. Tura: He maha nga korero mo tenei tipuna; e karapititia ana ia ki a Whiro raua ko tona tuakana ko Hua i roto i nga korero. (Tirohia W. 2/6-19 Eng., W. 2/8-18 Maori, J. 21/111.) He maha nga wahi taupatupatu, otiia e taurite ana te kiia i eke tahi a Whiro raua ko Tura i runga i te waka o Whiro, ka rere i te moana. Ko taua waka he waka mate, he haere kino. Na ka rere a Tura ki uta ki te kainga i a Ruahine matamomorari, ka moe i te tamahine a tera. He iwi kai ota, kaore he ahi, a ko tana whakawhanau i te tamariki hahae ai i te kopu o te whaea (Caesarian operation). Na Tura i hika he ahi ki tana kaunoti, ka kai taua iwi i te kai maoa. Nana ano i whakaako ki te whakawhanau tamariki. Ko te Aitanga a Nukumaitore te ingoa o taua iwi. Na tona hungawai ka mohio a Tura ki te hina, ki te kiritona, ki te whewhe, ki te kea, ki te tapu; ko nga taru enei a Tura, e whakataukitia nei.
    Na Ngai Tahu tenei whakapapa mai i a Tura. (W. 2/8 Maori.) (Tirohia te J. 55/235.)
Family Tree. Tura=Raukuramatua, Iraturoto=Te Wahamatareka, Ueroa, Tahitotarere=Rongomaikato, Rakainui, Te Aomatarahi, Kahungunu, Ruatapuroa=Kahukuranui, Rakaihikuroa
  • Na he poto rawa tenei ara i a Tura ki a Tahitotarere. Ko te wa tonu tena i a Kahungunu, kua kotahi ke rau tau o te unga mai o nga waka i Hawaiki. E mohiotia ana nga whakatipuranga mai i a Whiro ki a Toikairakau e wha; a e wha atu hoki ki te waru whakatipuranga ka tae iho ki a Paikea, ki te wa o nga waka.
    Engari te whakapapa kei te J. 21/111 i takina mai i a Tirarangi, i te tamahine a Tura i whanau i te wahine o Nukumaitore. Tekau ma toru nga whakatipuranga ka tae mai ki a.
Family Tree. Ira, Tahu, Ueroa, Tahitotarere
- 296
Family Tree. Rakainui, Ruatapui, Tamaira, Takaha, Hikawera, Te Whatuiapiti
  • Na Hawea Te Kuru o Porangahau tenei o nga whakapapa. E waru nga whakatipuranga mai i a Te Whatuiapiti ki a ia. Kei Porangahau ana uri e noho ana.
  • 52. Tere i nui ao: Ki tetahi korero ko te motu i u ai a Tura; ki etahi ko te ingoa o te iwi o taua motu. Ko tetahi tikanga ia ko te tere, ara wharaunga, ara haerenga i haere ai a Tura.
  • 53. Te kaunoti hikahika: He rakau, ukuia ai te mata ki tetahi rakau e takoto ake ana i raro, ko te kauati, ka hikahikatia e tera i runga, a ka noa he ahi. Ki etahi korero ko Mataitu te ingoa o te kauati a Tura, ko Tuahiwioterangi te kaunoti.
  • 54. Kimihia, etc.: He wahi taupatupatu enei o nga kaupapa. E penei ana ki tetahi (W. 2/18 Maori)—
    Ka hika i tona ahi kimihia he kura,
    Ko Tumatatere te ahi,
    Ka hoki mai nga kai ki te ao.
    He maramara i waiho e te Peehi (J. 33/152) e mea ana, no nga ahi karakia tenei ingoa a Tumatere, Tumatatere ranei. He timatanga karakia e penei ana—
    Hika ra taku ahi Tumatere.
  • 55. Turanganui he matawha, etc.: E hoki ana te korero ki nga pakanga i roto o Turanga, i hekeheke ai nga tipuna i reira. Ko te matawha he mango.
  • 60. Awarua: Kua korerotia i runga ra.
  • 67. Karotimutimu: E ki ana a Paraire he tipua tenei kei te akau i Ahuriri, ma reira te waka whakaeke ai, ka kai ki te kirikiri, etc.
  • Taurangakoau: He kopanga kei te Matau a Maui (Cape Kidnappers).
  • 68. Koia te waka nui, etc.: Ki etahi, Taia te waka nui. Ki te waiatatia he wahi tenei no te waiata nei e whakaeke ai nga reo katoa, ka ahua haka tonu. Ma te tohunga hoki e whakahua te kupu nei “kai,” he maha ona pehanga.
  • 71. Ngarara whakapae: Ki etahi ngarara whakawai.
  • 72. Pananehu: He konehu rauaruhe.