Volume 58 1949 > Supplement. Nga Moteatea, by Apirana T. Ngata, p 297-420
                                                                                             Previous | Next   

- 1
NGA MOTEATEA

Volume 3

PRELIMINARY NOTE.

The present series constitutes a continuation of the two volumes issued by the Maori Purposes Fund Board in 1928. They will appear in several instalments with the next few issues of the JOURNAL. Criticism and comment are invited on the texts now being printed. When completed they will be published as a separate Memoir.

PAGES 297-374

- 2 Page is blank

- 297
216.—HE WAIATA TANGI.
Na Pehea. (Ngati Kawiti, Ngati Pikiao, Te Arawa.)
Na Rangi Roera i tuku mai.

He waiata tangi tenei na Pehea o Ngati Kawiti, hapu o Ngati Pikiao mo to ratau taonga, he hei tiki, ko Whakarewa te ingoa, i riro kino i a te Amohau.

Ko tenei tiki ko Whakarewa he taonga ataahua, he kahurangi hoki te kakano. Ka haere te rongo o te taonga nei, ka tae ki a te Amohau i Rotorua; ka koromaki te whakaaro o te ngarara nei kia riro mai i a ia tera taonga. I tera wa he pu tetahi mea e matea nuitia ana e te tangata, he pakuha tonu hoki a te Amohau ki a Ngati Kawiti. Ka whakatara a te Amohau ki tana pakuha, mehema kaore e hiahia ana ki te pu. Ka mea ana taokete, “E! he aha hoki mehemea he pu kai a koe”; ka utua atu e te Amohau, “He tino pu kai ahau, engari me homai tonu a Whakarea e koutou, ka homai e ahau taku taonga ma koutou.” Ka ki a Ngati Kawiti, “Tikina te taonga, a ka hoatu ai a Whakarewa ki a koe.” Katahi ano te nanakia nei ka rapu i tetahi pu, hei pae mo Whakarewa e riro mai ai i a ia. Ka kitea te pu, he hanga pakaru nei, takoto ke te kaurapa, takoto ke te timo (hama) me te kaupapa takoto ke; tikina atu e te hoa o te atua, ka takatakaia ki te karukaru, ka tukuna te kupu ki a Ngati Kawiti, “Kai apopo maua ko to koutou tuahine ka tae atu me to koutou taonga e kaingakautia nei e ahau; heoi ra na koutou tonu i tukua atu ai e ahau tenei taonga.”

Ko te pa o Ngati Kawiti kai Ohoukaka, i te Rotoiti. Ka ao te ra ka rewa a te Amohau raua ko tana ruruhi, ka puta i te awa i Ohau, kai te Rotoiti tenei, ka taka i waho o Motumauri te hunga nei e hoe ana; ko te pu ra kai te ihu o te waka e takai ana ki ana karukaru. Ka wetewetekia i reira, ka purua ki te paura, ka tahuna atu ki te ahi—tou! Paoro ana ki nga tahataha o te Rotoiti. Ka pa te karanga a Ngati Kawiti, “Haere mai ra te taonga, e! Haere mai!” Ka takaia ano e te koroheke ra, ka waiho atu i te ihu o te waka. Ka u ki uta, ka pa ano te karanga a te pa, “Haere mai ra te taonga, e! Haere mai!” Ka takoto atu te taonga ra ki te marae, takoto tonu mai i a Ngati Kawiti a Whakarewa, ka tukua ki a te Amohau raua ko tana ruruhi. Ka heke a matua tonu mai a Ngati Kawiti ki te tiki mai i taonga ra. Katahi a te Amohau ka whai kupu ki a Ngati Kawiti, “Kia pai te whawha i te taonga na; engari ki te hiahia koutou kia kite, taihoa rawa e wetewete, mo apopo.” I muri tata i nga korero nei, e whakahau ana a te Amohau i tana kuia, “E kui! Ka hoki taua.” “Taihoa ra e hoki, kia maoa te kai.” “E! Hai kai aha? Kei te ora tonu. Hei konei koutou.” Haere atu ana a katuarehe i tana whakakoro ka tutuki.

I te ahiahi ka tumanako tonu hoki te hunga kainga, kia kite i to ratou taonga, kaore rawa i taea mo te ata; kei te wetewete i nga takai o te taonga ra. Makere rawa ake, he takotoranga ke to te kaurapa, he moenga ke to te timo, he harurutanga ke to te kaupapa; tukua iho ana ki a Ngati Kawiti, kaore he iwi, kaore he aha.

Ka kitea nei e Pehea tana tangi.

Ko tenei taonga ko Whakarewa i naianei kai tetahi o nga uri o te Amohau, engari he uri kua pakeha rawa. Kei te Hawera i Taranaki e noho ana, ko Mrs. E. Reeve, 315 High Street, Hawera.

- 298
Family Tree. Rangitihi, Kawatapuarangi, Pikiao I=Rakeiiti, Tutaki a Hani=Torepawaenga, Tokorua=Tamiuru (a te Takinga), Te Keru=Hinetaketake, Pehea I, Uenuku, Pehea II, Te Hokokai, Rangimatawhero, (nana te waiata), Petera, Te Hurinui=Kingi, Ki a Marata Te Mata, Te Tauhu Kingi

Tera atu te nuinga o nga uri.

Ko te whakapapa o Pehea, na Hemana Pokiha i tuku mai.

One hunga, one rere, i au e oho,
Kia mate i te pu, kia ora i te ahi!
Kai te urunga ranei, kai te takaro ranei,
Kai te makau roa to hara?
5 He hara ka wetewete.
Me aha koa ra i te wai rama ka inumia.
I whakawarea au e te iwi ki nga mau a raro,
I ngahae nui ai te tau o taku ate;
I marewa atu ai Whakarewa ki te wai.
10 'Ra pea koe kai nga nui ki te uru;
Herea mai koe te here o te taonga;
Tukia mai koe te tuki o Whatuoho,
Whatu ueue, Whatu tangatanga;
Te umu tauranga tu, tauranga pae, tauranga ranga,
15 Te tahua iti, te tahua rahi.
Taku hei tipona ki te ua o te kahu,
Taku whakateitei te nohanga pahi!
Kia mate ia koe, kia ora a te Ipuangaanga,
Hei mana ki te rangi, na i.

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 1. One hunga, one rere: He one kirikiri, titohea.
  • Oho: Ohorere i nga kupu whakawai.
  • 2. Pu: He rakau pakanga na te Pakeha, he taonga e matea nuitia ana e te Maori i nga wa o mua.
- 299
  • Ahi: He mea tahu ki te ahi i paku ai te pu a te Amohau.
  • 3. Urunga: Ko te kaurapa o te pu.
  • Takaro: Ko te keu me te timo o te pu.
  • 4. Makau roa: Ko te kaupapa, ko te rino o te pu.
  • Hara: Ehara i te pu totika, he mea pakaru noa.
  • 5. Wetewete: He mea rori mai ki te karukaru te taonga nei, wetewete rawa ake, takoto ke tena wahi, tena wahi o te pu.
  • 6. Wai rama: He wai whakarorirori tangata; ko te rite i a Ngati Kawiti i te mahi a te Amohau.
  • 7. Whakawarea: I tinihangatia.
  • Mau a raro: He pakuha tonu a te Amohau ki a Ngati Kawiti.
  • 8. Ngahae: Ko te mamaetanga o te ngakau.
  • 9. Marewa: Ko te manutanga atu i te wai.
  • 12. Tukia: He kupu karakia.
  • 13, 14 Whatuoho, etc: He mauri no nga kupu karakia, e whakahokia mai ai nga tumanako.
  • Umu tauranga tu, etc.: No te karakia anake enei kupu.
  • 16. Hei tipona: Ko te tiki, ko Whakarewa.
  • 17. Whakateitei: Whakatairanga ki nga nohanga pahi.
  • 18. Te Ipuangaanga: He taina tatai huanga ki a Pehea.
217.—HE WAIATA TANGI.
No Wharekauri (Chatham Island).
Na Paratene Ngata nga kupu, nga whakamarama.

Na te kaumatua ra i tuhi tenei waiata, i korero hoki tona kaupapa ki au. Ko ta raua tino waiata tenei ko te kuia i au e iti ana, i a matau e noho ana i Reporua; ko te kainga he whata i runga o Mihini.

Ko tenei waiata e kiia ana, na tetahi wahine no Wharekauri, i moe i te tane o Aotearoa nei. Ka hapu ranei, ka whanau ranei te tamaiti, ka mahue atu i te tane, ka hoki mai tera ki tona whenua. Ka pakeke te tamaiti ra, he tane, ka haere mai ki te kimi i te papa, ka tupono ki etahi o Ngati Porou i Poneke, ka waiata i te waiata nei. Na era i ki atu kia haere ki te takiwa ki Whakatane, ki Tauranga ranei, me kore te matua i reira. He waiata whakaaroha tenei, kei nga wahi katoa e waiatatia ana. I rongo rawa au ki a Maui Pomare e waiata ana.

I tuhia e te Peehi (Elsdon Best) te whiti tuatahi ki tana puka-puka (B. 3/72, 162) na te Whatu, Paitini Wi Tapeka, i korero ki a ia. Kei reira e kiia ana, na te Turuki, ara na te Kooti Rikirangi; a ko te whiti tuatahi he tangi na te Turuki ki tona papa; a kei te kiia ano he tangi na te Turuki mo tona iwi i mate. Kei te he tenei. He maha nga waiata i waiatatia, i whakawhitiwhitia e te Kooti, otira ehara i a ia te kaupapa. E mohiotia ana hoki i Wharekauri a te Kooti, a no reira pea i riro mai ai tenei waiata.

(Refs.: B. 3/72, 162.)

- 300

1
Kaore hoki koia te mamae,
Te mutu noa i te wiki tahi;
He tatau rangi tonu tenei,
Kei te haruru tonu taku puku.
5 Ko te po nei kia moea iho,
E awhi reinga ana taua;
Te ohonga ake nei ki te ao,
Moteatea kau te ngakau.
Mehemea koe kei nga whenua,
10 E taea te whakaaro e au;
Tena ko tenei, e Pa,
Me here kawe te kino i te mate.
2
Whakawairua ai, e Manu,
Ko au pea kia takatu;
15 Kei te hua atu hoki, e koro,
Ko to tinana koua ora mai.
Na wai hoki te mea, e koro,
Ki te hoki mai koe ki ahau.
He mea mahue ia tenei.
20 He mea whakarerenga nahau.
Waiho au, e Pa, i runga nei,
I te ao maori nei;
Ko taku mihi tonu tenei,
E kore e mutu, i.

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 2. Wiki: Ko te kupu Pakeha week.
  • 7. Te ohonga: Ki etahi, “oho rawa ake.”
  • 12. Here kawe: Here ki te kawe i whiria; he whiri kawe te whiri.
218.—HE TANGI.
Na Ngati Kahungunu (Porangahau).

Ko te kaupapa o te waiata nei, e kiia ana na Ngati Kahungunu ki Heretaunga; a e kiia ana no te takiwa ki Porangahau.

Ka mate te tamahine a te Hati Houkamau, a Erana Ngakawaingarangi, ki te kura i Hukarere, ka whakahokia te tinana ki Waiapu, ka whakawhitia te kaupapa o te waiata nei hei tangi mona. Ko tera te mea i mau i te rohe o Ngati Porou, e waiatatia ana hei tangi a tae noa mai ki tenei ra. Ma Ngati Kahungunu e whakatikatika, e homai hoki te kaupapa ake me ona whakamarama.

(Ref.: T. Turi, 41.)

- 301

E kui ma, e, huia mai tatau!
Katahi nei te mamae ka ata rangona iho,
E nanawe ake ana ki te tira kahurangi.
Ka horo ra ia te whetu, te marama.
5 Na te aha koe i rutu?
Na te tapatu e taka i te rangi.
Ehara i te ariki, he huia rere hou
No runga i nga puke. Kei whea hoki koe,
Kia whakawai mai i te pae o te rangi?
10 Ka haere o rongo, hai homai te aroha ki te whare,
Hai hurihuri atu i te rahi o te mate.
Hare nui atu ra ki raro o nga muri,
Kia hikoia mai e te maru wahine.
Ka pakupaku koa te tai ki te akau;
15 Ka maunu ra ia te taniwha i te rua.
Ma wai e takiri o rongo i muri nei?
Ma o mana ra, ma te rangi ka tukua ki raro, i.

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 3. Nanawe: Ka oho te ngakau.
  • Tira kahurangi: He mea e whakanuia ana, e kaingakautia ana.
  • 4. Horo, etc.: He whakaritenga mo te mate, he mate nui, ano kia taka iho nga mea nunui o te rangi.
  • 6. Tapatu: Ko etahi whakahua, taha patu, patu; he arai, he rohe mai.
  • 7. Ariki: He huia kaumatua, ariki o ratau.
  • Rere hou: He huia tamariki, katahi ano ka rere. He whakaritenga mo te tamahine mona te tangi. Ko te kupu a te Maitaranui o Ngati Awa, “He manu hou ahau, he pi ka rere.”
  • 9. Whakawai: E whakakapakapa ana i ona parirau.
  • 11. Hare: Haere, na te rangi o te waiata i whakapoto.
  • 13. Hikoia: Kapohia.
  • Maru wahine: He ropu, he huihuinga wahine hei manaaki i a ia.
  • 14. Pakupaku: Ka maroke te tai o te akau, ka mimiti.
  • 15. Ka maunu, etc.: He whakaritenga mo nga hinganga rangatira. Koia i mimiti ai te tai.
- 302
219.—HE ORIORI.
Na Mumura (Ngaariki, Tairawhiti).
Na Te Tutere Wirepa raua ko Henare Ruru nga kupu, nga whakamarama.

E ki ana a Henare Ruru na Mumura, he wahine no Ngaariki, i tito tenei waiata. Ko te take he wahine pakoko ia, ka wawata ki te tamariki; ka mau ki te hue maori, ka oriori. Ina te reta mai a Henare Ruru ki au, i tuhia mai i te Karaka, Turanga, i te 20 o Akuhata, 1931:—

“Ana te whakapapa o Ngaariki, tae iho ki a Mumura, tae iho ki naianei. Tera ano pea tetahi Mumura, engari kaore e kitea iho. Ko tena iwi ko Mangatu te kainga; no nga pakanga ka marara atu, ka noho i Takaputahi tae atu ki Torere. He torutoru rawa nga mea i hoki mai ki Mangatu, no reira kaore nga whakapapa i nui rawa; tera ranei kai etahi e ngaro ana. Kaore he wahi o te oriori nei e kitea iho ana hei whakatikatikatanga, engari katahi ka marama ki te matakitaki iho. Ko Tawararo, ko te kokoru e kiia ra e te Pakeha ‘Boat Harbour,’ i waenganui o te pohatu o Kapene Kuki me Papawhariki, Tuamotu.”

E ki ana a te Tutere, kei te whakaae a Ngaitai o Torere ki ta Henare Ruru, engari i ki a te Wetini Taku o Ngaitai, i titoa te waiata nei e taua wahine ki Torere; koia ra hoki te kainga noho o Ngaariki raua tahi ko Ngaitai i taua wa. He waiata tawhito tenei, mehema he tika tera korero. Ko nga ingoa kainga i roto i te waiata i timata i Torere, a kei te takiwa o Tirohanga, o Waiaua hoki, he wahi kei waenganui o Torere, o Opotiki.

Kei te whakamutunga o te whiti tuatoru te ngeri, e whakaatu ana i te take o te oriori, mo te hue. Kei te whiti tuarua ka whakahuatia a Maia, a ko te whakamarama a Henare Ruru: “He tipuna a Maia, nana i mau mai te kakano hue maori i Hawaiki. Ko tona waka ko te Ikaroa a Rauru, i u ki Tawararo, Turanga.”

He maha nga iwi o te Tairawhiti e waiata ana i tenei waiata, ara i nga mea e rua; kaore i mau ki te whiti tuatoru. Ko te whakanohonoho o nga whiti nei kei te whai i ta Ngaitai, i rongo hoki au e waiatatia ana i Torere. Tera nga wahi i whai ai i ta Henare Ruru, he marama no tera.

Kei raro nei te whakapapa i tukua mai e Henare Ruru; i taurite tonu ki te mea kei te J. 5/2, na Tiati W. E. Gudgeon i tuhi ki reira. Ina te korero a Gudgeon—

“Ko te nohoanga o tenei iwi tawhito o Ngaariki i nga taha o Waipaoa awa, Turanganui, i te takiwa o Mangatu. He maha nga iwi ko Ngaariki te ingoa, a tera pea he kawai ratau i toro mai i Mangaia, i nga motu o Rarotonga, kei reira ano hoki he Ngaariki. Engari kaore tenei wahanga o Ngaariki i whakawhanaunga ki te hapu, e kiia nei i naianei ko te Whanau a Apanui, ko Ngaariki nei to ratau ingoa tawhito. Kaore ano hoki i te whakawhanaunga ki te Ngaariki i u mai ki Aotearoa nei i runga i a Rangimatoru waka, ko Rangiwhakaia te rangatira, ko Tukaiteuru te atua; koia ra ano hoki te atua nui o Ngati Maru o Hauraki.”

Kei etahi ano o nga tuhituhi a Gudgeon e whakaatu ana i te tohanga atu o tetahi wahanga o Ngaariki i te takutai tae atu ki Waihi i Maketu; ko Owhara te pa.

Ko te whakapapa tenei—

- 303
Family Tree. (Henare Ruru) (Gudgeon), Arikinui, Arikiroa, Arikimatua, Arikitaitea (tahito), Puhinga, Te Ihangarau (Te Ihingarau), Manutairoa (Marutaiaroa), Puatahi (Te Puatahi), Mumura, Te Waruhanga, Takitini, Ruaneke, Manuera (Manuhiri), Pirangotahi (Te Piungatahi), Nukupawhero, Ririwhare, Rangipa, Whawhati, Te Kapu, Whawhai, Whakaware, Taia, Hukaa, Rawiri Tamanui, Matiu, Tuhangairangi, Pera Te Uetuku, Pehimana, Wi Te Kura, Hira Te Uetuku, Matenga Taihuka, Tiopira Tawhiao

(Ko Ngaariki o Mangatu, Turanganui.)

Kei te J. 6/186 ano taua whakapapa nei.

(Ref.: Turi, 60.)

1
Whakarewaia taua ki tai o nga muri,
Ki te ika i te tiu, ki te ika i te rangi,
Ki nga tai whakahuka i waho o te Pakora;
Auaka hai tika ra runga o Hanaia,
5 E piki ki runga ra, te ara o Tawhaki,
- 304
Kia whakamaua mai to rakau, te kaka o Uenuku,
Kia pai ai koe te haere i te one,
Ka takoto i roto te Hikuwai, e, e tama, e.
2
He wareware nohoku, kihai taua
10 I whitikia mai e ia ki te whitiki tamarua.
I taponaia taua ki te tapona tamatahi,
Ki te ruru o te kai i matara wawe ai.
Ka kawea taua ki te wai tohi ai,
Ka waituhia koe ki te kiwi tangi po,
15 No runga Haumitinui, no runga Maungahaumi,
No te Rere a Turakai,
No Takaitanga, te whakarewanga o Maia.
Ehara taua i te kauwhau no raro nei.
No runga taua no te Kahuitu, no te Kahuipae,
20 Te puhi kai ariki, Maikuku makaka,
Tauawhi ki te rangi te rere ki Raukura,
Ko Hinekukutirangi hei taruru haerenga mohou, e,
E tama, e!
3
He kore pea, e tama, kihai to tua
25 I uhia e au ki te whitau pani waha,
Ki te aho miro turi
Kei roto i te kete, koua pepehatia,
“Ko Wairau ko au,”
E tama, e!
30 No te hika ano te aitua,
He hue te tamaiti oriori, e!

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 1. Muri: Ko te tuaraki; he pera ano te tiu. Tera te waiata e ki ana, “Nga hau o te tiu, e aia ana te puputara ki uta, na.”
  • 3. Te Pakora: He unga waka kei te akau i Torere, kei waho tonu o te pa, e nohoia mai nei.
  • 4. Hanaia: Ki tetahi kaupapa “Whangaia”; he hiwi kei te taha rawhiti whakatetonga o Tirohanga pa, e tata ana ki Opotiki.
  • 5. Te ara o Tawhaki: Tirohia te whakamarama kei te waiata 215 i mua ake nei.
  • 6. Te kaka o Uenuku: He kahukura; kia pera tonu te rarama o te kakahu o te tamaiti nei.
  • 7. One: Ki tetahi kaupapa “ara.”
  • 8. Te Hikuwai: He one, he parae hoki, kei te taha hauauru o Tirohanga.
  • 10. Ia: Ki etahi kaupapa “koe.”
  • Whitiki tamarua: He here mau tenei, ko te here o te tangata. Ehara te tamaiti nei i te tangata, he hue.
  • 11. Tapona tamatahi: He here kaore e mau, ka matara wawe.
  • 14. Waituhia: He tikanga no te karakia i te tamaiti i muri i te whanautanga; no te karakia ano hoki i te tapahanga o te pito.
- 305
  • 15. Haumitinui: Kei roto o Mangatu, i Turanga.
  • Maungahaumi: He maunga nui kei uta o Turanga. Kei roto i nga korero o Horouta waka, e kiia ana i tikina te haumi o Horouta ki reira, i te paenga ai ki Tukirae o te Kanawa, i Ohiwa.
  • 16. Te Rere a Turakai: Kei roto o Mangatu.
  • 17. No Takaitanga: He wahi taupatupatu tenei i nga kaupapa, i te hunga hoki e waiata ana. Na Henare Ruru tenei; engari kaore he whakamarama i tona tikanga.
  • Maia: Ko te tipuna nana i mau mai te kakano hue i Hawaiki i runga i tona waka, i a Ikaroa a Rauru, i u ki Tawararo, i Turanga. He taokete a Maia ki a Uenuku, i moe tona tuahine, a Hinehakitai i a Uenuku. He riri na raua ko Uenuku ka heke mai i muri i ona tuakana, kua haere mai i mua i runga i Takitimu, i a Horouta. Ka onokia te kakano o te hue ki Mangamoteo, ko te koiwi ko Rongorapua; tirohia te waiata N.M. 2/145.
  • 19. Kahuitu, Kahuipae: No nga rangatira tera karanga, he pera i te Aitanga a Tiki. Kei Taranaki e karangatia ana te Kahuitu, te Kahuiru, te Kahuirangi, etc. Ki tetahi ahua ko te iwi o te papatipu, pera i a Ngaariki, no reira nei a Mumura.
  • 20. Puhi kai ariki: Ko te tihi, ko te pare o te tikitiki o te mahuna. Maikuku makaka: Tirohia te waiata 215 i runga ake nei. I takea mai i te wahine a Tawhaki o te rangi, waiho tonu iho hei whakahua mo nga mea o runga.
  • 22. Hinekukutirangi: Ko te wahine a Timuwhakairia i roto i nga korero o nehera, he wahine nui. Ina te whakapapa—
Family Tree. Whatitiri=Kaitangata, Hema, Tawhaki, Wahieroa, Rata, Hinekukutirangi=Timuwhakairia, Rotuhenga=Moanaikauia, Te Ahurumowairaka, Whatiuaroa, Whatiuatakamarae, Uekaiahu, Nanaia ka moe i a Niwaniwa ko Porourangi
  • Ko Timuwhakairia te tohunga i haere ai a Ruawharo raua ko Tupai ki te kimi ngakinga mo to raua mate i a Uenuku i te Whiti a Poutama.
  • 22. Taruru: He ropu haere huihui.
  • 25. Whitau pani waha: Ko te whitau he muka ki etahi iwi. Kei te waiata 209 i runga ake nei enei kupu—
  • Tena ano ra te pia o te harakeke a to koka
  • Hai puru mo to waha ka noa.
- 306
  • Pania ai te pia o te harakeke ki nga ngutu, ina pangia e te mate.
  • 26. Aho miro turi: Ko te mironga o te whitau hei aho miro ai ki runga i te turi, whakamakuku ai a roto o te ringa ki te huare, kia huri ai te kanoi o te whitau, ka miro.
  • 27. Koua pepehatia: Kua waiho hei pepeha, hei whakatauki.
  • 28. Ko Wairau ko au: Kei te waiata N.M. 2/95 e kiia ana,
  • Anei, e hika, te ahuru, te Kahu o Wairau
  • Ka mahue i a koe.
  • 30. No te hika, etc.: Nona ano te he i kore tamariki ai, ka oriori ke ki te hue. He mea ngeri enei rarangi e rua.
220.—HE TANGI MO KAHAWAI.
Na Hikairo (Ngati Rangiwewehi, Te Arawa).
Na Hemana Pokiha nga kupu, nga whakamarama.

No te whawhai whakamutunga a te Arawa raua ko Ngaiterangi ki te Tumu, kei te akau i waenganui o Maketu, o Tauranga, ka horo te pa o Ngaiterangi i a te Arawa. Ka mate ki reira a Kahawai, he rangatira no Ngati Rangiwewehi, hapu o te Arawa; ka mate i a Ngaiterangi. Na ka tangi tona tamahine a Makuini. Ka rongo hoki a Hikairo; he rangatira nui tera no Ngati Rangiwewehi, no te Arawa, hei tuakana hoki ki a ia a Kahawai. Ka puta te aroha ki a ia; ka tangihia e ia te tangi nei.

Tera kua waitohungia i te pa i Puhirua. Ko te pa tera o Ngati Rangiwewehi i te Awahou, i te pito hauauru o te moana o Rotorua; ko Tarimano te marae. I reira te whanake, ara te kouka, ko te Rau o te Huia te ingoa. Ka werohia e te tohunga te kaha o tana atua, ko te Weka te ingoa, ki taua whanake. Mehemea ki te maroke ka hinga a te Arawa; ki te kore e maroke ka hinga te hoariri. Ka maroke kotahi ano te rau i makere iho, tu ora tonu te tinana o te rakau. Ka ki te tohunga, “Kahore he pai o to hoa, kai roto i to ringa. Kotahi ano tou, kai a koe tonu e Ngati Rangiwewehi, he whakautu kohenga mo te Tumu, ko Kahawai tonu.” I taua wa ano i puta ai te kupu a te tohunga, ka ki atu a Hikairo ki a Kahawai, “E noho, kaua koe hei haere. Waiho a te Arawa kia haere ana.” Ka whakahokia e Kahawai, “E! he aha i kiia ai ko koe hai totara haere i te wa, ko ahau hai kauri tu i te wao?” Ka hinga nei a Kahawai i a Ngaiterangi ki te Tumu.

Na te Hati Houkamau tenei waiata i mau ki te rohe o Ngati Porou, kei reira e waiatatia ana. Otira ko ta te waiata i poia haeretia, he maha nga wahi i whiti ke, a ko te whakanohonoho o nga whiti i rereke. Na Hemana Pokiha i whakakaupapa mai tenei ka taia nei ki raro nei.

Na Hemana Pokiha i tuku mai te whakapapa nei i a Hepetema, 1934, o Hikairo raua ko Kahawai, me etahi o o raua uri—

- 307
Family Tree. Te Ngaro o Tu=Rangikaawatea (uri o Parua a te Takinga), Nuku, Whekiki, Niua, Kahawai, Hikairo=Ngarangikamaea, Makuini (f), Eru Nuku, Heketoro, Makari, Mita Hikairo, Te Wehi, Rangimahora, Pinenga 1, Te Waha, Pinenga 2, Te Matauwhaiti, Henare Kingi, etc., Heketoro, Pini Haupapa, Te Taiehu

Kei te whakaupoko o te waiata 239 i muri ake nei nga korero mo nga pakanga i waenganui i a te Arawa, i a Ngaiterangi, i a te Waharoa.

(Ref.: T. Turi, 67.)

1
Tangi tu mai, tangi rere mai,
Tangi tiwarawara,
I te ata o Tukariri, e i!
2
Tangihia kia nui te tangi ki te matua;
5 Ka pa ia nei he mate i te marama,
He mate e hoki mai ki a taua, na i.
3
Moe rawa iho nei ki te po, ru ana te whenua;.
Ka horo mai koa te tihi ki Puhirua;
Ka whati ra, e, te Rauotehuia,
10 Ko te tohu o te mate, na i.
4
Nau koa ra kai kaiapo i te riri;
Te whakaaro koe he tangata takitahi,
Ka hoki whakamuri ki te tohu whakarewa,
Te whana tukutahi, te whana kai tangata;
15 I te nui 'Ati Rangi, na i.
5
Hare ra, e te hoa, te wehi o te whenua!
Hare atu ra koe, te mata kai kutu!
Te ingoa ka raka ki tawhiti ra, i!
6
Koa noa mai ra e te Riupawhara i te tonga.
20 Kauaka e koaia, he tikoki waka nui.
Whakarewaia ra te Arawa i te wharau;
- 308
Ka papa nga hoe ki runga te taumanu;
Hiko ana te uira, rapa ana i te rangi.
Kia ata whakaputa, kai pehia koe;
25 He hau ranga whenua, kia tu i te waru,
Mowai rokiroki, e i.
7
E tama e! Kia tau ki raro ra,
Kia ata whakaaro ko Whakatau anake,
Nana i tiki atu i te ngakinga mate
30 Mo Tuwhakararo; ka wera i reira
Te Tini o Manahua, e i.
8
Waiho nei te iwi, huhe noa nei.
Ko wai ra, e, he utu ki muri nei?
Kimikimi noa ana, rangahau noa ana;
35 Ka ngaro hoki ra, e, ko te Manu a Tiki,
Te whetu tatai o te ata, ko Hikareia, na i.
9
Patua i te whenua, inumia i te wai;
To turanga kaipuke ko Waikorire ra, i.
10
Hai mahinga kai Tuaropaki.
40 Hai aha Taharangi, he rakau ka popoa.
Na wai te ra, e, i whiti ki muri nei?
Waiho ki' tatau ana nga po o te rangi,
Kia tu Tawhirimatea rawhiti tu ki Tauranga,
Kia kari te tonga kai whare a Taui i kari ki Waikato ra,
45 Kia kumea mai he taniwha moerua;
Ko te Kanawaotu, ko Pohepohe ra, i:
Ka ea ko te mate i te hoa na, i!

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 2. Tangi tiwarawara: He tangi kaha, ka haehae, ka ripiripi.
  • 3. Tukariri: Ko te atua o te pakanga, ko Tumatauenga. He maha ona ingoa—
  • Tukariri
  • Tutengaehe
  • Tumatauenga
  • Tutawake
  • Tuwhakamoanaariki
  • Tukaitaua
  • Tukaitangata
  • (Nga Mahi, p. 84)
  • 5. He mate i te marama: Engari te marama, ka mate atu, ka ea mai ano.
  • 8. Puhirua: He pa no Ngati Rangiwewehi, kei te Awahou, i te pito hauauru o te moana o Rotorua. Ko Tarimano tetahi o nga ingoa; he marae korero tena kai raro, ko Puhirua kai runga. Ko Tarimano tetahi o nga marae nunui o te Arawa.
  • 9. Te Rau o te Huia: He whanake, ara he kouka i roto i te pa, i Puhirua. Kua koretia i te whakaupoko.
- 309
  • 11. Kaiapo: Ki etahi reo he taiapo, he apo ki a ia anake te riri, ka mahue te matua nui ki muri.
  • 13. Tohu whakarewa: Ko te matua nui, kua rite ki te kokiri; ko te whakarewa, ara whakarewarewa he tutu ngarehu.
  • 14. Te whana tukutahi, etc., Tirohia nga whakamarama o te waiata 209 i mua ake nei.
  • 15. 'Ati Rangi: Ngati Rangiwewehi.
  • 17. Mata kai kutu: Mo te toa taua, ka whakaritea ki te mata harakuku i te kutu. He toa reia, kaore he tirotiro ki te ao marama; mana te ika i te ati, te mataika o te parekura.
  • 18. Raka: Ka hau, ka haere te rongo.
  • 19. Te Riupawhara: He rangatira no Ngati Tuwharetoa, i whakakaitoa i te hinganga o Kahawai. I whakahuatia ano i te N.M. 2, waiata 74; a tenei hoki kei te waiata 319 i muri ake nei.
  • 20. Kauaka e koaia, etc.: Kei te waiata 53 (N.M. 2) “Kauaka e koaia, e, he ngahoa toki nui.” E haere tonu ana enei kupu i roto i nga tangi mo nga toa.
  • 21. Te Arawa: Ko te Arawa waka; engari i konei ko te Arawa tangata e ranga ana.
  • 24. Kia ata whakaputa, etc.: He wahi tenei kaore i te kaupapa e rangona ana e waiatatia ana e Ngati Porou.
  • 28. Whakatau: He tipuna no Hawaiki kei nga korero onamata. He maha nga korero mona. Ko tetahi kaupapa kei “Nga Mahi,” p. 48; ka moa a Rata i a Tongarautawhiri, ka puta ko Tuwhakararo. “Ehara i te mea i whanau tangata mai, engari he maro: no te haerenga o Apakura ki tatahi, ka whiua tona maro ki te moana; ahuahungia mai e Rongotakawiu, ka tupu ko Whakararo.” Kei “Nga Mahi,” p. 50 te korero o te tononga atu a Tinirau i a Whakatau, nana ka ea te mate o Tuwhakararo “o te tama a Tinirau.” Na Whakatau ka ea te mate o Tuwhakararo i a Popohorokewa o te Ati Hapai, ka tahuna te whare, te Uru o Manono, ki etahi ko te Tihi o Manono, ko te Tini o Manahune, o Manahua ki etahi. Otira kei “Nga Mahi,” p. 32, e kiia ana he poriro a Tuhuruhuru na Tinirau; ka moe i a Apakura, nana a Tuwhakararo, a hei taina ki a ia a Whakatau. Kei te noho taupatupatu tonu ena korero.
  • Otira e rite ana te korero he tino toa a Whakatau, he tangata mohio, a nana i wera ai te Uru o Manono. Ko tona toa he toa takitahi.
  • 30. Tuwhakararo: Kua korerotia ake ra.
  • 31. Tini o Manahua: E tino kaha ana te haere o te korero mo tenei iwi i roto i nga korero a nga iwi Maori o nga waka katoa. Tirohia enei—
  • “Nga Mahi,” pp. 29–53.
  • White's A.H.M., Vol. 2/127–153 (English).
  • White's A.H.M., Vol. 2/115–140 (Maori).
  • Tera atu etahi. Kei kona nga korero mo Hinauri raua ko Ira-waru, mo Tinirau raua ko Kae, mo te katanga o Kae, mo Tuwhakararo, mo Apakura, mo Whakatau nana i tahu te Uru o Manono; kei nga waiata maha hoki e whakahuahuatia ana.
  • 32. Huhe noa bei: Manatu noa nei, whakaaroaro, maharahara noa nei. Kei te waiata 60 (N.M.I.) e mea ana, “Waiho nei nga iwi huhe kau ake.”
  • 35, 36. Te Manu a Tiki; Hikareia: He ingoa whakanui, he mea whakaipoipo na te ngakau, he toa taiea i roto i te matua. Ko
- 310
  • Hikareia he whetu rere ata, he whetu rangatira mana e tatai te ata.
  • 38. Waikorire: He kokoru no te awa o Tauranga, kei roto atu o Maunganui kei te taha rawhiti ma tonga, i roto tata atu o te waapu i Maunganui. He parekura nui tera no Ngaiterangi, i hinga ai i a te Arawa.
  • 39. Hai mahinga kai, etc.: Ki tetahi kaupapa e penei ana, “Kai mai nga kai o Tuaropaki.” Ko Tuaropaki he pa no Ngaiterangi kai Otumoetai, ko Taharangi tona rangatira i taua wa, engari kua kaumatuatia, “he rakau ka popoa”; kaore e pahure te riri, ka kiia te pa whawhai, a Tuaropaki, he mahinga kai.
  • 40. Hai aha Taharangi: Kua korerotia ake ra. Kua to te ra i a ia, kaore hoki e whiti mai ki muri nei; ka tatau noa nga po o te rangi.
  • 42. Waiho ki' tatau ana, etc.: Ahakoa he nui nga pakanga a te Arawa ki a Ngaiterangi me nga rangatira i hinga ki reira, kihai rawa i mariri mai te pouri o Hikairo mo te mate o tona tuakana, o Kahawai; ka kairapu i roto i tona ngakau, tera ano he wa ka ea te mate o tana hoa, “waiho kia taria ake nga po o te rangi.”
  • 43. Kia tu Tawhirimatea, etc.. Ko nga ope enei o te Arawa i haere rawa ma runga waka ki roto o Tauranga, i waiho ai a Waikorire hai ara mo nga waka. He maha nga whakaeke waka a te Arawa; ko Patutarakihi, ko Tuawahine, ko Patupo; ko enei pakanga no te po etahi, no te awatea etahi. Na ahakoa enei tutakitanga o te Arawa ki a Ngatiterangi, kihai rawa i mauru mai te whakaaro o Hikairo.
  • 44. Te tonga kai whare a Taui: No muri o Mataipuku i whakaekea nei e te Waharoa, ka whakaekea e te Arawa a Matamata. He nui nga rangatira i roto i te ope o te Arawa. Ko Taui tetahi reo i roto i te matua, no te mea ko ia tetahi tangata whanui te mohio ki tera takiwa tae atu ki te riu o Waikato. I hinga ai nga uri o te Kanawa raua ko Pohepohe, ara a Tetenui raua ko Pitorua, i mau herehere i te ope a te Arawa.
Family Tree. Murirangawhenua, Taui, Te Waharoa, Pohepohe, Takei, Tamehana=Te Wiwini, Tetenui, Taui (kei Ngongotaha), Tupu Taingakawa, Tarapipipi
  • Ko Pitorua he uri no te Kanawa.
  • 45, 46. Kia kumea mai, etc.: Kua whakamaramatia ake ra. Katahi ano ka ea te pouri o Hikairo mo te matenga o Kahawai.
  • 44. Waikato: Ko Ngaiterangi, ko Waikato, he iwi kotahi. Na te Waharoa me Waikato te ope nana i patu a te Haupapa raua ko te Ngahuru ki Maketu. No mua atu tera i te Tumu, i te whawhai i mate ai a Kahawai.
- 311
221.—HE PATERE.
Na te Whakatohea (Opotiki).
Na Kopu Erueti nga kupu, nga whakamarama.

No te tau 1924 i korerotia ai e Kopu Erueti nga kupu o te patere nei ki au i Poneke, me nga whakamarama hoki. Nana tenei tae atu ki te waiata 224 i homai ki au, nga kupu tae noa ki nga whakamarama. Kua mate a Kopu Erueti. I a ia e ora ana ko tona kainga ko Maraenui i te taha rawhiti atu o Opotiki; he kaumatua rangatira no te Whanau a Apanui, he pukenga ki nga korero tipuna, ki nga waiata, ki nga korero whenua, ki nga tikanga katoa a te Maori.

Ko tenei patere na te Whakatohea, e noho ra i te takiwa o Opotiki mo nga kairiri i waenganui i a raua ko Ngaitai o Torere. Ko nga korero e marama ai nga tikanga o te waiata nei i puta i te whakawa o Takaputahi, he whenua kei muri o Opotiki, o Torere.

Ina hoki etahi korero na Tiati Gudgeon, kei te J. 15/49: “I nga whawhaitanga o Ngaitai raua ko te Whakatohea e rua nga hinganga o te Whakatohea me te nui o te mate o te tangata. Ka tae a te Whakatohea ki te tohunga, ki a Punahamoa, a na tera i tohutohu me whakamate katoa nga uri marenarena o te Whakatohea i moe i a Ngaitai, hei whakamarie i te atua, i a Tamaiwaho. Na ka patupatua. Na i te tutakitanga ano o nga iwi e rua i te Ahitarakihi ka hinga a Ngaitai; muri iho, i te whawhai i te Awahou, tata tonu ka pau a Ngaitai. I mua tata atu o te whawhai i te Awahou ka whakaatu a Punahamoa, tera e toa a te Whakatohea, engari ko te kupu a te atua, a Tamaiwaho, ko te patunga whakamutunga ma ratau i taua ra hei te ika. Ka hinga nei a Ngaitai, ka whaia a Torere atu ana, ka tahuri te ope a te Whakatohea ki te hi ika, a mau noa te kahawai, ka tapaea ki te atua.”

Ko te whakataki o te patere he ronaki tonu; ko te nuinga kaore i motumotuhia ki te whiti. Na he mahi nui ta te kaihiki ki te mea kia mau te whakararangitanga; ka he te manawa o te tangata kotahi. Koia i kapokapo ai te hunga waiata, kia whakata etahi i nga manawa; ka marama hoki te kaikapo ki te whakarongo atu, ki te hopu i te wahi mana. Me te whakatu ano i nga ringa, me te kori ano o nga hope, o nga pane; a ka tae ano ki ona wahi ka pukana, ka tangi te iere, ka whakatapatapa, ka manamanahau. Kia tata tonu te haka rawa atu, ka pehia iho, kia puta pai ai te rekanga o nga kupu o te kaioraora.

Kei roto a te Whakatohea, a Ngaitai, te Whanau a Apanui i te rohe o te patere; kei ko atu hoki i a ratau ko Tuhoe, ko Ngatiawa, ko te Arawa, haere noa atu ki a Ngaiterangi, ki nga iwi o Tainui; no te patere katoa era iwi.

Koua pau tonu mai koe i mua,
I tera whakauenga riri au,
I te puta i te Arapopo,
I mate ai Tamaiharoaterangi.
5 Koua ki noa koe, koua tangi noa koe,
Kia heke koe ki Whakatane.
Ko Ruatakenga ra tena,
Ka kiia Torere kia nohia.
Kia penei hoki ka rokohanga mai
- 312
10 E to tutae maka, e Ngatoroirangi.
Ko te huka o te pake e maka
Ki te wai, ki Torere;
Koia te kopura iwirau, e tipu nei
Te rae o Matetinotangata.
15 Me aha he kai mau i reira?
He kai nui tonu mahau ko te rau o Huna.
Ka kapi nga putahi o te kai
I a te Pahipoto, i a te Rangikawehea.
Hoki ke mai koe ki Ohiwa,
20 Ki te tamahine a te Whakatohea,
E noho ra i te Waikoukou
O to tipuna o Taitutia,
Kia whakatauki ai e Hape,
“E rua! e rua! ko Tukuaterangi;
25 E rua! e rua! ko Rongomaiaio.”
Te riro to hu ki nga kai
O te kainga o Maruiwi,
I whakatauki ai Tapuikakahu,
“Te kai hoki i Waiaua!”
30 He whare moenga nou, no te tangata,
Hei kume kupenga ki te akau.
Ka roa o kainga e te whitiwhiti
Ki te ra hori, ki te Awahou.
Kei hea koia, e Hikitaia,
35 Hei tohu kia kitea ai,
Kia homai ra hei o matenga
Mou, mo te tangata,
Te tawhao whakaki, te toka whakaea?
Tera ka whana kei te rua,
40 E ko te tupa o te kai
aiho i to ngutu mau ai;
Ko te tohu o te tangata,
I maka noa ki te whanga takoto ai,
Hei kaupapa mo te Ririateatua,
45 I te puta i te Ahitarakihi,
Kia hinga iho ana ko te Wahangu,
Ko te Tawirioterangi.
Tau rawa te rakau ki te whare;
Ka pa te rimu ki Opou, ki te taumatua,
50 Ka tika te rauwhaitanga
O te ika o te kupenga a te Paua,
He hori na to ngakau ki tahi tane,
Kia tangohia waretia e koe,
Ko te ika kaupapa nui a Tumatauenga;
55 Whati manunu te tauru o te rakau,
Whati manomano ki roto ki te ta kaki,
Te taea te tutaki!
Tango kau mai, tango kau mai
Te ariki o te kauika kaha, ko Tamakore,
- 313
60 Ka whara kei muri, ka pa kei te wahine,
Tau whakauenga nei, e Hape.
Riro mai rawa nga koroaha nui,
Tieki o taumata nei o Tuhangaia, ko te kamo kino.
No mua nga ki, waiho i roto.
65 Tutaki rawa ake nei te rangi o te kakari,
Nau mai, haere i te tira haurangi o tama a Maikiwhenua,
A he poupourangi te taru nana i homai ki te riri.
Na te waha i ki, na te ringa i paepae.
Kurei! to waha e! E tata te ki,
70 E tata te tangi, aue! taukuri, e!
A, ka taukuri hoki. E ai koe i tamariki,
Te whakarongo tonu ai ki te panga o te patu,
Pako! Pako! Te tika i te huanui,
I haramai ai te kainga;
75 He ke ki te mu, ki te nge, ki te repo,
E ki te mate noa iho!

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 3. Te Arapopo: He pa kei Torere, i runga ake i te pa, e nohia nei.
  • 4. Tamaiharoaterangi: He rangatira no Ngaitai, i mate i te puta i te Arapopo.
  • 6. Whakatane: I te ngutuawa o Whakatane awa.
  • 7. Ruatakenga: He tipuna no te Whakatohea, e mau nei te ingoa i a Ngati Rua i Omarumutu, tapaia ana ki te whare nui i reira. Ko te whakapapa—
Family Tree. Ruatakenga, Paparua, Hukimaewa, Te Whatupe, Te Ruapapa, Korokaihau, Kawhata, Mawe, Te Aporotanga, Makawa, Te Riaki, Tuakana, Te Amoamo
  • 13. Kopura iwirau. He opure hina i te rae o Matetinotangata, he tipuna no Ngaitai.
  • 16. Te rau o Huna: Kei te whakatauki ra, “Rukuruku Huna, horahora Papakanui”; he wha tawhara, ara he roto kiekie a Huna.
- 314
  • 18. Te Pahipoto: He hapu no Ngatiawa, e noho ra i Rangitaiki, i te Teko.
  • Te Rangikawehea: He rangatira no te Pahipoto.
  • 19. Ohiwa: Kei Ohiwa tetahi kopua, ko Tauwhare te ingoa, e tata ana ki te Horo. Tera te arai kei te wahapu o Ohiwa, ko Tukerae o te Kanawa te ingoa, i eke ai a Horouta ki runga i te unga mai i tawahi; ka whati, ka waiho hei take mo te hunga o runga i haere ai ki te mahi haumi, koia Maungahaumi i te waiata 219. Kei taua arai ka mutu mai te eke a te mango tane, ka whakauru ko nga mango uha anake; ka haere ratau ki te kopua i Tauwhare whakawhanau ai, a ka hoki. He pioke te mango e patua ana ki taua kopua. Ko te whakatauki o Ohiwa, “Haere ki te umu tahu noa.”
  • 20. Te tamahine a te Whakatohea: Mo te kuku, mo te pipi.
  • 27. Maruiwi: He ingoa iwi no mua, no reira te kupu nei, “Ko te heke ra o Maruiwi i toremi ai ki te po.” Ko tona putahi i te awa o Tauranga, e kiia nei i naianei ko te Waimana Gorge; engari i noho haere i etahi atu wahi o te rohe o Matatua. I ngaro whakarere taua iwi.
  • 28. Tapuikakahu: E kiia ana i ahu mai tenei tangata i Whakaari, ka noho i Tirohanga; kei tua mai i Tirohanga tona rua kai. Ka haere ki te haohao ika i waho o Tirohanga, ka motu tona paua i te kahawai. Ka titiro ia ki te tere kahawai e haere ana i waho, ka whai haere ia i uta; ka mohio ia e ahu ana te tere ra ki Motu. Ka whaia e ia ki reira. Tera ka kitea te paua ra i te waha o te kahawai, ka karanga te wahine. Na ka kitea e Tapuikakahu, ko tona paua.
  • Ka whakataka ia ki te hoki mai, ka karangatia e te iwi o Maraenui, i te ngutuawa o Motu, ki te kai; ka whakahokia na e ia, “Te kai hoki i Waiaua!” I timata mai i reira te tikanga, ki te kitea te paua ka whakahokia. He kainga kai a Waiaua, te taro, te kumara, te hue; kei te ngahere ko te kinaki, he manu; kei te moana he ika.
  • Ina te pito whakapapa—
Family Tree. Tapuikakahu, Te Aonehe (f)=Upokohapa=Te Aokete (f), Marutu, Te Ruamaioro, Te Puinga, Pakihi=Korokaihau, Kawhata
  • ka puta ano ki a te Aporotanga, i te whakapapa mai i a Ruatakenga i runga ake nei.
  • 29. Te kai hoki i Waiaua: Kua whakamaramatia ra. Ko Waiaua kei waenganui o Omarumutu, o Opotiki, he whenua rongo nui mo te hua o te kai.
  • 32. Whitiwhiti. He mea ma kei roto i te kirikiri.
  • 33. Te Awahou: Ko te ngutuawa tonu tera o Waiaua, ko te putanga ki te moana. He parekura i hinga ai a Ngaitai i a te Whakatohea.
- 315
  • 34. Hikitaia: He tipuna no Ngaitai.
  • 44. Te Ririateatua: He matenga no Ngaitai i a te Whakatohea; he wahi tapu e kiia ana, ko te Ahi a te Punahamoa.
  • 45. Te Ahitarakihi: Kei uta o Tirohanga, he puta i mate ai a Ngaitai, no muri iho i te Ririateatua. No muri a te Awahou i te Ahitarakihi.
  • 46, 47. Wahangu; Tawirioterangi: No Ngaitai enei tangata.
  • 49. Opou: He tipua; ka takirihia te kahawai, ka hoatu te ika tuatahi ki aua tipua. Kei te waiata 225 i raro ake nei e mea ana:—
    He whakareinga rimu ki a Pou ra ia.
    Kei te waiata nei a Opou e kiia ana he taumatua, ara ko te wahi i haria atu ai te pure, ara te whakahere ki te atua. Ko etahi atu korero kei te whakamarama i te waiata 225. (Tirohia hoki te J. 10/183, Te Puna kahawai i Motu.)
  • 51. Te Paua: He tohunga no te Whakatohea, he matakite. Nana te whakatakotoranga i mate ai a Ngaitai i te Ririateatua.
  • 62. Koroaha nui: Ko nga piko o te moko i runga i nga paparinga; ko te tikanga mo nga rangatira.
  • 63. Tuhangaia: He pa kei Torere. Kei te waiata 225 i raro ake nei:—
    Hinga rawa te patunga ko Haruatai,
    Ka pau te miri rawa Otutamure i raro ra,
    Tino kite rawa 'hau te rae o Tuhangaia, e.
  • 67. He poupourangi: He manu moana, waewae tokoroa taka mai ai ki nga tahataha awa, kai haere ai.
  • 69. Kurei: Ko Tuterangikurei, no Ngaitai, he tipuna ki a Wiremu Kingi. I mate a Tuterangikurei i a Torotika ki te puta i te Ririateatua.
222.—HE PATERE.
Na te Waiurangi (Whanau a Apanui).
Na Kopu Erueti nga kupu, nga whakamarama.

Ko tenei patere, ko nga patere e rua e whai tata i muri iho i tenei, he mea tautitotito i waenganui i a Titoko, o te Whakatohea, i a te Waiurangi o te Whanau a Apanui. He mea nui tera ki nehera, te tautitotito; ka pai hoki, mehemea he tohunga nga tangata whakatakoto i nga kupu o te patere. Ka puta i roto nga matenga o tetahi iwi i tetahi; ka puta i reira nga kaioraora, nga hahani, nga kupu whakataurekareka.

He aha ra kei toku ihu, e pa tamaki nei?
Ko au pea, e, kei te ngutu o Titoko, e mau oroi ana,
Mo taku tawhainga mo te ihi, mo te rae nui.
Hua atu, e koro Titoko! he utu tonu hoki mo poaka,
5 He ngaki mate tonu hoki mo Wharepaia.
Hua rawa atu au, nau rawa tainga ngutu, tainga hereumu nei;
Kaore ia ra, na nga taratara paratutae,
Kiko nohunohu o Ngati Karetehe nei.
He iwi rawa ia na koe no Tamanui, no Mahutahuta,
- 316
10 He tiaki marohi mai no Amaamaia;
He rama tuna mai no uta, no te hukinga o nga wai,
Ka homai ki waho ra, ki te tai nui ma o kahikahika.
Erangi Warawara i whakataua ki te riri i te Waiwhero.
Kaore ia ra ki a Titoko,
15 I moimoia me he kuri koao kei te ngahere,
Ka whitikia te taura whitau ki te upoko,
Ka arahina i te akau roa ki te Kohai,
Ki te rakau tapu, ki te kainga rere hou o te Rupe.
E whawhai atu ana ki Raetamure ra,
20 Ki Kapu ra ia, poroporoaki mai ai
Ki tona kopiha a taro i mahue i te Tutu nei,
“Ki kona ra koutou; ka whanatu au ka haere,
Kia kite noa ake i te ara poka a Ngatoroirangi,
I Kawhia ra e, i te rere i Oturu.”
25 Ka whakapakipakia, ka whakapapakia.
Homai, tunua te ure ki te ahi.
Waiho i tahaki nga tangata mau mai a te Rohu.
Ka whiri Titoko i nga mahara, ka whakatakoto ake,
Ka tango mai koe i nga mahara o Karia.
30 Titi rere po, okio rere ahiahi;
Tau rawa mai koe ki Tauranga, ki Mounganui,
Ki reira ra, e, mihi mai ai ki te whenua,
Ki te ao e rere ra i runga o Maruhore,
Ki te ao e panga ra i te kopako o Kikorehe.
35 He mauranga ure rawa te mauranga mai a Titoko ki te whenua.
Te kaha te tango mai waka taua i a Tongangaua,
He rau harakeke kurutetete no Panekoki te whakatau o runga.
Ko ana kahika ra tena,
Ko Nuku, ko Tamaauatu, ko Whetukoropao;
40 Ka hoatu hei purapura kai ma Titoko,
Kia ora ai te tutu o te titotito, i!

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 1. He aha ra, etc: Tirohia te waiata (N.M.I.), he penei ano te timatanga.
  • 2. Mau oroi ana: He pera i te oro o te kohatu, koikoi ana.
  • 3. Te ihi, te rae nui: Mo te rangatira.
  • 5. Wharepaia: He riri na te Whakatohea raua ko te Whanau a Apanui, i mate ai te Whanau a Apanui.
  • 6. Tainga hereumu: He momo moko.
  • 7. Taratara, etc.: Ko tetahi rerenga he tutaetara, he kupu taunu.
  • 8. Ngati Karetehe: He hapu no te Whakatohea, kei Ohiwa te kainga, kei a te Upokorehe.
  • 9. Mahutahuta: No te Whanau a Apanui.
  • 10. Marohi. He aruhe.
  • Amaamaia: Kei roto o Waiaua.
  • 12. Kahikahika: He rangatira. Kahika, he ingoa rangatira.
- 317
  • 13. Warawara: No te Whakatohea.
  • Te Waiwhero: He pa, he parekura i Opotiki; i mate a te Whakatohea i a Ngaiterangi ki reira.
  • 15. Koao: He koaoao, he kowao, he mohoao; rite tonu ena kupu, mo te mea noho ngaherehere, mohoao; ka kiia i naianei he puihi.
  • 17. Te Kohai: Ko te one i Ohiwa, e ahu atu ra te ara ma Ohope ki Whakatane.
  • 18. Te Rupe: No te Whakatohea.
  • 19. Raetamure: He taumata kei runga ake o Ohope, kei te pito o te one atu i Ohiwa.
  • 20. Kapu. Ko Kaputerangi, ko te pa o Toikairakau i runga ake o Whakatane.
  • 21. Kopiha a taro: He rua tupapaku tenei.
  • Te Tutu: He toma kei Opotiki.
  • 25. Ka whakapakipakia, etc.: Ara ka korerorerotia.
  • 27. Te Rohu: He rangatira no Hauraki. Tirohia te waiata 53 (N.M.I.) me te waiata 210 i runga ake nei.
  • 30. Titi rere po, etc.: He whakatauki tenei. Ko te okio he hokioi, ara hakuwai ki tetahi reo. Ko te korero kei te korerotia o tenei manu, ko te tinana ia kaore i te kitea. He whakarite mo te kore i ata tau ki tera whenua, ka rere he whenua ke. (Tirohia te waiata N.M. 2/185 me te 233 i muri ake nei.)
  • 33. Maruhore: He maunga kei roto o Opotiki.
  • 34. Kikorehe. He maunga kei roto o Opotiki.
  • 36. Tongangaua: He waka.
  • 37. Kurutetete: He harakeke potopoto, tipu hiroki.
  • Panekoki: Kei Opotiki, kei waenganui i te taone, i te one, kei te ara tawhito.
  • 39. Nuku, Tamaauatu: He tipuna no te Whanau a Apanui. Ina etahi whakapapa:—
Family Tree. Nuku==Pueru (f1), == Hinekaitangi (f2), Te Pao, Tamaauatu, Hinerahui, Whakaano===Te Kauhaukino, Takatakaorangi, Kapuaiterangi, Mataiawhea, Taukoroki, Te Ihiotera, Ripeka, Hori Kerei, Hamiora Reweti, Herewini, Erueti Tiketikeirangi, Akuhata, Paora Ngamoki, Kopu Erueti, Henare, Te Ara Ngamoki, Tohi Kopu
  • 39. Whetukoropao: Ko etahi o ona ingoa ko te Ruru, ko te Whiu.
Family Tree. Hikarukutai, Puhirake, Te Whetukoropao
  • Ka puta ki a Te Waaka Hake, ara Wiremu Hake me etahi atu. Ko te tangata tenei e whakahuatia ana i te waiata 225 i raro iho nei:—
- 318
  • Ka riro e te Whiu kai te rongo o te kai
    Kai Turanganui, kai runga kai te kahika, etc.
    Whakarongo e te Whiu te haruru o te tai,
    Kai waho kai Motu e tangi haere ana, etc.
  • 40. Purapura kai: He kaihaukai whakautuutu i waenganui i te Whanau a Apanui, i a te Whakatohea, a kaore i ea i a te Whakatohea, takoto tonu atu; ka kiia he purapura kai.
223.—HE PATERE.
Na Titoko (Te Whakatohea).
Na Kopu Erueti nga kupu, nga whakamarama.

Ko te whakautu tautitotito tenei a Titoko, o te Whakatohea, ki ta te Waiurangi, kua taia ra ki te waiata 222.

1
E hika, Waiu e! Noho noa mai koe,
Tito noa mai ki te tangata mate ki te po.
He ahua tonu ra no ta Tumatauenga, no tana ika,
Te ngunguru kino, te pohane kino ai
5 Mataiata i tona puta i Waireporepo;
I a Uhiuhi, i a Kaporenga te tutae,
Hai kai ma te ururoa ki Tauwharerata.
Tenei te mea e tito mai ai koe ki ahau,
Ko te matenga o to kahika, o Murutakaka
10 Ki Tukerae o Kanawa;
Ka paki koe i raro o te rekereke,
Ka whakamatatia i reira
Ko te mea mate, ko te mea ora;
A me he kawenga pioke te pikau ana
15 I te akau ki Ohope.
2
E hika, Waiu e! I rapua ia na
Te ringa rau tawa o te Auru
E Taiwhakaea ki te rapu kao;
Ka mate i te whakama,
20 Ka whawhati noa i tona puta i Tokamaii;
I ngunguru kino ai te Rangitumatata
I te tainga riu o Waihekura;
Paru noa ia ra te tutae ki te kotore;
He paru paua na to papa, na Tingahurumatahi,
25 No to kainga, no te Motunui.
- 319
3
E hika, Waiu e! I tipokina te tipuaki
Ki te tupuku karaka;
No reira te ingoa o te Orokaraka.
Whakauria Ngai Tamahaua ki te ika i te moana,
30 Ki te ngohi ra tena i hiia ai ki a Tauhe;
Na Tahamanawa i kawe ki Moutohora.
Tenei hikitia, i komotia ki roto
Ki te kopiha kumara na te Pekawhati,
A he pirau taro te aohia ana mai ki waho ra.
35 Okio rere o Hikitia ki Taraipari,
Ki te whakaironga o te waka o te Whakairotanga,
Kuri kai taha umu o te Wairangi
Ki te aroaro o Ngati Patumoana;
A he waha taro a te mara i te taro a Tawhirangi,
40 Te homaitanga o te kupenga a Tatere,
Tenei a Pango kei Wharekaahu e takoto ana,
Me he pakura kai aka raupo,
Te ko ana i roto i te otaota;
Tenei Taumataarangi te takoto nei,
45 Me he kahawai paenga a tai, hakanga na te karoro,
Kei te Ara kotipu.
Tu ana te ure, ngunguru ana i roto i te taiaro,
Ka ea te mate o te titotito, i!

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 1. Waiu. Mo te Waiurangi, mo tona hoa tautitotito.
  • 5. Mataiata: He rangatira no te Whanau a Apanui, i patua e te Whakatohea ki Waireporepo.
  • nei; he kopua kei Ohiwa, kei roto o te Horo, he wahi hohonu, he huinga no te pioke. E kiia ana he wahi whakawhanua no te pioke.
  • 9. Murutakaka: He rangatira no te Whanau a Apanui. Ko etahi o ana uri kei Rangitaiki e noho ana, ko Hiri Weteri, ko Matutaera ma.
  • 10. Tukerae o te Kanawa: He arai kei te ngutuawa o Ohiwa, ko te wahi i u ai a Horouta waka i te unga mai i Hawaiki, ka whati, ka haere ona tangata ki te rapa haumi.
  • 12. Ka whakamatatia: Ka whakapurangatia.
  • 17. Te Auru: No te Whanau a Apanui.
  • 18. Taiwhakaea: He hapu no Ngatiawa ki Whakatane.
  • 20. Tokamaii: Ko te ingoa tika tenei o Omaio, na te hanga nei na te heramana Pakeha i whakarongo he, ka kiia ko Omaio; waihotia tonutia iho hei ingoa. Ko tona hangaitanga ko Omaii, ko Tokamaii ranei; he kuku te maii.
  • 21. Te Rangitumatata. No te Whanau a Apanui tenei tangata.
  • 22. Waihekura: He waka.
  • 24. Tingahurumatahi: No te Whanau a Apanui.
  • 25. Motunui: Ko te motu i te Awanui, i waenganui o Omaio, o te Kaha.
  • 27. Tupuku: He kete i whakakiia ki te karaka,
- 320
  • 28. Te Orokaraka: Kei roto atu i Maraenui, kei te taha tonga o Motu; he parekura no te Whanau a Apanui i a te Whakatohea; he wahine te nuinga, e whawhaki karaka ana. ko tetahi wahanga i te kume kupenga i te awa. Ka heke atu te whati ki tera, e kume kupenga ra, ka tutaki ki Pakaratu, ka mate a te Whakatohea: ko te Karaerae te rangatira i mate.
  • 29. Ngai Tamahaua: He hapu no te Whakatohea,e noho ra i Opape; ko te ingoa poto ko Ngai Tama.
  • 30. Tauhe. He waka.
  • 31. He tangata no te Whakatohea.
  • Moutohora: Kei waho o Whakatane; ko to motu e kiia nei e te Pakeha ko Whale Island.
  • 33. Te Pekawhati: No te Whakatohea.
  • 35. Hikitia: No tera wahanga o te Whanau a Apanui e noho ra i te A wanui.
  • Taraipari: Ko te wahi tera i mahia ai te waka, a te Whakamaoatanga.
  • 38. Ngati Patumoana: He hapu no te Whakatohea, e noho ra i Waiaua; ko Ngati Patu te ingoa poto.
  • 39. Tawhirangi: No te Whakatohea.
  • 40. Tatere: He ingoa taua na te Whakatohea.
  • 41. Pango: No tera hapu i te Awanui.
  • Wharekaahu. Kei Opotiki.
  • 44. Taumataarangi: He tangata no te Awanui.
  • 46. Te Arakotipu: Ko te one i te taha tonga o opotiki, i waenganui o Opotiki, o Waiotahe.
224—HE PATERE.
Na te Waiurangi (Whanau a Apanui).
Na Kopu Erueti nga kupu, nga whakamarama.

He whakautu teni na te waiurangi i te tito a Titoko, kua taia nei ki te waiata 223.

Te rongo o te tito, e, ra runga ana mai o Taumata o Apanui;
Ka rongo mai a te Kawau, ka tae mai ki konei.
Hua atu, e koro Titoko, Kauaka hei hura mai
I te papangaro, i te nehera,
5 Te waiho ai i muri nei Apanui i a Toihau.
Koi titoa atu te okenga ururoa, e takoto i Tarakeha ra;
Ka pa te patu, ka ngunguru ake me he kumukumu,
Kei roto kei te nake o to kupenga, e ku ana.
Whakahaerea ra i waho o te moana,
10 tau rawa ia ra ki Maraenui,
Tau rawa ia ra ki Otauoawa,
Ka tu ahua tamure mara no to kainga
No te Wharauroa, no e Arakotipu.
Kotia te ure, kawea ma te kahawai ki Owhara ra;
15 kotia te pane, ruia nga roro,
- 321
Kawea ma te hanga patauremu ki Kaiwhaia.
Pokaia te manawa, takina, kawea ma Tokatumoremore,
Ki uta, Ki Puketapu ra;
E ka eaea te mate o te hunga i te Papangaro.
20 Hapainga ana mai te taua na Ngati Maru,
Pokia i te waha o te Kareke ki raro ra.
Pono puku au ki Omaruwaikawa,
E ki te rua o tiaki o roto o te wai ki Otara ra,
Ka ririte raua nei me ararahi.
25 Tarewa noa a te Waihaku i te whanga.
Nga tamariki ra i waiho ai
Nga mahara o te Ngarahu ki te ao nei,
"Hei konei ra, kia mau ki te pakanga;
Kia toa korua nei ko Murutakaka, ko Toihau.
30 Ka haere maua nei ko Uenuku, ko te Ahoaho
Ki te po riri atu ai."
Ki nga manga o Ohiwa,
Ki nga ngohi o Ohiwa
35 Nga popoa o Irakewa,
Kei tahu kumia iho ra tou ki te mate ra!

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi
  • 1. Taumata o Apanui: Kei te takutai i te taha rawhiti tuaraki atu o Torere, kei Tunapahore.
  • 2. Te Kawau: No Ngaitai, Torere; he tipuna no Wiremu Kingi.
  • 5. Apanui: Ko Apanui Mutu, ko te tipuna o te Whanau a Apanui.
  • Toihau: He tipuna rangatira no te Whanau a Apanui. Tera te whakapapa kei te whakamarama o te waiata 4 (N.M.I).
  • 6. Tarakeha: he kurae kei te taha tuaraki o Opape, Opotiki; he riri na te Whakatohea raua ko te Whanau a Apanui i reira, i mate ai a te Whakatohea.
  • 8. Nake: Ko te korunga o te kupenga, ko te wahi e mau ai nga ika.
  • 9. Whakahaerea. I Mauria nga tupapaku ma te moana, ki Whakatane etahi, ki Maraenui etahi.
  • 10. Maraenui: He pa no te whanau a Apanui i te taha tonga o te ngutuawa o Motu.
  • 11. Otauoawa: Kei Whakatane pea.
  • 13. wharauroa, Te Arakotipu: He ingoa enei kei te one i waenganui o Opotiki, o Waiotahe.
  • 14. Owhara: He toka kahawai kei Moutohora.
  • 16. Kaiwhaia: He toka kahawai kei Moutohors.
  • 17. Tokatumoremore: He tangata no Rangitaiki.
  • 18. Puketapu: He pa kei te taha whakauta o te Teko, i te taha hauauru o te awa o Rangitaiki; he pa nui no nehera.
  • 20. Ngati Maru. I Hauraki ra. Ka haramai te taua a Ngati Maru, Ka hui ki a te Whanau a Apanui, ka whawhaitia a te Whakatohea ki te Kareke.
  • 21. Te kareke: He pa kei roto o Opotiki, o tenei wai o Otara.
  • 22. Omaruwaikawa: He tangata.
  • 23. Otara: He awa kei Opotiki, Kei te taha rawhiti tuaraki o te taone,
- 322
  • 25. Te Waihaku: No te Whakatohea. Ko te tikanga kaore i ea te mate o tena tangata.
  • 27. Te Ngarahu: He tangata no te Whakatohea.
  • 29. Murutakaka: Kua whakamaramatia i te waiata 223 i mua ake nei.
  • 30. Uenuku, te Ahoaho: No te Whakatohea.
  • 35. Irakewa: Ko te papa o Toroa ma, o Muriwai ma, o runga i a Matatua waka. E kiia ana i whakatakotoria ona koiwi ki te toka i waho atu o te Ana o Muriwai, i te taha rawhiti o te awa o Whakatane.
225.—HE WAIATA TAUTITOTITO.
Na Urikore (Ngati Porou).
Na A. T. Ngata i kohikohi.

Ko te korero a Ngati Porou, na Urikore te waiata nei i tito. Ko te tino tohunga tautitotito tera o Ngati Porou o tona wa, he tangata tito haka, tito waiata. Kei nga korero a Kopu Erueti i raro iho nei kitea ai he korero hangahanga noa te nuinga o enei i titoa nei e Urikore.

Ko Urikore no nga hapu o te take o Hikurangi, no Ngati Kapohangaarangi, no te Aowera, no te Aitanga a Mate, no Ngatiira a Kuratau. Ko Kuratau he wahine rangatira no Ngati Ira, he tuahine na Pakariki. Ka moe i a Tuteuruhina, he mokopuna na Materoa.

Family Tree. Materoa, Rongotehengia, Tuteuruhina=Kuratau, Te Aokapua, Te Waiharia=Tuterangiwehiwehi, Kokere=Manukaipo, Takangaiwaho=Kurawai (Na te Rangitawaea), Urikore

Ko etahi o ona uri ko nga Pewhairangi, e noho ra i Tokomaru.

Ina etahi o nga whakapapa o nga tangata, e whakahuatia ana i roto i te waiata nei.—

Family Tree. Hingangaroa=Iranui (tuahine o Kahungunu), Taua, Mahaki-ewekaroro, Hauiti, Apanui Waipapa=Hinemahuru, Pararaki, Rongomaihuatahi, Whatuimaui, Apanui Mutu, Kiritapu
- 323

Tokowha nga wahine a Apanui Mutu. Na tera wahine, na Te Whaki a Hikarukutai, ka moe i a Ngaparetaua ko Puhirake. Ka moe a Puhirake i a te Hekenga ka puta ko te Ruru. Ko tetahi o nga ingoa o te Ruru ko te Whiu; ko tetahi ko te Whetukoropao; kua korerotia ra i te waiata 222.

Na te wahine a Apanui Mutu o muri iho, na Kohepare, ko Tamakitekapua. Na tera wahine, na Kiritapu, i roto i te waiata nei, ko te Rawhinga; na te Rawhinga ko Hinekaitangi. Kei te waiata 222 te whakapapa o etahi o nga uri o Hinekaitangi.

Ko nga whakamarama a Paratene Ngata (Ngati Porou).

Ko nga korero enei ki au, a taku papa, a Paratene Ngata, he whakataki nana i te kaupapa o te waiata nei:—

“Ko te Whakatatareoterangi tetahi o nga rangatira nunui o te Aitanga a Hauiti, o te Tairawhiti. Ko ia tetahi o nga tipuna o te Kani a Takirau; ko Uawa tona kainga.

Family Tree. Tuterangikatipu=Mariu (a Ruataupare), Te Rangitaukiwaho=Mariu (a Te Ihiko), Paruaotaina=Wahotengatata, Te Aopuangiangi=Mahuika, Tokorakau=Whakamahuru, Te Kaingakiore=Hineturaha, Te Whakatatareoterangi=Hineirahirahiaterangi, Te Rongotumamao=Ngarangikahiwa (tamahine a Hinematiore), Te Kani a Takirau

“Ko Ngarangikahiwa he tamahine na Hinematioro. I te ora a te Whakatatare i te wa i tae tuatahi mai ai a Kapene Kuki ki Nui Tireni. Ko nga taonga a Kapene Kuki i a ia he kaho paura, he mata. Ka pohehe ki te mata, ka mahia hei toki; ka tahuna ki te ahi, kia maro ai; tere tonu atu. Ko te kaho paura i pohehetia he pua korau. Ka mahia he waerenga ki Titirangi i Uawa, ki te whenua e kiia nei ko Paremata; ka ruia; takoto tonu atu; ka kiia i pirau. Ko te Whakatatare tenei i te waiata nei—
Rukuruku ana mai te rae ki Whitianga,
Pounga wai hoe mai no te Whakatatare.

“No te wa i a te Rangimatemoana ka haere a Ngati Porou ki raro, he ngaki mate mo nga mate o Ngati Porou i a Ngaitai. Ko te ki na Takioterangi i kite te ahua o te whakaarahanga i haere ai taua ope. He haere nui tonu tera, i haere ma te moana. Ko te one i Torere kapi tonu i nga ope taua.

“Ko te ope tuatahi o Ngati Porou i haere, i mate ai ki Torere, he kuare. Ka takoto te matua i te raorao i Torere, ka whakahekea iho e nga pa i runga, ka kotikotia te taua. No te hokinga tuarua atu nei, kei te haere mohio te ope. E kiia ana e rima nga pa o taua iwi, ko Wharuatai tetahi. I te ata ka kitea iho te taua a Ngati Porou; tera kua oti te whakatakoto nga kotikoti. Ka heke iho nga kokiri o nga pa ra, ka karapotia te ope o Ngati Porou. No tena wa ka eke mai nga ope kotikoti a Ngati Porou, ka patu rua te patu. Ko - 324 te horonga tena o nga pa, o Tutamure, o Wharuataia, o etahi atu; ka heke atu te tangata whenua ki te Paetawa.

“Ka awhitia tena pa e Ngati Porou. Kei reira ka karanga mai te reo i roto i te pa, no te Rangituatake, ‘Ko wai te rangatira o te ope nei? Me kore he mokopuna a Tuhorouta i roto i te ope?’ Ka karanga atu a te Rangimatemoana, ‘Ko au.’ Ka whakaarahia e te Rangimatemoana tona rahui, ka ora te pa. Ko te take he whakaaro ki a Whinau, he tangata no Ngaitai. No Tuhorouta i haoa ai i roto i te pa i Uawa, i te Upoko o te Ika, ka karanga, ‘Ko wai rawa o te ope hei hoake wai moku?’ Ka kawea ake e Whinau te taha wai mona, ka ora a Tuhorouta.”

Kei te whiti tuatoru e whakaputa ana ki te matenga o Tamakitekapua, o tetahi o nga tamariki a Apanui Mutu. Ko ia tetahi o nga toa o te Whanau a Apanui i nga whawhai ki a Ngati Porou. I te puta i te Maniaroa, i te pito o te one i Punaruku, i waenganui o te Araroa, o Wharekahika, ka mate a Ngati Porou i te Whanau a Apanui, i te ope a Tutawhiwhirangi. Ka mau a Tuhorouta i a Tamakitekapua; na tera i whakaora.

Otira i whakautua e Tuhorouta te pai ki te kino. No te whawhai i te Upoko o te Ika, i Uawa, ko Paruparuwhatete te ingoa, ka mau a Tamakitekapua. Ka miia e Tuhorouta nga kopura kao, ka koraputia. Ko Tamakitekapua hoki i tupikitia nga ringa, ka kuhuna ki te rua, ko runga anake ona e puta ana. Na e titiro ake ana ona whatu, ka mea atu a Tuhorouta, “I ko nga riri, i reira koe; i konei nga riri, i konei hoki koe.” Ka whakautua na e Tamakitekapua, “E! na wai te koko ka uru he tawiri ke!” Ka whangaitia nga kao i miia ra ki a Tama. Katahi ka rere atu a Tuhorouta ki te upoko o tera, ka whakarewaina te patu; ka rere mai te kupu a Tamakitekapua, “E Tu! e Tu! te whakarongona te reka o to kai!” Ko te patunga tena a Tuhorouta i a Tamakitekapua.

Ka tae mai nei te whakataki korero o te waiata nei ki te parekura i Torere, ki te wa i a te Rangimatemoana, i a te Whakatatare, ara ki te wa i a Kapene Kuki. Ka tino tawhiti mai i te wa o Apanui ma, o era atu tipuna hoki e whakahuatuatia nei. Ka makaia whakamuritia atu nga kupu whakatenetene ki nga wa o nehera.

Ko nga whakamarama a Kopu Erueti (Whanau a Apanui).

I tukua e au he kape o te waiata nei ki Maraenui, ki a Kopu Erueti, he kimi atu i nga korero kei tera taha o te rohe o Horouta, e mau ana. No tana pukapuka whakautu mai (13/2/1933) nga kupu i raro nei:—

“I rongo ano au ki nga koroua, kua ngaro ake ra, no Ngati Porou te tangata nana tenei waiata i mahi. No reira mai ano pea te mohio o Ngati Porou ki te tito waiata tae mai nei ki nga mahi mana i mua ake nei, hei whakakinokino atu i tera mana; te papai hoki o te takoto o nga kupu o aua waiata, ka pohehe tonu te tauhou, he waiata tika tonu no mua iho.

“Kaore au e mohio ki te take i kiia ai te awa nei a Motu, no te wahine nei no Hinekaitangi; ko toku mohio na te tito noa i pera. I haere mai a Hinekaitangi i roto i te heke o te Onui, ara o te Whanau a Kiritapu i heke mai i Matapapa ki Omaio nei. Na te Karaka, he wahine rangatira no te Whanau a Apanui, i tuku he whenua i Omaio ki a te Onui.

“Ko te korero mo Kiritapu i roto i te waiata nei, i takahia e te tira manuhiri, kaore i rangona mai i mua. Mehemea he korero - 325 nehera, tika ranei, tera tatau e rongo i tetahi korero nui, e hono ake ana ki tenei korero. He wahine takahia, he whenua tangohia, he aha ra ona utu? Ko tenei na, morimori ana.

“Ko Puhirake he tane, he tamaiti na Hikarukutai. Ko Hikarukutai he tamaiti na Apanui Mutu. He tangata tenei i kaha te haere o ana uri ki era atu iwi. Kaore he korero mona. I mate tenei tangata ki Maraenui nei, he riri paenga mara te take. Ko etahi o ona uri kei Tauranga rawa.

“Ko Tamakitekapua he tamaiti na Apanui Mutu, he toa hoki. Kua rongo ano au i tona matenga atu i a Tuhorouta i nga puta ki tena taha, nana nei a Tuhorouta i whakaora i te Maniaroa.

“Kaore au e rongo ana ki nga pakeke o raro nei, he tangata patu kiore a Apanui, ara mahi tawhiti kiore. Ko te tipuna o konei e hakiritia nuitia ana mo taua mahi tawhiti patu kiore ko Takioterangi. Ko nga kiore e patua ana e ona tawhiti he waewae rua, ara he tangata. I te nohoanga ona i Whangaparaoa, i te aroaro o te Putahou, ko te mahi tera. Ka titiro a te Putahou, katahi ka ki atu ki a Hinekakaho ki te wahine a Taki, ‘Me hoki korua ko to rangatira ki to korua na kainga, koi ngaro ratau ko ana tangata i au.’ Ko te hokinga mai tena ka noho i Pariokara, ka mahi ano i taua mahi ki reira. I mate ia ki reira.

“Ko te whawhai i hinga ai nga pa e korerotia nei i roto i te waiata nei, i piri te Whanau a Apanui ki a Ngati Porou. Tera kua pakanga atu te Whanau a Apanui raua ko Ngaitai i mua atu. Ka tae mai te ope taua a Ngati Porou ki Omaio, ki Maraenui, ma te moana mai, ka korero mo te haere ki Torere ki te whawhai ki a Ngaitai. Ka whakaritea ko Ngati Porou ma te moana, ko te Whanau a Apanui ma uta. Ka puta nga waka i te matarae, ka kokiri a Ngaitai ki tatahi e mahara ana koia ra anake te taua. Katahi ka kokiri te Whanau a Apanui ki nga pa, ka horo aua pa, e wha, ko te Rangirauiri, ko te Pungarehu, ko te Whakaware, ko Otutamure. Ko Haruatai te rangatira i mate i taua riri. Ka whati nga morehu o te pa ki Pataua, ki Paetawa. Ki to konei korero, tokorua nga rangatira o Ngati Porou nana i whakatu aua pa ki te rahui, ko te Pori, ko te Rangimatemoana.”

Tera enei korero e ngaro, mei kaua te waiata nei hei whakaoho, kia tuhituhia ki te wahi e kitea ai.

(Ref.: M. 95, B. 3/54.)

1
Tera Kopu hikitia i te pae,
Rukuruku ana mai te rae ki Whitianga,
Pounga waihoe mai no te Whakatatare;
Hinga rawa te patunga ko Haruatai;
5 Ka pau te miri rawa Otutamure i raro ra,
Tino kite rawa 'hau te rae o Tuhanaia, e!
2
Ka riro e te Whiu kai te rongo o te kai
Kai Turanganui, kai runga kai te kahika,
Te Kura a Mahaki e tu i te wao.
- 326
3
10 Na te aha i tukituki te upoko o Tamakitekapua?
Na te ake rautangi, e, maire matatu,
Te tama a Rurutangiakau e tu i te wao.
I pati ai tupu ki Awatarariki ra,
Ka ruaki i te waha te kai a te kawau, e.
4
15 I warea Apanui ki te tiramarama
I tahau kati, e, i mau ai te umanaga.
Tera Kiritapu te aitia mai ra
E te tira manuhiri, no rua te ure ki roto.
5
Whakarongo e te Whiu te haruru o te tai
20 Kai waho kai Motu, e tangi haere ana
Ki te awa kahawai no Hinekaitangi.
Tu tonu Puhirake ko he moa kaihau,
He whakareinga rimu ki a Pou ra ia, i.

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 1. Kopu: Ko te whetu e kiia nei ko Venus. Ki te M. 95, Whanui.
  • 2. Whitianga: He maha nga Whitianga, engari ko te kurae tenei i te taha tonga o Omaio, i waenganui o Omaio, o Motu. E kiia ana i tapaia ki te kainga o Pawa i Hawaiki, ko 'Hitiaa.
  • 3. Te Whakatatare: Ko te tipuna o te Kaniatakirau, kua korerotia i te whakaupoko i runga ake nei.
  • 4. Haruatai: Ki tetahi whakahua ko Wharuatai. Ki ta Kopu Erueti korero he rangatira no Ngaitai i mate i te parekura e korerotia i te waiata nei. Ki ta Paratene korero ko tetahi o nga pa o Ngaitai, i horo i taua parekura.
  • 5, 6. Otutamure, Tuhanaia: Ko etahi o nga pa o Ngaitai i horo i te taua; ki te waiata 221 ko Tuhangaia.
  • 7. Te Whiu: Kua whakamaramatia i te whakaupoko; ko te Ruru tetahi o ona ingoa, ko Whetukoropao tetahi. Kei nga whakamarama o te waiata 222 i runga ake nei te whakapapa.
  • 9. Te Kura a Mahaki: He kahika. Kei te waiata 145 (N.M. 2) e penei ana—
    Ko Makauri anake i mahue atu
    I waho, i Tokaahuru;
    Ko te peka i rere mai ki uta ra
    Hei kura mo Mahaki.
  • 10. Tamakitekapua: Ki te M. 95 “te upoko o Turiri.” Kua korerotia i te whakaupoko tenei tipuna.
  • 11. Te tama a Rurutangiakau. He korero whakarite mo te ake me te kahikatoa, mo nga rakau o te riri. Ko Rurutangiakau tetahi o nga atua o te ngahere. (Tirohia te Tr. 40/189.)
  • 15. Apanui: Ko Apanui Mutu; ki tetahi kaupapa “i rawea Apanui.” Kei te whakaupoko nga korero mona me te whakapapa.
  • 16. Kati: He tawhiti patu kiore.
  • Umanga: He kai, ara he kiore, he manu. Kei te W.D. 5, “E kore e mau, he kiore ka umangatia, ka pa i te whana o te
- 327
  • tawhiti.” Ko tetahi tikanga o tenei kupu, he mahi; kei te whakatauki ra, “Ko te umanga nui a nehera he whawhai.”
  • 17. Kiritapu: Kua korerotia i te whakaupoko; ko te wahine taitamariki a Apanui, ki tetahi whakapapa he wahine tuawha, nana a Kahurautao ma.
  • 18. Hinekaitangi: Kua korerotia i te whakaupoko; kei nga whakamarama o te waiata 222 te whakapapa.
  • 22. Puhirake: Kua whakamaramatia i te whakaupoko. Moa kaihau: Ko tetahi tenei o nga waiata ruarua i uru ai he kupu mo te moa. He nohoanga no te moa a roto o Motu.
  • 23. Pou: Ko tetahi tenei o nga tipua kei te ngutuawa o Motu. Ko etahi ko Kohinemotu, ko te Wharau. Ko tetahi o enei tipua ko Hekopara kei roto o te awa o Motu, kei uta atu o era. Ko nga mauri era o te kahawai. Ka mau te ika tuatahi ka mauria hei whakahere ki aua atua, koia te “whakareinga rimu.” (Tirohia te waiata 104 N.M. 2 me te waiata 221 i runga ake nei.)
226.—HE TANGI.
Mo te Paehakahaka (Ngati Porou).

Ko te Paehakahaka he taina no Mahutaiterangi, he tipuna nui, he tipuna rangatira no te Whanau a Ruataupare, e noho ana i te takiwa o Tuparoa. E ki ana a te Keepa Rokiroki raua ko Rev. Pine Tamahori mo te Paehakahaka tonu tenei tangi; a na Mahutaiterangi tonu i kawe te aria o tona taina kia whaiwhaiatia e te Tokooterangi, he tohunga makutu no Uawa. E ki ana a Tuhere Maraki mo te taina o te Uhu, tama a Mahuta te tangi nei. Ina etahi whakapapa:—

Family Tree. Ruataupare=Tuwhakairiora, Rakairoa=Te Hukui, Te Aotiraroa=Momona, Te Haemata, Mariu=Wehiwehi, Te Awhanui=Te Aotiraroa (2), Mahutaiterangi, Te Paehakahaka=Hinepaea (tuahine o Urikore, waiata 225), Te Uhunuioterangi, Te Marangaitikowhare, Hineputarutaru, Turuhira Hineiwhakina, Matekitepo, Hamiora Ngarimu, Maraki Tautuhi, Tuta Ngarimu, Tuhere Tautuhi, Materoa, H. T. Reedy
- 328

Ko te kaupapa i tuhia ki te pukapuka a Tiwana Turi, na Waiheke Puha i korero ki a Tiwana; engari kaore i oti pai i tera. Ko te kaupapa ka taia ki raro nei na te Keepa Rokiroki i korero.

Ko nga whakamarama na te Tutere Wirepa i tuku mai, na Tuta Ngarimu raua ko te hoa wahine, ko Makere, i hoatu ki a te Tutere.

(Ref.: T. Turi, 57.)

1
E kui! Ehara koe i te atua hanga!
Whakarere rawa koe i to papa
Ki roto i te parae,
Ki te wao nui, e, na Tuatara,
5 I te kainga, e, no Aparukuruku;
E tahu, e!
2
Whakahaerea ra to papa,
Koi he ki te ara ripeka,
Kia totika atu i runga i te huanui;
10 Kia pa te karanga, “Ina tera ra!”
Me hoe ki te waka,
Kia rokohanga atu ai e koe
Te tiringa o te mara na Tangaroaiteata;
Kia mau to ringa ki te kumara i te Rara o Kuratau;
15 Kia mau to ringa ki te kumara i te hakinono;
Kei te Maire na, i.
3
Oho ake ki te ata, ka kawea ki runga ra;
Rumakina iho ra ki roto te wai tapu
Kia whakarongo mai e tona tuahine,
20 E tangi aurere ana, “Aue, taukuri!
Te mamae ra!”
4
Katahi nei ka kitea ki te tuakana ware,
Kawe rawa i te taina, ka wha ki te rangi.
Mairangatia ra ki te mairanga o te waka na Whiro;
25 Hotuteihi, e! tangi te umere;
Kia horo ko te kake i te awakari a Tamateatuia,
Ka eke ki runga ra,
Ka tangi ki te whenua na, i.
5
30 “Hei kone ra, i te aoturoa!
Ka haere tenei ki te pouriuri,
Ki te potangotango,
Ki tua o Paerau, i pepehatia ai na, i.”
- 329
6
Whakaturia ra te tutira ki roto o Uawa,
35 Kia tirohia koe e te Tokooterangi,
“Tenei haramai nei he kotuku tangata.”
E he ana koe te hua a Materoa,
Te kiri o Hinekehu ka tokia e te hau.
Ka unu ra koe te wai o Tinirau,
40 Te kai nui a Ngae ki te pakake ra ia.
Utuhia ki te taha ko te Mitimitioterangi,
Ka inu ra koe! Waitoti, Waitota!

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 2. Papa: Ki a te Keepa Rokiroki, “to koutou hoa.” Na Tuta Ngarimu ma “to papa.” Pera ano mo te rarangi 7.
  • 4. Te wao nui no Tuatara: Kei te waiata 211 i runga ake nei, “te wao a Tara.” Kei te ngaro; tera pea he whakapotonga te Tara no Tuatara.
  • 5. Aparukuruku: Ki ta te Tutere whakaaro ko te Aparukuruku tenei o te Kaha. I te hekenga o Tukaki, tama a Apanui Mutu, ki Turanga, ka tonoa a Aparukuruku e Apanui kia haere ki te whai, ka whakahoki mai. Engari kaore tonu tena e marama.
  • 8. Ara ripeka: Whaiwhaia makutu. Ina nga whakatauki, “Tuparoa waewae tapeka,” “Akuaku waewae tapeka';' ka haere te tangata ka ripeka nga waewae.
  • 9. Huanui: Ki tetahi kaupapa “huarahi.”
  • 13. Mara na Tangaroaiteata. Kei te waiata 29 (N.M.I.), “Kei te whaonga o te mara na Tangaroa.” Ko te moana.
  • 14, 15 Rara o Kuratau, Hakinono: He ingoa kumara.
  • 16. Te Maire: He ingoa mara kei Akuaku, a kei Tuparoa hoki. E ki ana a te Keepa Rokiroki he wahi tera kei roto o Uawa, kei roto ake o Puketawai.
  • 17. Oho ake, etc.: He penei te whakararangi o nga whiti nei ki ta te Keepa Rokiroki whakanohonoho. Ki ta Waiheke Puha i whai i te whiti tuawha i taia nei ki konei.
  • 24. Mairangatia ra: He whakatairangatanaga i te waka atua. Kei te waiata 102 (N.M. 2):—
    Hoatu mairangatia ki te mairanga o te atua,
    Kia ora ai koutou.
    Whiro: Ki etahi korero he atua; he tipuna nui no te iwi Maori. Tirohia te whakamarama (51) o te waiata 215.
  • 25. Hotuteihi: Ko Hotutaihirangi ki tetahi kaupapa; ko te waka o Whiro. Tirohia te waiata 93 (N.M. 2).
  • 26. Tapanihi: E ki ana a te Keepa, a Tuta Ngarimu, ko Te Panihi, he wahi kei Tawhiti.
  • 27. Te Awakari, etc.: He manga kei te pikitanga atu i Waikawa ki Tawhiti maunga.
  • 35. Te Tokooterangi: He tohunga makutu no Uawa.
  • 37. Materoa: He tipuna nui no Ngati Porou, e mau nei te ingoa ki tera hapu ki te Aitanga a Mate. He mokopuna na Hinekehu i raro nei.
  • 38. Hinekehu: He tipuna nui no Ngati Porou; ko te kiri he kehu, ara he urukehu. Ina te pito whakapapa—
- 330
Family Tree. Tawakeurunga (tuaono mai i a Porourangi), Hinekehu, Rakaimoehau, Whaene (f),=Poroumata, Materoa
  • 39. Te wai o Tinirau: He tipuna Maori a Tinirau i Hawaiki ra ano; he tangata rongo nui, mo tona ataahua; e toru ona wai whakaata. He maha nga korero mo Tinirau, mo Ngae (ara Kae) kua taia ki nga pukapuka. Ki tetahi rerenga ko te puna a Tinirau, ko te wahi puhanga a te paamu weera (sperm whale). Tirohia—
    W. 2/121–143 (Maori). J. 37/261.
    Nga Mahi, p. 29.
    Kei te J. 37/261 te whakarapopototanga a te Peehi (Elsdon Best) i nga korero mo Tinirau raua ko Ngae.
  • 40. Ngae: Kei te piri tonu nga korero o Tinirau, o Ngae (Kae), e tohutohungia i runga tata ake nei.
  • Ko Ngae no te Aitanga a Poporokewa, nona te whare ra a te Uru o Manono, Tihi o Manono ki etahi.
  • 41. Mitimitioterangi: He taha.
227.—HE WAIATA WHAIAIPO.
Mo te Heuheu Patatai. Na Hikitanga (Ngati te Rangiita, Ngati Tuwharetoa).
Na te Taite Te Tomo nga kupu, nga whakamarama.

Ko Hikitanga he wahine rangatira no Ngati te Rangiita e noho ra i Oruanui, Taupo. He uri ia no Kikopiri, ka whakawhaiaipo ki a te Heuheu Patatai, papa o te Heuheu Tukino (Tureiti), nana a Hoani te Heuheu, i mate i enei tau tata nei. E ki ana a te Taite, na Petaera Erueti o Ngati Tuwharetoa tenei waiata i korero ki a ia.

(Ref.: Taite.)

Tera te marino, whakaipuipu ana ia i waho ra;
Te mokopeketia te ihu koia no Turaki,
Waka o Whakaipo e rere ana ki Motutaiko.
Tatao ana mai te kohu koia ki Nukuhau ra.
5 Penei e reia nga rakau ki te Korowhiti;
Kei raro e Keha, te hoa moenga ia no te Mare.
I muri nei, e Rui, he heke wai waha noa ki raro ra.
E kaha ana ra nga ia huri ki Tongariro ra,
Hei whiu i ahau ki 'Torohe ra, ko te noho tumu,
10 Kawenga waha mate i a maua ko taku tinana.

- 331
HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 2. Mokopeketia: Meinga kia peke, kia rere.
  • Turaki: He waka.
  • 3. Whakaipo: Kei te hauraro o te moana o Taupo, he kainga tawhito; kei reira nga tuahu o tera iwi o Ngati te Rangiita. E kiia ana he tangata a Whakaipo, no reira te ingoa nei.
  • Motutaiko. He moutere kei te taha rawhiti ma tonga o te moana o Taupo; ko tona tangata ko te Rangituamatotoru.
  • 4. Nukuhau: He kainga kei te taha tonu o te ngutuawa o Taupo, i rere atu ai te awa o Waikato.
  • 5. Korowhiti: Kei runga tera o Waihi, Tokaanu, e tata ana ki te rere i Waihi, i runga ake i te pa o te Heuheu, e kiia ra ko te Rapa.
  • 6. Keha: He ingoa iti no te Heuheu.
  • Te Mare: Ko te wahine a te Heuheu.
  • 7. Rui: Ko Ruingarangi.
228.—HE TANGI MO TE HAUPA.
Na tona tuahine, na Puakitawhiti. (Ngati Paoa.)

Kei te p. 206 o “Maori Mementos” (M.M.) te kaupapa, na C. O. Davis i tuhi; ko ia te kaiwhakamaori o te Tari Maori i tona wa. No te tau 1855 i taia ai. Kei reira e kiia ana he tangi mo te Haupa, he rangatira nui no Ngati Paoa o Hauraki, na tona tuahine, na Puakitawhiti.

Ko te korero mo te Haupa kei te pukapuka a Percy Smith (“Wars,” p. 93–4.) Tera kua mate atu etahi o ona whanaunga i nga iwi o te Tairawhiti, koia ia i tohe ai ki a Hongi Hika kia uru atu ia ki te ope a tera, e haere ana ano ki te ngaki mate i nga iwi o te rawhiti. No te tau 1818 ka haere taua ope. I mate atu a te Haupa, e kiia ana, ki Wharekahika.

Ko te kaupapa kei te S. 109 e taurite ana ki to te M.M. 206, a he iti nga wahi e taupatupatu ana ki tera. Ko te kaupapa ka taia ki raro nei ko te mea i te S. 109, he wahi ririki i whakatikatikaina. E rua nga whiti kei tera. Kei te pukapuka a Hori Kerei (M. civ.) tetahi kaupapa, kotahi ano te whiti; e ki ana, he tangi mo te Haupa na tona tuahine.

I tukua mai e te Taite te Tomo tetahi kaupapa, e ahua tauriterite ana ki ta Hori Kerei; a e ki ana a te Taite, na Pakukohatu, he tangata rangatira no Ngati Maniapoto; he tangi nana mo te hinganga o nga iwi o Waikato, o Ngati Maniapoto, o Ngati Raukawa, o Ngati Haua, o nga iwi hoki o Hauraki i a Nga Puhi ki Matakitaki.

(Ref.: M. civ., M.M. 206, S. 109, Taite.)

- 332

1
Na te atua ranei koe, na te whakahi?
Na te aukume i koropatutia?
I tangihia pea te tangi o Rikiriki,
Na te rau o te iwi?
5 Ka nui o hara, ka rarua koe;
Te hinganga o te ra, te tukunga o te rangi,
Ki kona e te iwi mate noa atu ai.
Na korua ra nana i hora iho,
Ka pai te whenua, ka moe nga patu ki te whare.
10 I ou nui ra, hei kumekume mai
Mo nga iwi i te muri,
Mo nga iwi i te tonga,
Ka kore ki muri, e i.
2
Taku ate hoki ra, taku rata tutahi,
15 Taku whakamarumaru,
Taku whare kitonu,
He taonga tuku mai i tawhiti;
Taku whakatiketike tena ka riro.
Unuhia noatia te taniwha i te rua.
20 Haere ra o nui, o mana!
E kore e arumia i muri i to tua,
Nga mate ki te mana o te hoa.
Ki kona, e Tane, tawheta mai ai.
Ko wai i tohu ai, e hoea te moana?
25 'Pai ra pea, ka paku to toki ki te waka,
Ka rangona e te iwi.
Mo tama na Hamu, kia kumea mai
Te kauri i te wao; tere ana ki te tonga.

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 2. Aukume: He karakia.
  • Koropatutia: I whangaia ki te atua.
  • 3. Tangi o Rikiriki. Tirohia te waiata 45 (N.M.I.), e penei ana—
    Me tangi atu koe te tangi o Rakauri,
    Te tangi o Rikiriki tena kei te raro, e.
  • 4. Na te rau, etc.: Ki ta te Taite, “Ma te rahi o te iwi, ka nui aroha, ka ruhe koe.” Ki ta Hori Kerei, “Na te rau o te iwi mei ona ahua, ka rarua koe.”
  • 6. Te hinganga, etc.: Ki ta te Taite, “Te hinganga o te ra, te taanga o te rangi.” Kaore enei rarangi tae atu ki te mutunga o te whiti tuatahi nei i roto i ta Hori Kerei, engari kei te S. 109.
  • 9. Ki te whare: Kei konei ka mutu te whiti ki ta te Taite.
  • 14. Taku ate, etc: Ko etahi wahi o tenei whiti kaore i roto i ta Hori Kerei. I tauriterite ta te Taite ki tenei, engari tera nga wahi ririki i rereke.
  • 27. Hamu: E ki ana a te Taite ko Kaihamu, tipuna o Ngati Maniapoto, o Waikato.
- 333
29.—HE WAIATA WHAIAIPO.
No te Tairawhiti.

He waiata tenei i huri i te motu. Otira i nga pukapuka waiata katoa i tirohia ai, kaore he mea i takoto pai ai te kaupapa. Ko te whiti tuatahi anake kei roto i nga pukapuka. Ko te reo no te Tairawhiti, a e whakamau ana ki Pukehina, ki te kainga o Ngati Whakahemo, kua korerotia ra i te waiata 84 (N.M.I.).

I whakamatau ano a Hori Kerei ki te tuhi i te rangi o te waiata nei, ki ta te Pakeha whakanoho rangi waiata, tera kei “Nga Mahi,” p. 239. Ko te whiti tuatoru kaore i ata tutuki, kei te ngaro tetahi wahi.

I tukua mai e te Hurinui (P. H. Jones) tetahi korero mo te waiata 147 mo Hauauru, he rangatira no Ngati Maniapoto. Tera na Te Wainui, ara na Ngapera o Ngati Maniapoto i tito taua waiata mo Hauauru. I te tutakitanga o Hauauru ki taua wahine i muri mai, ka waiata tangihia iho e Hauauru te whiti tuatahi o te waiata nei i a raua e hongi ana; na Hauauru i whakawhiti ki ana kupu ano mo te wahine tito waiata mona. Na ka awangawangatia na Ngati Maniapoto ke pea te waiata nei.

(Ref.: M. 30, S. 71, Sh. T. 178, W.M. 8/151, T2. 239.)

1
Tera te pukohu mai tonu mai Pukehina;
Ko te ara tonu ia i whanatu ai taku torere.
Tahuri mai ki muri ra, kia ringia atu
He wai kai aku kamo.
5 Ehara i ahau, nana rawa i tuatahi,
Nahau rawa i tuapeka ki te iti i ahau;
No reira te ngakau i whakawairangi ai,
He konohi aroha noku ki a koe ra, a.
2
Kaore te whakama te hohore i taku rae,
10 Koe ahi taraiti nau na, e Whenu,
He urunga ka maranga na to wahine tipu;
Riro ke ki ahau whakaiwikore ai na, a.
3
Me tautapa rawa, e koro, te kupu mai;
Waiho me tatari te ope haere mai,
15 Nou ra, e te hoa.
Waiho au, e koro, ma te hau komairo,
Mana 'hau e whiu, noho ana hoki au
I to taha ra ia; he mea nei koe, e koro,
Ka pamamao atu na, a.

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 1. Pukehina. Kei te taha rawhiti o Maketu, o Waihi, i te Bay of Plenty. Ki etahi o nga pukapuka “Pukehika.”
  • 2. Torere: He mea e kaingakautia ana; he whaiaipo.
- 334
  • 9. Kaore te whakama, etc.: Kaore tenei me te whiti whakamutunga i roto i nga pukapuka e whakahuatia i te whakaupoko o te waiata nei, engari kei te waiatatia.
  • Hohore: He tihore i nga huruhuru; no te mahi o te manu tena kupu.
  • 12. Riro ke: Ki etahi, “Ka pa mai.”
  • 13. Te kupu mai: Tera ke ano te mea e waiatatia ana. Kaore tenei whiti i takoto oti i konei, kei te ngaro etahi wahi.
  • 16. Komairo: Komiro, na te rangi o te waiata ka “komairo.”
230.—HE WAIATA AROHA.
Na Potatau Te Wherewhero. (Waikato.)

E kiia ana na Potatau tenei waiata, engari kaore he whakamarama i haere mai i te taha o te kaupapa o te waiata nei.

Ko te Kingi Maori tuatahi tenei, nana te waiata nei; nana ano hoki nga waiata 195, 196 i te N.M. 2. Kei era waiata etahi korero mo Potatau.

E noho ana ano i oku rangi mate,
Kauraka, e Pa, e pahoroa mai;
Waiho ano ra kia ata hurihia.
E whano hoki ki whea te rangi o te mahi?
5 Whai noa atu ana te hikihiki hoe
Nou, e te Kuri. Tukua kia nunumi
Nga ia tamirua ki Kaiwhakarau ra.
E tae ra koe ki tau wahine,
Ki kopa pakai atu he runanga pahi.
10 Rokohanga mai au e whakatakune ana
I te taru o tawhiti.
Me he ropuhau e oma ana,
Kihai i muna iho.
Nana ka matiti, te ai aku ringa
15 Ki te ropine mai i te pakikau kore.
Penei, e te hoa, ka whakapehitia.
Kei te parakoko au ki Kawarau,
He rikanga wairua no Hiwawa;
Tohu ake ai au, ka hewa kei te ao.

HE WHAKAMARAMA.

(Kei te ngaro nga whakamarama o nga ingoa e whakahuatia i te waiata nei. I taia ki konei kei ngaro; tena tona ra ka kitea mai nga whakamarama e etahi.)

  • Rarangi:
  • 2. Pahoroa: He kupu mo te whakaekenga i te pa, ka whakaritea ki te whakaeke i ona mahara, ka tahuri.
  • 7. Tamirua: E rua nga wharenga.
  • 9. Kopa pakai. Ko te whakamahau o te whare, e arai atu ana i te tangata.
- 335
  • 11. Taru o tawhiti: He mate no te wa pakeha nei; he rewharewha, he influenza.
  • 12. Me he ropuhau, etc.: I konei atu ki te mutunga, ara ko te waiata katoa nei, e whakaatu ana i te reo tohunga o nga iwi o Tainui waka.
  • 17. Parakoko: Koko.
231.—HE ORIORI.
Na Ngati Kahungunu.
Na A. T. Ngata i kohikohi nga kupu me nga whakamarama.

Ko tetahi tenei o nga waiata oriori nunui o te rohe o Ngati Kahungunu, o te Tairawhiti. I kore ai e tuhia te ingoa o te tangata nana i tito, i te ingoa hoki o te tangata mona te oriori, he mea kei te tautohetia.

Kei te pukapuka a te Peehi (Elsdon Best) B. 3/21, na te Whatu (Paitini Wi Tapeka) i korero ki a ia, mo Tareha taua oriori; na te Ipuwai i tito mo tana mokopuna mo Tareha. I riro herehere a Hameme o Warahoe (he hapu no Tuhoe) i a Ngati Tuwharetoa ki Kohikete. Ka moe a Hameme i a Oneone, tama a te Kahuoterangi o Ngati Kahungunu, ka puta ko Tareha.

Ko Tutakangahau (o Tuhoe ano) i ki na Tokopunamu taua oriori. A kei roto i te pukapuka tuhituhi a Samuel Locke (Te Raka) S.L. 96, e mea ana, he oriori tenei na Tokopounamu mo tana mokopuna mo te Apatu.

Ko te kaupapa o te waiata e mohiotia ana, na Ngati Kahungunu, te reo, te tatai o nga korero tipuna. Ko te mohio o etahi atu iwi, he mau pitopito nei. He waiata tenei i kaha tana haere. Ko etahi wahi i tae ki a Ngati Porou, i rangona e te Hati Houkamau ki a Hoani te Rangikaangaiho; ko era wahi maramara kei te waiatatia ki tera pito o te Tairawhiti.

He maha nga kaupapa o te oriori nei; ko etahi kua taia, ko etahi kei roto i nga pukapuka tuhituhi. Ano te ahua he mea kokomo haere e etahi iwi he kupu ki roto i te kaupapa tika ake o te waiata a ko etahi wahi i mahue.

Ko nga whakamarama o nga ingoa, o nga korero o nehera, o nga kupu tawhito, o nga parekura e noho nei i roto i te waiata nei, kaore i ata tutuki, he ngaro tonu no nga korero. Heoi ka taia ki konei, ahakoa ona hapa, ona he ranei. Kia taia pea ka kitea mai e etahi nga wahi hei whakatikatikanga.

I timata te oriori nei ki nga karakia, ki nga pakanga i Hawaiki i waenganui i a Uenuku; i a Whena. Katahi ka whiti mai ki tawahi nei ki o konei pakanga; ka whakahua i a Ranginui, i moe i a Kurapori, tamahine a Tamateamoa; ka whakahua i a te Whatuiapiti, kua korerotia ra i era nga waiata.

He wahi pai tenei hei whakatakinga i etahi o nga whakapapa o nga uri o Kahungunu, kia tae iho ki a te Whatuiapiti, ki etahi o ana uri. He wahi pai ano hoki tenei hei whakapiringa ki te taha i nga whakapapa mai i a Ruapani. Ko ia te tangata nui o Turanga i rokohanga mai ai e Kahungunu; he tangata haere hoki a Kahungunu.

- 336

Ko Ruapani te whakaputanga o te moenga o Hineakua, tamahine a Paoa, a te tangata o runga i a Horouta waka, i a Kahutuanui, tama a Kiwa o runga i a Takitimu waka. E korerotia ra a Kiwa ki Turanganui a Kiwa. Ka moemoe haere nga uri ki te iwi o te papatipu o Turanga, ki nga uri hoki o te hunga i eke mai i nga waka i rere mai i Hawaiki.

Na te wahine tuatahi a Ruapani, na Wairau, ko Ruarauhanga; ko te wahine tuatahi tera i moea e Kahungunu o tenei taha o te motu.

Family Tree. Ruarauhanga=Kahungunu, Ruaroa=Rahirimomore, Kahunoke=Kahukirokiro, Hineiteraraku=Rakaihikuroa=Te Orapa, —Rangitawhiao, Tupurupuru, —Taraia, —Tuwhakawhiurangi, —Tamanuhiri

Ko te whakanoho tenei o nga whakapapa nei ki nga pukorero o roto o Turanga.

Na te wahine tuarua a Ruapani, na Uenukukoihu he whanau tokomaha; e kiia ana he uri ia na Tamateamoa, nana a Kurapori, e korerotia nei i te waiata nei. He whanau nui ta tenei wahine a Ruapani, tekau ma whitu rawa, a o enei e rima nga mahanga. Ina etahi o aua tamariki—

  • 1. Ko Ruatapunui, i moe i a Ruatapui, tamaiti a Kahungunu, a tera wahine, a Pouwharekura.
  • 2. Ko Ruatapuwahine, i moe i a Kahukuranui, i te tama a Kahungunu raua ko Rongomaiwahine. Ka puta ko Rongomaitara, ko Rakaihikuroa.
  • 3. Ko Pukaru, i moe i a Hinemanuhiri, i te tuahine o Rakaipaka. Na Kahukuranui ano ena tamariki, na tera wahine na Turumakina.

Tera atu etahi o nga moenga o nga uri a Kahungunu raua ko Ruapani.

Na he maha nga huarahi iho i a Kahungunu raua ko Ruapani ki a te Whatuiapiti me era atu uri kei Heretaunga, kei te Wairoa. Ko etahi e whakataki—

Family Tree. Kahungunu, Kahukuranui, Rongomaitara, Rakaihikuroa, Te Aonui, Hineteraraku, Tupurupuru, Hinenui, Rangituehu=Rakaitekura, Tokanui, Hineiao, Tuaka, Te Ruaranui, Te Huhuti, Mahinarangi
- 337
Family Tree. Takaha=Rakaipa, Hikawera, Te Whatuiapiti

Tera atu ano etahi whakaputaputanga maha noa atu; notemea i kaha te honohono o nga kawai o enei tipuna.

Tera noa atu hoki te maha o nga uri a te Whatuiapiti; engari me whakaputa i konei a Tareha, me tohu hoki te ara ki a te Apatu.

Family Tree. Kuramahinono=Te, Whatuiapiti=Te Huhuti, Te Wawahanga, Hikawera, Te Rangikawhiua, Tukuaiterangi, Rangitohumare (ka puta ki a te Apatu), Te Manawakawa, =, Numiaiterangi, Rangikoianake

No raro iho i a Numiaiterangi ko

Family Tree. Tokopounamu, Te Rangikamangungu, Te Uateawha, Oneone=Hameme, Te Wiwi, Tareha, Karauria, Te Roera, Kurupo, Airini Tonore

(Ref.: M. 218, J. 15/187, S. 45, S.L. 96, B. 3/21, T, Turi, 15.)

1
E tama i kimia, e tama i rapa!
I rapa taua ki roto te Kore te whiwhia,
Ki roto te Kore te rawea;
Pupuru, mau ake ki te kanoi o te uha na.
2
5 Ko Kurawaka ano Kurawaka, ka tohia ki te one,
Ko Tohinuku ano, ko Tohirangi ano,
Ka kukune, Hawaiki, e.
3
Ka hua na au ki a koe, e tama,
Kai te whatuteki koe, kai te whatuterea,
10 Kai te whatutetawhia na.
- 338
4
Kai te tau na koe, e tama,
I te tau a to atua, a Kahukura,
I a Ngarue tiwhana i runga ra,
Kokomo te tauira ki roto,
15 Te tama a te Aohau, e,
Te tama a te Aomatangi;
5
Kai te tau na koe, e tama,
I te tau a to tipuna, a Uenuku,
Ka riro i a Uenukumatua
20 Ko Marewakitepo;
Ka noho i a Pawamatua,
Ko Marewakiteao.
6
Ko te ngakinga mate ia, e tama,
O tana whanau, o Maputukiterangi,
25 Mahinaiteata, Ropanui e,
Ko Inangamatamea.
7
Ka kore he pahi, ka whakairoa ki te rakau
Tona hokotoru, ka kimihia ki roto te kete ponga,
Tauwheruru, e, ko to tipuna ko Whena,
30 Nga morehu o era nga matenga;
Ka whakangaua ki te riri,
Ko Waikokopu, e, Maikukutea, e;
Tihorea i te rae, tapahia i te taringa,
Ka patu ki te ihu, ka patu ki te ta;
35 Ka whakapaea ki uta ra, ko Taiparipari, e;
Ka whiti te mate ki a raua na.
8
Ko enei nga oinga remu ano
O tenei o oku pakeke;
Kauaka hoki ra e kai kanohi tonu.
40 Kei nga kikitanga i runga i a te Kahu,
E whakawheauau ana;
Houa he po au, whiti ana te ra
I tua o Tawauwau,
Tauware te waka i roto te kopua.
45 Kia marutata au kei era nga pukepuke
I waho te Hunuhunu,
Kei era nga kainga whakahie o ratau.
Aua atu ra, ko wai ka kite atu?
Tenei ano au kei Hikaoteraro,
50 Nahana i waiho ki oku pakeke,
- 339
Mo nga whakawheauautanga
Ki te Pouti a Ngaoko.
Engari ano au, ko taku umere tangi
Ki te aroaro o to tipuna, o te Rarotawhia.
55 Ehara taua i raro nei;
No runga taua no te hiwi nui, e,
No te maunga tiketike,
E rere nei te paroro.
No raro taua, na Ranginui, e;
60 Ka noho i a Kurapori, e,
I te tamahine a Tamateamoa,
Ka puta ki waho ra Uenukuwharekuta.
No te whakautunga ano ki te tarai kahokaho,
Ka homai he kai tawhara i raro,
65 Ko te hokowhitu kuri, ko te hokowhitu tangata;
Tenei ka waiho nei hei hoariri.
Mo koutou na, i.
9
Haere rawa ake ra pea ia, e tama,
To tipuna a te Whatuiapiti,
70 Kei tona matenga ia, e tama, i te Kauhanga:
Ina ia te kore ko koe e kohau atu ra.
Me whakamanawa mai
Ki runga ki a Hinemapuhia,
Na Hinewairau, na Rakaitekura,
75 Ko te aitanga a Tira, ko te Hikaraeroa.
Houa ki a Matariki, te kopa o Tawhito,
Ka ora na, i.
10
Whakatika tonu ake, e tama, o tipuna,
Whai tonu era ko Wharemahuki, e,
80 Whai tonu era ko Wairangi, e.
Piko marire mai Tuputa,
Ka takahia te Kuramahukirangi,
Ka pepeha i reira, “Ka whanatu ka haere.”
Ki te kauanga, e, i Hianganui ra,
85 Kia tiwhana te atua nei,
Tiwhana i runga ra, i te umu ra, e,
I taona ai Tunui a Takaha na, i.

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 1. Kimia: Ki etahi kaupapa “kimihia.”
  • Rapa. No te Tairawhiti tenei reo; he rapu ki etahi iwi.
  • 2. Te Koretewhiwhia, etc.: Kei te waiata 215 i runga ake nei enei kupu; ko te ahua he mea tango atu i tenei o nga oriori. Tera ano tetahi oriori o Heretaunga, na te Rangikawea (B. 4/2) e penei ana:—
- 340
  • No runga taua, e, no te tahu nui atua,
  • No te Kimihanga taua, no te Rangahautanga,
  • No te Koretewhiwhia, no te Koreterawea;
  • Pupuru mau ake ki te kanoi o te uha,
  • Te Kawitiwiti, e, te Katoatoa, Tirawaihekura,
  • I hapua he tane, ko Hawaiki.
  • Na Mohi Ruatapu, o Tokomaru, no te whare wananga o te Rawheoro i Uawa, enei korero: “Ka whanau nga tamariki a Tane raua ko Hineahuone, ko te tuatahi ko Hinemanuhiri, ko Tangaroa, ko Hunga, ko Tiki, ko Rongomaraeroa, ko Tumatauenga. Ka haere tenei i nga uri o Tiki, ko Oho, ko Hinetitama, ko Hinerautu, ko te Kitea, ko te Whairo, ko te Kuneiti, ko te Kunerahi, ko te Kimihanga, ko te Rapanga, ko te Itimatekore, ko te Koretewhiwhia, ko te Rawea, ko Pupu, ko Mauatake, ko te Kanoioteuha, ko te Kawitiwiti, ko te Katoatoa, ko Tirawaihekura, ko te Pumotomoto, ko Timurangi, ko Murirangawhenua, ko Taranga, ko ana tamariki tokorima; ko Maui tikitiki o Taranga tetahi.”
  • He whakapapa atua te timatanga, whakaoti ki te ira tangata. Tirohia te Kauwaerunga p. 33–39, 138–147; me te Bul. 10/73–82: kei kona nga korero a Nepia Pohuhu raua ko te Matorohanga, me ta te Peehi (Elsdon Best) whakakaupapatanga i nga korero mo te kimihanga i te uha. Ko te whanau a Rangi raua ko Papatuanuku he tane katoa, he atua katoa. Ka runanga, ka ui ki a ratau ano, “Me aha tatau, e whakatipu uri ai tatau ki te ao marama nei?” Ka mea tetahi, “Me kimi te uha hei tango i to tatau ahua, hei whakatipu uri ki te ao marama nei.” Ka mea etahi me tiki i nga uha o nga Rangi ngahuru ma rua. Ka whakautua e tetahi, “Mehemea ka tikina te uha ki reira, ka atua katoa ratau, o tatau uri katoa. Engari me tango tonu i a Papatuanuku nei, kia kiia ai ano he uri ratau no Papa nei, o tatau uri.” Ka whakaaetia te kimi i te uha. Ka rapa ki te moana, ki nga wai; ka rapa ki uta, ki roto i te otaota, ki whea: kore rawa i kitea he uha.
  • Koia tenei ahua o te korero, ko te koretewhiwhia, ko te kore te rawea.
  • 4. Pupuru, etc.: Ki te B. 3/21 “Pupuru mau ake ki te kawai o te hue ra”; ki te M. 218, a ki te S. 45, “Tuturu mau ake ki te kawei o te hue na.” Ko tenei i taia nei te mea tika, e whai ana i nga korero o te kimihanga i te uha, i runga hoki i nga whakapapa.
  • E kimi ana a Tane i te ara ki te uha, ka karanga iho ona tuakana, nga mea o te whanau i noho atu i a Rangi, “Tikina ki te one i Kurawaka, ki reira ahu mai ai. Kei reira te uha e puhi ana, e tohu ana; he tapu hoki te uha, he iho tangata hoki.”
  • 5. Kurawaka: Ko te haerenga tena o Tane ma ki te one i Kurawaka, ka ahua a Hinehauone (Hineahuone ki etahi) kia rite katoa ki te uha tangata. Kei nga pukapuka e whakahuatia ra i te whakamarama 3 i runga ake nei nga korero katoa mo te whakatangatatanga i a Hinehauone. Tena ia na kei te tangi a Rangiuia, kei tetahi wahi o te whiti tuarua, timata atu i era kupu na—
    He uri au no Tane, i hangahanga noa ra
    I a Hineahuone; ka tu te ringaringa,
    Ka tu te waewae, ka tu te mahuna, etc.
- 341
  • 6 Tohinuku, etc.: Ko nga karakia hei whakaira tangata ki roto i a Hineahuone, kia whai uri ma raua ko Tane.
  • 7. Ka kukune Hawaiki, e. Ko te whakairatangatatanga tenei, ko te haputanga o te wahine. Kei te waiata 145 (N.M. 2) enei kupu—
    Kei te kukunetanga mai
    I Hawaiki, ko te ahua ia
    Ko Mauiwharekino ka noho i a Pani, etc.
  • 8. Ka hua na, etc.: Ko te whiti tuatoru nei kaore i etahi o nga kaupapa; engari kei te M. 218, kei te B. 3/21.
  • 9,10. Whatuteki, etc.: Ko te whatu he kohatu, ko te kohatu, ara ko te hira o te hua rakau, o te karaka, etc. Ko te whatu e whangaitia ana ki te tauira ako i te mahi tohunga; ka waiho hei ingoa mo te tauira. Te ki, kaore e kiki; te rea, kaore e tamumu; te tawhia, kaore e whangaitia. Kei te M. 210, “Te tupua te ki, te tupua te rea, te tupua te nguture, te tupua te wananga.”
  • 12. Tau: He karakia.
  • Kahukura: He atua; engari he tipuna ano kei te whakapapa o Uenuku. Kei te tangi a Rangiuia enei korero—
    Ko Tama, ko Tutu, ko Heihei,
    Ko Uenuku, ko Rongomai, ko Kahukura,
    Ko te kai a te tini.
    Ko nga atua enei o te kahukura tawhana.
  • 13. Ngarue tiwhana, etc.: He karakia.
  • 14, 15. Te Aohau, Te Aomatangi: Ki etahi kaupapa, “Te Ao aue”; ki tetahi “Te Aouru.” No te whakapapa atua enei.
  • 18, 19. Uenuku, Uenukumatua: Ko te Uenuku nui o Hawaiki e korerotia ana i te wa o te heke mai o nga waka i Hawaiki; nana ra a Kahutiaterangi, a Ruatapu ma.
  • 20. Marewa ki te po: He karakia.
  • 21. Pawamatua. E haere tahi tonu ana nga korero o tenei tipuna i te taha o nga korero o Uenuku; he tohunga hoki, a ko ia tatahi o nga kaiwhakahaere riri a Uenuku. E tika ana kia uia, mehemea ko te Pawa tenei o runga i a Horouta waka.
  • 22. Marewa ki te ao: He karakia.
  • 23–36. Ngakinga mate, etc.: He korero roa tenei, heoi me whakapoto, a ka tohu ai i nga tuhituhinga me nga waiata hei tirohanga. Ko tetahi o nga wahine a Uenuku ko Takarita, he tuahine no Whena, ko Tawheta tetahi o ona ingoa. Ka puremu a Takarita, ka patua e Uenuku, ka whangaia te manawa ki ta raua tamaiti, ki a Ira; koia i huaina ai ki Irakaiputahi. Ko Whena tena ka patua kohurutia nga tamariki wahine a Uenuku, e whakahuatia nei i te waiata nei. Ko te whakaware nui tena a Whena. Ka waiho hei pakanga ma Whena raua ko Uenuku. Ko nga pakanga nei i runga o Rarotonga.
  • Tirohia enei pukapuka—
    W. 3/1–91. J. 16/192–202.
    W. 3/3–63. T.C. 77–87.
    Tera atu etahi, engari ka marama noa atu i enei te tatai o nga korero e rite ana mo nga tikanga o te waiata nei.
  • Tirohia hoki enei waiata me o ratau whakamarama—
    33, 81 i te N.M.I.
    91, 116, 121, 141, 145, 152 i te N.M. 2.
- 342
  • 24. Tana whanau: Ko te morehu i ora o nga tamariki nei i te kohuru a Whena ko Rongouaroa, he tane. Kei te waiata 33 (N.M.I.) e korerotia ana. Ki ta Mohi Ruatapu korero ko Whiwhinga te tuawha o nga tamariki nei; kaore ia i whakahua i a Inangamatamea. Engari kei te waiata 33 ra etahi kupu hei maharaharatanga—
    He uri mate kuware no te whakaware nui a Whena
    I te Rakungia, te Moanawaipu,
    I te mate kai kino i te Ratorua.
    I whakaputua ki te aroaro o Whiwhinga.
    Kei te W. 3/13 (Eng.) te korero, “Tokowha nga tamariki a Uenuku i mate, ko Maputukiterangi, ko Mahinaiteata, ko Ropanui, ko Whiwhingaiterangi.” Ko te ahua na Mohi Ruatapu tenei.
  • 27. Kakore he pahi, etc.: He ope te pahi. Kei te W. 3/19 (Maori) te korero, na Ngati Kahungunu—
    “Katahi ka tipu te whakatakariri o Uenuku; katahi ka tahuri ki te hanga tangata mo runga i ana waka i te rakau, ka mate ra hoki ona tangata i a Whena. Ka oti ana tangata katahi ka utaina ki runga i nga waka nohonoho ai ona mea i hanga ra hei tangata mana mo runga i ana waka; katahi ka haere ki te riri.”
  • 28. Kete ponga: Ko te karakia a Uenuku; i tunua te manawa o Putuaiterangi ka whaoina ki te taha, ki Aoteanuiomaunga, ka tukua te kohu ki Rarotonga.
  • 29. Tauwheruru: Ka tau te ngoikore ki a Whena, ka whakangaua ki te riri, ka patu tonu i a ia, me te patu hoki a nga kuri a Uenuku.
  • 30. Nga morehu, etc.: Kua mate atu etahi i te ope a Whatiua i Rangikapiti, i mate ai a Hapopo; ka pokia nei e te kohu, ka patu i a ratau ano. E toru whakarewanga i te kohu, katahi ka kore he morehu.
  • 32. Waikokopu, e: Ko nga ingoa o nga pakanga ko te Ratorua, ko te Rakungia, ko te Moanawaipu; i te moana era. Ko Waikokopu kei te pito tonga o Rarotonga, he awa. E kiia ana ko te awa tera i u ai nga waka i te pekanga ki Rarotonga, i te rerenga mai i Hawaiki.
  • Maikukutea. No nga korero tenei o te matenga o Manaia i a Ngatoroirangi, ka whakaritea ki te matenga o nga iwi o Whena i a Uenuku. Tirohia te waiata 5 (N.M.I.). Ki tetahi kaupapa e penei ana, “Maikuku te haere”; e he ana tera.
  • 33. Tihorea, etc.: Ko te kaupapa tenei kei te M. 218. Ki ta Ngati Porou, “Tihorea i te marama, kutia i te ra.” Ka kungia e Uenuku te ra, ka tukua e ia te kohu ki runga o Rarotonga, ka patu te iwi o Whena i a ia ano; koia enei rarangi e toru.
  • 35. Taiparipari: Ka mutu ki te moana, ka whakapaea ki uta, “ko Taiparipari tenei parekura, ka whakarauoratia a Manurautaka (ko Paimahutanga ki etahi), ka noho i a Uenuku, ko Ruatapu.
  • 37. Ko enei, etc.: Kaore tenei whiti, nga whiti 9 me te 10, e rangona ana e waiatatia ana. Ka tupeke mai te waiata ki nga matenga o roto o Heretaunga; ka marama koia te take i whakahokia atu ai ki nga pakanga, me nga matenga i Hawaiki, hei whakaupoko. Tirohia te waiata 30 (N.M.I.) me ona whakamarama.
  • 42. Whiti ana te ra, etc.: He whakatauki tawhito no Hawaiki ra ano. E noho ana nga tipuna o nga iwi o te Tairawhiti i Kuparu
- 343
  • (ko Tahaa tona ingoa i naianei), ko Wawau (ko Taporapora tetahi o ona ingoa, na te Pakeha i mea ko Bolabola) ki te tonga atu o te ra. Na ka huri atu te ra ki tua o Tawauwau. Mo te mau o te rongo i muri o te pakanga.
  • 44. Tauware te waka, etc.: He whakatauki ano tenei; ka tau noa te waka, kaore he tangata hei aha mai. Tirohia te waiata N.M. 2/139.
  • 52. Te Pou ti a Ngaoko: Ko Ngaokoiterangi he rangatira no Ngati Kahungunu. He maha nga ara; kaati ko tenei e whakaputa, ko te mea e whakahuatia ana nga tipuna e te waiata nei.
Family Tree. Rakaitekura (f)=Te Hikaraeroa, Tumapuhiarangi, Rongomaiaia, Hikamataki, Hinewaka, Ngaokoiterangi
  • Ki etahi korero he mea kohuru a Ngaoko. Ki ta Ihaka Kuaha i mate i nga pakanga i waenganui i a Ngati Kahungunu ki Wairarapa i a Ngati Kahungunu ki Heretaunga. Ina tana, “Ka mate a Tohiteururangi, ko te utu ko Tupapakurua, ko Te Ruaapa, ko Kahunui. Ka mate a te Hopu i reira. Ko Oruhi he pa tahuri, ka ora a Ngaoko i kona, ka tukua kia haere ki ona iwi. Tae rawa atu ki Waikekeno, ka whaia atu a te Rangiapohia raua ko Ngaoko. Tae rawa atu ki Ahuriri ka mate a Ngaoko, a te Rangiapohia, ka hinga a Ngati Rongomaiaia, a Ngati Maahu, a Ngati Tumapuhiarangi i kona. Tera ka whakatika mai a Ngaoko ki te hohou i te rongo ki a te Hiha. Ka kitea atu e haramai ana, ka ui atu a te Rangipumotomoto ki a te Hiha, “Me pewhea taua ki to taua iramutu?” Ka mau a te Hiha ki te kapunga kirikiri, ka tapukea ki ona kanohi. Ka mate a Ngaoko i konei.” Ehara tenei i te Ahuriri i Nepia ra.
  • Na ka haramai nga ope o te Wairoa tae atu ki a Ngati Porou, ko te Kapa to Ngati Porou rangatira i roto i te ope ngaki mate.
  • 59–67. Ranginui, Tamateamoa, etc.: He tamaiti a Ranginui na Tamateapokai whenua, hei tuakana ki a Kahungunu, engari he whaea ke tona. Ko Tamateamoa no te tangata whenua; ki etahi korero i te takiwa o Whakatane tona kainga; ki ta nga tangata o Turanga, o te Wairoa i te takiwa o Hangaroa, i uta o Turanga. Tirohia nga korero kei te W. 3/90 (Eng.), W. 3/61 (Maori); kei te “Kauwaeraro,” p. 232–3, 237. Na te pai o Ranginui ki te tarai kahokaho mo te whare o Tamateamoa, mo Hamokorau, ka ora i te umu i tahuna mo ratau ko ona tangata, ka whiwhi hoki i a Kurapori, i te tamahine a Tamateomoa, hei wahine mana.
  • 64. Kai tawara, etc.: Ki tetahi kaupapa, “kai tawhara”; e riterite ana ena kupu, he kai reka, kakara.
  • 65. Hokowhitu kuri, etc.. Ka rongo a Tamateamoa, ko Ranginui te tangata nana i tarai nga kahokaho, hohoro tonu te mea kia patua etahi ano o ona tangata me nga kuri mo roto i nga hangi i meatia mo Ranginui ma. Tirohia te J. 23/115–6.
- 344
  • 69. Te Whatuiapiti: Kua whakamaramatia, kua whakapapatia i te whakaupoko; kua korerotia hoki i te waiata 30 (N.M.I.), i te waiata 215 i mua ake nei. Ko etahi o nga pakanga i uru ai a Te Whatuiapiti kei te J. 23/125–8. Kei te Kauhanga ka hinga a te Whatu, ko tona hekenga tena ki Wairarapa.
  • 74, 75. Rakaitekura, Te Hikaraeroa: Kei runga ake ra tetahi ara whakapapa mai i a Rakaitekura raua ko Te Hikaraeroa. Ko te ara iho tenei o Rakaitekura i a Kahungunu—
Family Tree. Kahungunu, Kahukuranui, Rakaihikuroa, Hineteraraku, Rakaimoari, Kahukuramango, Humarie, Tataiaho, Tuwairau=Tawhito, Rakaitekura

No te Hikaraeroa i a Ranginui—

Family Tree. Ranginui, Raka, Whakamaru, Kaupo, Hinengatiira, Te Hikaraeroa
  • He huarahi poto to te Hikaraeroa i konei; kei te makere pea etahi.
  • He tupuna nunui enei me a raua uri i roto i a Ngati Kahungunu i Heretaunga atu ki Wairarapa. 76. Houa: Ka karakiatia, ka whakaherea he makawe. Kei runga ake nei, “Houa he po au.”
  • Kopa o Tawhito: Ko te kopa ko te whakamahau o te whare, ko te wahi ranei i roto i te whare, i te taha maui ina tomo atu.
  • Ko tetahi Tawhito i moe i a Tuwairau, nana a Rakaitekura.
  • 81. Tuputa: No Ngati Rakaiwhakairi—
Family Tree. Kahungunu, Kahukuranui, Rakaihikuroa, Hineraumoa=Rakaiwhakairi (a te Aomatarahi), Te Wini
- 345
Family Tree. Pirauiti=Hakeke, Hineterangi, Rakaiwerohia, Tuputa, Tukaiora, Tutemiha, Parea
  • Tirohia te J. 13/159 mo te tautohe a Hineterangi raua ko Rakaiwerohia, i ara ai he pakanga, ka hinga a Rakaiwerohia, ka mate, ka heke a Rakairangi, a te Rangitawhanga, a Tuputa ki Wairarapa. Ka nohoia e ratau a Wairarapa.
  • 88. Te Umu, etc.: Kei runga ake i te Pakipaki i Heretaunga te Umu o Takaha.
232.—HE TANGI TAWHITI.
Na Pikihuia (Tuhoe).
Na te Peehi (Elsdon Best) nga whakamarama.

Ko Pikihuia ano tenei nana nga waiata 117, 119 (N.M. 2). Tera kua makututia tona whanaunga e tetahi tohunga, ko Taratoa te ingoa. Ka waiatatia mai e Pikihuia i Whakatane te tangi nei, he tangi tawhiti hei patu i a Taratoa ratau ko tona iwi. He mea karakia a Taratoa ka ora, ratau ko ona whanaunga tokorua; ko te nuinga atu i mate.

Kei te whiti tuarua o te waiata nei te korero o Maui raua ko Hinenuitepo me te Tuna, no nga korero atua a te Maori; kei roto hoki i nga pukapuka maha. Ko Tuna tetahi o nga atua ririki, he tamaiti na Mangawairoa. Ka puta te tauraki ki tona rangi i noho ai ia, ka haere ki te kimi i te wahi wai; na ka tuku iho ki Papatuanuku nei. Ki tetahi korero i patua e ia nga tamariki tokorua a Maui; na reira ka patua ia e Maui. Ki tetahi korero i puta ake a Tuna i te wai, ka puremutia a Hine, te wahine a Maui. Ka rongo a Maui, ka ki atu ki te wahine kia whanga i te taha o te awa; a ka totoia e Maui he rakau kia whakapae i te huarahi mai o Tuna i te awa ki te whare. No te pikinga ake o Tuna, ka mau i a Tuna, ka patua. Ka motuhia te hiku; ko te tipuna tera o nga tuna noho i te wai Maori; ka motuhia te pane, ko te tipuna tera o nga tuna noho i te wai tai. Mo konei te kupu o te waiata nei, “Ka ea ko te mate o te hiku rekareka nei o te tuna,” mo te matenga o Maui i a Hinenuitepo.

Ka whai na a Hinenuitepo kia mate i a ia a Maui, mo te raweke a Maui ki a Mahuika, he taina no Hine. Ka tukuna mai e ia ana karere ki te tango i te aria o Maui, ara i tetahi wahi o ona toto, hei makutu mana. Ka tukuna mai ko Kahukura, he purerehua; ka pakia e Maui, ka mate tera. Muri iho ko Waeroa, ka rangona e Maui e ngunguru ana, ka patua, ka mate tera. Muri iho he namu, ko te namu poto o te waiata nei; katahi ano a Maui ka raru, kaore hoki e rangona tana tangi. Ka riro tetahi wahi o te toto o Maui, hei aria mona ki a Hinenuitepo. Kei te mohiotia te roanga atu o tena korero, i mea ai a Maui ki te tomo i te puapua o Hinenuitepo; ka kata a Tiwaiwaka, ka kutia a Maui, mate tonu atu.

- 346

Kei te whiti tuarua te korero mo Tamamutu, mo tenei hapu hoki o Tuhoe, mo Ngai Tamatuhirae. Kua tuhia e te Peehi (Elsdon Best) nga korero ki te Tr. 38/189, ki “Tuhoe,” p. 86. He whakapotonga no aua korero enei—

Ko Tamamutu te tipuna o Ngai Tamatuhirae e noho ra i te Waimana. Tuhi ai a Tamamutu i tona rae ki te horu, ara ki te kokowai. He tikanga ano tera ina hahua nga koiwi o nga tupapaku rangatira, ka hari ai ki nga ana koiwi, ki runga rakau ranei; ka tuhia nga rae ki te kokowai. E rua nga momo tuhi; ko te tuhi korae, ara ko te tuhi mareikura, i haea tikatia nga tuhi mai i tetahi taha o te rae ki tetahi taha; ko te rua, ko te tuhi kohuru i whakapaea, ka haea tipaetia mai i runga o te tukemata i tetahi taha ma runga i te wahi o te karu i raro iho i tetahi o nga tukemata ki te paparinga. No Tamamutu ka tata te mate, ka whai kupu ki tona tama, kaore ia e pai kia tanumia ia ki te whenua, engari me whakairi ia ki runga i te rakau. No te matenga ka hanga e te tama he whare papa rakau, ka whaoina te tinana o Tamamutu ki roto, ka whakatakotoria ki runga i te rakau takoto ai. Hei tuatahi tera, e ai ki a Tuhoe, mo te whawhao i te tupapaku ki roto i te paepae rakau.

Ka waiho na hei ingoa mo nga uri a Tamamutu, ko Ngai Tamatuhirae, a ka waiho hei tikanga ma ratau te whakairi i nga tupapaku ki runga rakau. Ko nga rakau ko nga mea e tipuria ana e te kowharawhara. He maha nga uri a Tamamutu, ko Tamaikoha, ko te Wakaunua, ko te Whiu Maraki, ko etahi atu.

Ko te tangi tawhiti he waiata tangi, he atahu, hei patu i te tangata, i nga tangata ranei, e noho tawhiti atu ana.

(Ref.: Tr. 34/85, Tr. 38/191, Tuhoe 86.)

1
E hine, maru nui i te tapui,
Ka taka kei o tuakana.
Tu ake hoki e hine, i te tu wharariki,
Hai whakakakara mo hine ki te moenga;
5 Te moenga te whita, te moenga te au;
Oti tonu atu koe ki raro, e.
2
Taupae atu ra ki tua o te Wharau, e hine!
Ka wehe ko te po, ka wehe ko te ao i a koe.
Tokona atu ra taua ki tawhiti;
10 He tokouri, he tokotea,
He mapuna, he kaiure.
Kaiure noa ana, e hine,
Nga tohunga i nga atua kia mate,
Koi tonu nga niho ki te ngau.
15 Na Maui i hangarau, e hine,
Tana ika tapu, ko te whenua nui,
E noho nei taua.
Tikina ki raro wheuriuri,
Ki a Hinenuitepo, hei ngaki i te mate.
20 I tukua mai nei ki ona karere,
- 347
Ki te waeroa, ki te namu poto,
Hai kakati i te rae;
I te mate o te urupiki, e hine;
Ko ta paua ka ea ko te mate
25 O te hiku rekareka nei, o te tuna, e.
3
Takoto mai ra, e hine,
I roto i te whare papa.
Ko te whare ra tena o to tipuna, o Tamamutu,
I tuhia ai, e, ki te tuhi mareikura.
30 Koia ra, e, a Ngai Tamatuhirae
I whakairi ai, e, ki runga ki te rakau.
Koia te kauwhau i to papa, i a Maui, e hine.
Tera ia te rua o tini raua ko mano,
I karia ki te oneone hika nui, e hine.
35 Hurihuritia iho ra, e hoa ma, e,
Ta tatau mahuri totara,
No roto te wao tapu nui a Tane;
No te awa, e, i Oatua,
No runga, e, i Okarakia,
40 No nga pinga, e, i roto i te Kopua.
Taku totara haemata,
Te rite ai, e hine, ki a koe, i a.

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 3. Tu ake, etc: Tutu, popo. Ko te wharariki e rangaia ana mo nga whariki ngohengohe.
  • 7. Taupae. Whakapae i te tuahiwi; he tino reo no nga waiata o te rohe o Matatua.
  • 10. Tokouri, tokotea: E kiia ana he pou rakau, i whakaturia ki te wahi o te pa, hei tohu tetahi mo te mate, ko tetahi mo te ora.
  • 11. Kaiure: He karakia arai atu i te makutu, tango ranei i te tapu. (Tirohia te Tr. 34/74.)
  • 20. Karere: Kua whakamaramatia i runga ra, he purerehua, he waeroa, he namu poto.
  • 24. Ko ta paua: Kaore i te tino marama; ko te ta he paru, he tae.
  • 25. Tuna: Ko tetahi ingoa i roto i nga korero nei ko Puhi; he momo tuna rarahi.
  • 36. Mahuri totara: Ki te waiata 139 (N.M. 2) kohuru totara.
  • 38. Oatua: He awa kei Ruatahuna.
  • 39. Okarakia: He awa kei Ruatahuna.
  • 41. Totara haemata. Kei te waiata 53 (N.M. 1) ano; he tipu pakari, he mea ranei kaore ano i ata maoa.
- 348
233.—HE TANGI MO TE HEUHEU TUKINO.
Na Topine Turoa (Whanganui).
Na Te Taite Te Tomo nga whakamarama.

E ki ana a te Taite, na te Kapua te Keepa i tuhi nga kupu o te waiata nei, nga whakamarama hoki; ara, na Topine Turoa te tangi nei, i tangihia atu i Manganuioteao i te wa tonu i tae mai ai te rongo, kua mate a te Heuheu. Ko Manganuioteao kei roto i te awa o Whanganui. (Ref.: Taite.)

1
Ka ngaro ra, e, nga totara whakahae o te wao!
Ka hakahaka koa te manu ki te rurunga,
Kia whakamapuna i te ihu o te waka.
Ka whatiwhati koa nga paihau o te hokio.
5 Hare ra, e Pa! i runga i te au heke,
I te hurihanga o te whenua,
I hiia ai e Maui te ika roa e takoto nei.
Kumekumea mai e Ngatoroirangi
Nga hau o Pungawere;
10 Ka tere te manu, te hoata;
Ka pae te Tini o Manaia,
Mo koutou ra, i.
2
Takoto mai, e Pa, i waho te anuanu, i te mataotao!
Taku nohanga nui te urunga tapu o Wharawharaterangi,
15 Te paepae te pikitia, te kakea.
Kei rite koutou ki a Maikukutea,
Ki a Ihumotomotokia,
E takiri atu ra taku pokaitara.
Hoki mai, e Pa, te moenga i te whare,
20 'A tangi tiari kei o tuahine,
Mana e ringiringi te renga wai kauri,
Kia takiritia te waero i te whare.
Whakatangihia te paura i Oropi,
'A tu koutou i te aroakapa.
25 Taku tirotiro noa ki te hono ka ngaro.
Kei whea ra, e, nga whakaruruhau,
Nga pa kai riri ki runga o Tuhua,
I te nui 'Ati Manu, kei o tuakana, e Rauomatakore.
Tenei to matua! Ponaia mai ra
30 Ki te hua i te kahu, ka hoki mai ki te iwi.
E te iwi ra ia, e kautu mai ra,
E tere papae ana aku waka taurua
Ki waho o tahuna.
Nau ia waiho te Rau o Titapu.
35 Te toroa tataki, te Whatu o Poutini;
Ka moe koe i te ara, i.
- 349
3
Ko wai rawa nga tai i herea ai koe,
I hirihiria ai e to atua?
Kei a Kahukura, kei a Rongomai ra pea koe,
40 Kei roto te mata ngaro?
Whakarewaia ra ki te tokotoko i a Puhaorangi,
E piki ai koe i te rangi tuatahi,
I te rangi tuarua, kei a Whatitiri,
I tukua iho ai te whatu i runga nei;
45 Whatu takina, piere te rangi i runga nei,
Ngatata te papa i raro!
Uira mai te kanapu! Uira mai te kanapu!
Hei tohu mo te mate na, i!

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 3. Whakamapuna: Maanu haere noa iho.
  • 4. Hokio: Ko etahi ingoa he hokioi, he hakuai, he hokiwai: he manu kua ngaro; e kiia ana he manu rere po, whakangaro ai i a ia, kaore e kitea ana. Tirohia nga waiata 185 (N.M. 2) me te 222.
  • 8. Ngatoroirangi: Ko te tohunga i runga i a te Arawa waka. Nana i karakia ka puta te hau, te tupuhi (nga hau o Punga-were), ka patua te Tini o Manaia ki Matarehua. Ko te parekura tena o korerotia nei, ko Maikukutea.
  • 11. Te Tini o Manaia: Ko nga iwi o Manaia, he tipuna no Hawaiki, ki etahi korero he taokete no Ngatoroirangi. I reira tetahi matenga o Manaia ratau ko tona iwi i a Ngatoroirangi, ko Ihumotomotokia. Tirohia “Nga Mahi,” p. 78. Ko tetahi whakahua ko te Tini o Manahua.
  • 13. Takoto mai ra, etc.: Rite tonu tenei timatanga ki to te waiata 5 (N.M. 2), i te tangi mo te Kuruotemarama.
  • 16, 17. Maikukutea, Ihumotomotokia: Kua korerotia ake ra.
  • 21. Renga waikauri. Ko te para o te ngarahu ta moko.
  • 22. Waero: He kahu waero, he kakahu i tataia ki te huruhuru kuri.
  • 23. Te paura i Oropi: Ko te paura a te Pakeha mai o Oropi.
  • 25. Taku tirotiro, etc.: Tirohia te waiata 63 (N.M. 63).
  • 27. Tuhua: He maunga kei te tuaraki o Taumarunui; he ingoa no te takiwa whenua i runga o te awa o Whanganui.
  • 28. 'Ati Manu: Ko Ngati Manu.
  • Rau o Matakore: Ko Ngati Matakore.
  • 29. Ponaia mai ra, etc.: Kei te waiata 225 “tamaua mai ra ki te ua i te kahu.” Ko te pona he here.
  • 34. Te Rau o Titapu: Tirohia te waiata 139 (N.M. 2).
  • 35. Te Whatu o Poutini. Tirohia te whakamarama (10) o te waiata 145 (N.M. 2).
  • 39. Kahukura, Rongomai: He atua no te kahukura tawhana, e haere tahi ana i roto i nga korero. Tirohia te waiata 231 i runga ake nei.
  • 41. Puhaorangi: He atua; nana i moe a te Kuraimonoa, te wahine a Toikairakau, ka puta ko Ohomairangi.
  • 45. Whatu tuakina, etc.: He karakia.
- 350
234.—HE ORIORI MO TE WHAKATAHAKITERANGI.
Na Tupai (te Whanau a Kai, Turanga).
Na H. Te Kani te Ua nga kupu, nga whakamarama, na Henare Ruru etahi o nga whakamarama.

Ko Tupai he uri no Kai, no Taharakau, o te taha ki Turanga; o Rangiaia o te taha ki a Tuhoe. He uri ano hoki ia na Paeko, o te whakatauki ra, “He karanga riri ka karangatia a Paeko; he karanga kai, te karangatia.”

Ina te whakapapa hei whakamarama—

Family Tree. Taharakau, Paeko, Taupara, Whareana (2) = Kai = Haaki (1), ===, Kaihaere (3), Rongomai, Te Hau, Te Rangiaia, Wharanaki, Tumurau, Tirapurua, Torohina, Te Waotapu, Matataki, Te Pokingaiwaho, Takuwha, Ngangutuawa ============ Rangikauangaiwaho, Tupai, Tamaauatu, Poriro, Enoka te Pakaru, Hetariki, Matenga Ruta, Wikiriwhi Turereiao == Ani Takawaerea, Mihiterina, Te Peka Kerekere, Te Whakatahakiterangi (kaore he uri), Tuhoe te Ua, Takawhaki=Tuhoe, Te Kani te Ua, Te Kani te Ua

Na Henare Ruru tenei i tapiri—

Family Tree. Takuwha=Tamaka (w. 1), ============, Tangatakau (w. 2), Te Kapitioterangi, Houia, Tamaauatu (kua puta ra), Whetukoropao, Taihonuhonu, Patuwhati, Whakaniwha, Mokoera, Rina Hineaorangi, Paora Matuakore, Henare Ruru (1), Heni Tipuna, —Poriro (kua puta ra), Karaitiana Ruru, —Hinetori, Henare Ruru (2), Matenga, Arapera=Wi Pere

Ko te Taharakau tenei o nga ki reka e rangona nei, i a raua korero ko Tapuae; tirohia te J. 22/62–3, kei reira te kaupapa i tuhia e Mohi Turei, na Hapata Wiremu (H. W. Williams) i whakapakeha.

Ko Paeko kei te tauhonehonetia e etahi iwi, kei te kiia no ratau.

Ko Enoka te Pakaru tenei nana te popo, waiata 145 (N.M. 2) me te patere, waiata 102 (N.M. 2); ko ia tetahi o nga tino tohunga o - 351 roto o Turanga, no te whare korero e kiia nei ko Wharehinana. Ko te tuunga o taua whare e tata ana ki te urupa i Waerengaahika.

Ko Tupai nana nei te whakaoriori nei he tohunga; ko ia te tohunga whakamutunga o tera whare wananga, o Tokitoki.

Ko te nuinga o tenei oriori he whakataki i nga whakapapa atua o roto i te whare wananga, pera i te nuinga atu o nga waiata oriori a nga tohunga. Na Henare Ruru i tuku mai enei whakapapa, hei whakamarama i etahi wahi o te oriori—

Family Tree. Wainuiatea=Rangi, Mauiwharekino, Moananui, Tumatauenga, Moanaroa, Taukai, Moanapotango, Hawere, Moanahakere, Pipikaihangaroa, Tuiterepo, Ngapatea, Tuitewao, Kawakawatawhiti, Tuitehemorere, Taipupuke, Rangitahuri, Tairerenga, Kahuroa, Taipoharu, Kotiki, Taitaketake, Te Parata, Taiwhakahua, Te Aotu, Ewhano, Te Aohore, Hawaikioterangi, Hinetuahoanga, Kahuitau, Tangaroa, Raukatauri, Poutini, Raukatamea, Te Aketua, Whiwhia, Mauiwharekino, Rawea, Maui, Pikitahuatia, Korikori, Tongatonga, Te Ra, Whanakeiterangi, Takurua, Puangaiterangi, Tataiarorangi, Whaitepo, Whakatahakiterangi
- 352

Ka puta tena whakapapa atua ki te Whakatahakiterangi nona nei te ingoa i tapaia ki te tamaiti mona te oriori. Ko etahi o nga atua i te whakapapa nei kua korerotia i te waiata 145 (N.M. 2).

Na Henare Ruru ano tenei i raro iho nei, hei whakaatu i te ara o Kai, o Taupara i a Pawa o Horouta waka, i u nei ki Turanga—

Family Tree. Tamatea, Kahutia, Anaunau, Te Aohore, Piatangiwharau, Ngatoroirangi, Pawa (Paoa), Kiwa (o Takitumu waka), Hineakua, ===, Kahutuanui, Haua, Aniukitaharangi, Ngoreoterangi, Ueroa, Tahungaehenui, Ruatepupuke, Ruapani, Ruarauhanga=Kahungunu, Ruaroa, Kahunoke, Te Nonoi=Ranginui a Ihu, Kai, Taupara

(Ref.: MSS. H. Ruru, K. Teua.)

1
Ko wai na he tapuwae mo Tamakiterangi?
Noho tonu mai ra, e tama,
I roto i te ara tauwhaiti,
I te ara totohe tapu o Tane;
5 Wahia mai ra te papa i Hawaiki.
Kihai rawa i hoatu he tapuwae mo Tama,
Ko Reretaukiterangi, Tuwhakapuakina,
Te Maiangi no Tu, te Maaha no Rongo.
Ka titohia te awa, e, ka titohia pea,
10 Ko Hikihikitepa, ko pa Karangahau;
Ka rere Tutawake, ka rere Houmeaariki,
- 353
2
Kaore nei, e tama, o tipuna hei waha i a koe.
Tena ka riro i te kino o Tongia,
15 I te tira i a te Peru, ko te Honoatiki,
Ko Tanemahuta, ko Manutawhiorangi,
Hei waha i a koe ki te rangi i runga ra.
Pikipiki a manu, kakekake a rangi,
Ki te tahuna tapu, nohanga o Aitu.
20 Ka noho Wainui, ka noho i a Rangi,
Puta mai ki waho ra Moananui a Kiwa;
Ka maringi kai raro ko Parawhenuamea,
Na Moananui, e, na Moanaroa, e.
Na tuiterepo, na Tuitewao,
25 Na Tutehemorere, nana Rangitahuri;
Nana te whitau, ka roia hei kaka,
Ka mahana i ahau.
E noho ana Tangaroa i a Tawhirinuiorangi,
Ka whaia, e tama, hai whangai mo Kahuroa,
30 Ka haere i a Tipua, ka tau ana ko te Muriwaiowhata.
E noho ana Maui i a Hineraumaukuuku,
Peke marire Tuna, riro ka taea.
Ka kerea i reira Kaitotomaringiringi o Tangaroa,
Kaitoto matahetahe o Tangaroa,
35 Tangaroa i whakamoe.
Ka taona, ka tuhi te kakara,
Heke noa i Rawaru, ka tau ana ko Kaikoura,
Ko Nukutaiharoa, ko te Rahui nui o Kehu.
Ka tau ana ko Wairarapa, ko Ruahine,
40 Te Rau o Titapu hei pare mo tama,
Kia tau ai koe ki te tu tapui na o taina,
I a te Kauru, e, i a Kahuroa,
Ko te Rangituawaru.
3
Hoki mai, e tama!
45 E mau ki te kaheru rau nui a Tane,
Hai poka i Parinuitera.
Rawea te rohutu, e, rawea te wananga,
Ko Matatini ki te rangi, ka noho i te rara Taumarere,
Ko Hawaikiatea.
50 Ka noho a Kori ko Parinuitera.
Ka whakahaputia nga kakano,
Ka ruia e ia ki Waikuraariki.
Maringi mai ra te whanau, e,
Hekeheke mai ra te whanau, e.
55 Ko Panimatua ka noho i a Maui,
Ka puta ki waho ra ko Rongomaraeroa,
Ko Tumatauenga, Taukai, e,
Hawere, Pipikaihangaroa, Ngapatea,
- 354
Ngakawakawa mai Tawhiti;
60 Nana Taipupuke, Tairerenga, Taipoharu,
Taitaketake, Taiwhakahua, e.
E whano hoki au ki whea?
E whano hoki au ki Hawaikioterangi,
Ki te Hukahuka o te rangi,
65 Ki te Kahuitau na Raukatauri, na Raukatemea;
Ko Whiwhia, ko Rawea, ko Mana, e,
Pikitahuatio, e, Kakekoautio,
Korikori ko au, e.
4
E noho ana Tongatonga i a Puhahanakiterangi,
70 Ka puta ki waho ra ko te Ra, ko te Marama,
Ko Whanakeiterangi, ko te Kori,
Ko Takurua, ko Puangaiterangi,
Ko Tataiarorangi, na Whaitepa,
Ko Whakatahakiterangi, ko Autahi ma Rehua, e;
75 Nana te Taururu, nana Tauwehe,
Ko Tama i wehea ki te rangi koe, e i!

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 1. Ko wai na, etc.: Kei ta Henare Ruru, he timatanga; kaore i ta te Kani.
  • 3. Te ara tauwhaiti: Ko te ara o te tamaiti e whanau ai i te kopu o te whaea. Kei te waiata 201 i runga ake nei, “te ara namu-namu ki taiao.”
  • 4. Te ara totohe tapu o Tane: Ki ta Henare Ruru “te ara toto tapu.” Ko ta te Kani te mea tika, e whai ana i te kaupapa o nga korero o te whakairatangatatanga. Tirohia te waiata 231 i runga ake nei.
  • 5. Wahia mai, etc.: Ko te putanga tenei o te tamaiti ki te ao, koia te papa i Hawaiki. Kei te waiata 201 i runga ake nei—
    Ka maro tama i te ara namunamu ki taiao,
    Ka kokiri tama i a ia ki te aoturoa.
  • 7. Reretaukiterangi, etc.. He karakia hoa tapuwae.
  • 9. Titohia.: He karakia ano tenei, ka titoia te mea o te tane, hei arai atu i te makutu, he kaiure (tirohia te waiata 232 i runga ake nei); he karakia te awa kia marino te moana.
  • 20. Ka noho Wainui, etc.: Kei te whakapapa i te whakaupoko. E ki ana a te Peehi (Elsdon Best), Bul. 10/39, na Wi Pere tenei whakapapa i hoatu ki te J. 7/112. E ki ana a Wi Pere ko Papa te wahine tuatahi a Rangi, nana a Tanenuiarangi; i takina e ia tera ara ka puta ki a Te Aohore, te Piatangiwharau, Ngatoroirangi, Puiatoro, Papakarukuruku ki a Paoa o Horouta waka, nana a Hineakua, ka moe i a Kahutuanui a Kiwa. Ka moe a Rangi i a Wainuiatea, he wahine tuarua, ka haere i te whakapapa i te waiata nei tae iho ki a Rangitahuri. Na Wi Pere i whakataki kia tae ki a Kiwa, nana a Kahutuanui i moe ra i a Hineakua—
- 355
Family Tree. Rangitahuri, Tiki, Te Parata, Te Aitu, Hinetuahoanga, Tawhaorohao, Kateretemoana, Kiwa, Kahutuanui=Hineakua
  • 22. Parawhenuamea: Ki etahi korero i moe a Parawhenuamea i a te Moananui a Kiwa, ka puta ko te Moana, ko te wai; koia te matua o te onepu, o te parahua.
  • 24. Tuiterepo, Tuitewao, etc.: Ko Wainui te putake o nga wai o uta, o nga awa, o nga repo.
  • 25. Rangitahuri: Kei te whakapapa i te whakaupoko, nana a Kahuroa. Ko nga wahi repo te tipunga o te harakeke, ka mahia hei whitau hei “roi” kakahu.
  • 28. Tangaroa, Tawhirirangi: Ko Tangaroa i konei ko te putake o nga ika. He atua no te hau a Tawhirinuiorangi (ko Tawhirirangi ki etahi. He ika te whangai o Kahuroa.
  • 30. Muriwai o Whata: Kei te korero o Tuna raua ko Maui. Na Tuna i patu nga tamariki a Maui, i hianga hoki ki te wahine a Maui ki Muriwai o te Ata. (Tuhoe, 835.)
  • 30, 36. E noho ana Maui, etc.: Ko tetahi rerenga tenei o te korero o Tuna raua ko Maui me te wahine a Maui, me Hine. Kua korerotia tetahi i te waiata 232 i runga ake nei. Tirohia hoki Tuhoe, 833.
  • 37. Rawaru, Kaikoura, etc.. Ka tae mai te waiata ki enei motu. Kaikoura i te Waipounamu; Wairarapa; Ruahine.
  • 40. Te Rau o Titapu: Mo te huruhuru o te moa te tikanga. Tirohia te waiata 139 (N.M. 2).
  • 52, 53. Kapuaroa, te Rangituawaru: Ina te whakapapa i tukua mai e Henare Ruru—
Family Tree. Pokingaiwaho=Rangituangahuru, Tupai, Tohiteururangi, Wikiriwhi, Huariari, Whakatahakiterangi, Tipoki, Rangituawaru, Kapuaroa
  • Kaore i a Henare a te Kauru.
  • 44–54. Kei te mau mokamoka tenei wahi; waiho ake.
  • 55. Panimatua: Ka timata atu i konei te eke o tenei o nga whiti ki te whakapapa i te whakaupoko. Ko Pani ka moe i a Maui
- 356
  • te putake o te kumara. Kua korerotia i nga whakamarama o te waiata 145 (N.M. 2).
  • 59. Ngakawakawa mai Tawhiti: Ko te putake tenei o te ingoa o te Kawakawa, e kiia nei ko te Araroa; ko te Kawakawa mai tawhiti.
  • 64. Te Hukahuka o te rangi: He ingoa kainga i te rangi, i reira e noho ana a Makakaiwaho. Ka moea e te Wawahiwhare, ka puta ko te Aparangihihira, nana ko Te Aparangiirarapa; kei te whakahuatia enei i te waiata 215 i runga ake nei. (W. 1/19 E.)
  • 65. Te Kahui Tau, Raukatauri, Raukatamea: Ki etahi korero ko te putake mai raua o nga mahi ngahau, o nga mahi o te rehia, o te harakoa. Ki etahi korero he tuahine no Tinirau. Ko raua etahi o nga wahine nana i whakangahau i kitea ai te niho o Kae (Ngae, Kaunihoniho ki etahi). Koia te Kahui Tau, mo te waiata, mo te whakatangi, mo te haka.
  • 69. Tongatonga, etc.: Ki etahi korero ko Tangotango, a ko ia i moe i a Wainui, e korerotia i runga ake nei. Na Ngati Awa tenei tatai—
Family Tree. Rangi=Papa, Tane, Tangotango, Wainui, Te Ra, Te Marama, Nga Whetu, etc.
  • Ko te Whanau Marama tenei, ko te Whanau Puhi ki etahi. (Tirohia “Tuhoe,” p. 748 mo etahi korero.) Ko Tangotango te take o te po, o te ao, te kai tatai i te wehenga o te po, o te ao.
  • 71. Whanakeiterangi: Ko tetahi o nga ingoa o te marama, Marama i whanake; ko te hokinga ake i te wa mate o te marama. Kei te Tangi a Rangiuia enei kupu—
    Kia marama koe ki te kete a Tane,
    I mauria mai nei hei tohu mo tona matua.
    Tataitia ra, tiwhaia i runga ra,
    Ki a Autahi, e, ki a Puanga ra ia, ki a Takurua ra.
  • 74. Whakatahakiterangi. Ka puta ki te ingoa o te tamaiti mona te oriori; he whetu.
  • Atutahi ma Rehua: He whetu, ko Canopus anake ranei, ko raua ranei ko Antarea. (Tirohia “Tuhoe,” p. 812.)
  • 75. Taururu, Tauwehe: Kei te waiata a Turaukawa (M. 323)—
    Ki' rongo mai koe, e rua tau ruru,
    E rua tau wehe;
    E rua tau mutu, e rua tau kai.
    He tau kino te tau ruru, he hau, he ua; ko te tau wehe he tau kore hua, kaore he kai o runga rakau.
- 357
235.—HE TANGI.
Mo te Mara Kai.
(Na Ngati Ruanui, Taranaki.)

I taia nga kupu o te waiata nei ki te pukapuka a McGregor, (S. 3/83) me te (S. 4/97), na te Peehi (Elsdon Best) i tuku ki reira. Na te Peehi ano hoki i tuku ki te Journal o te Polynesian Society, (J. 14/148). He tauriterite tonu ena kaupapa.

Ko te whakamarama kei aua pukapuka e ki ana, “Na tetahi kaumatua mo tana mara kai, kua kino”; a kei tetahi wahi e kiia ana, no Whanganui, “na tetahi tangata mo tana mara kumara, i pau i te kainga a te tini o te ngarara.”

Na te Taite te Tomo ano i tuhi mai tetahi kaupapa.

Ko tenei ka taia nei ko ta te Peehi (J. 14/148); he wahi ririki i whakatikatikaina. Kei reira e kiia ana, na tetahi tangata o Ngati Ruanui tenei tangi mo tana mara kumara, i kainga e te ngarara, e te Aitanga a Makinokino, e te kauwaha, e te moeone, e te awheto; ko nga mahi a te atua nei a Maru; tu ana ko nga tata anake. Ko ia tenei tangi. Ka rangona e ona whanaunga tana tangi, ka homai he kumara hei kai mana, a hei purapura mo tetahi tau.

(Refs.: J. 14/148, S. 3/83, S. 4/97, Taite.)

Tuku ra, e te waikohu o te whitu;
He whaitakinga atu naku ki waho ra,
Te matatakinga i roto i te tau mutu,
Te karapatanga atu ki te puke i ahua,
5 Turakina te waitao ka hinga ki Rurutu,
Turakina te waimanu ka hinga ki Waimanukatea;
E tia nei ko te one i tahia.
Ku rongo no au, ko Moanauriuri
Te mara a Rehua, i kai taua ai a Maru.
10 Tikina atu ra ki te aitanga a Hinemakinokino,
Ki rokohanga iho ko Mohioterangi;
Ka hinga te kaua, ka hinga te moeone,
Ka hinga te awheto,
I whakarauikatia ki waenga.
15 Karia iho te rua ko Arikiwareware;
Te pou o roto te Rangiwhakakapua;
E ai te paepae ko te Rangipaekura,
E ai te kopani ko Ahurumairoto;
Tana papaahu ko Papatahia.
20 Kimihia ki Whaitiri ko Mitihangatekore,
Nana taku kai ka utoki iho.
I tu ano au te tahanga i a Rongo,
Ki titiro iho au, e tupu anau ake ana;
Ki whawhatia iho te hou o Kahukura,
25 Hei o moku; ka kimi ai au
I te whatu i te one, ka rewa ko te iho.
Riariakina nga waka uruora,
Ko Rirangi, ko te Rangitamaru,
- 358
Ko te Rangihoukura, ko te Rangipaekura;
30 Nga waka tena o te Kahui Rongo,
I tere mai i Hawaiki.
Ngaro noa atu koe,
Ma oku tuakana e pupuri mai
I roto te tapuwae, e i!

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 1. Waikohu: Ko te wai tau o te kohu.
  • Whitu: Ko te marama tuawhitu o ta te Maori tau.
  • 2. Whaitakinga: He whakamatau mahi atu i roto i te tau kino.
  • 3. Matatakinga: Ki nga iwi o te Tairawhiti he “matakinga,” he pera ano te tikanga i te whaitakinga.
  • Tau mutu. He tau kore kai. Tirohia te whakamarama 75 o te waiata 234 i runga ake nei.
  • 4. Karapatanga: Mo te tiro hura ake.
  • Puke i ahua: Ko te mara.
  • 5. Waitao: He ropu tao, ko nga rakau o te riri. Ko Rurutu kei Taranaki; e whakahuatia ana i te waiata 89 (N.M. 1) “te takutai o Rurutu.”
  • 6. Waimanu: He ropu naonao.
  • 7. E tia: He reo no nga iwi o runga i a Aotea waka, no te Taihauauru. Ko tona ritenga, “ano te ahua, ano te rite.”
  • 8. Ku rongo no au: He reo ano no nga iwi o Aotea; ko te ku, he kua; ko te no, he ano.
  • 9. Mara a Rehua: Ko Rehua he whetu, ka rere i te wa hauhake kumara; kei te waiata 145 (N.M. 2)—
    Ko Pekehawani ka noho i a Rehua, etc.
    Tirohia hoki nga whakamarama i reira.
    Maru: He atua; he atua no te pakanga, no nga whiu, no nga aitua. Kei nga korero o te haerenga mai o Aotea waka i Hawaiki, ko tetahi tenei o nga atua o runga, e korerotia nuitia ana i roto i nga waiata o te rohe o Whanganui tae atu ki Mokau. (Tirohia N.M. 1/89.)
  • 10. Te aitanga a Hinemakinokino. Ko nga ngarara ngokingoki. Kei te waiata 149 (N.M. 2) e mea ana—
    Haere ra, e pa, i te apu rorowhio
    O ruhi, o ngenge, o te makinokino tonu.
    Tirohia ano hoki te whakamarama 40 o te waiata 145 (N.M. 2).
  • 12. Kaua: Ko tetahi rerenga o tenei ingoa he kauwaha, he momo ano no te awheto.
  • 15. Arikiwareware: Ki ta te Taite “Rikiwareware.” I tenei rarangi tae noa ki te rarangi 19 e whai ana i te whakatakoto kupu o nga waiata a era atu iwi o runga i a Aotea waka, hei kukume mai i a ratau korero onamata. Ka tapaia he ingoa mo nga wahi e rite ana o te rua kumara, te pou, te paepae, te kopani, te papaahu.
  • 17. E ai te paepae: He penei ki ta te Tiate; ki te J. 14/148, “He ai te whakaata.” Ki te whakaaro ko ta te Taite te mea tika; ko te paepae hoki o te rua, a he eke ki ta Taranaki kaupapa whakatakoto waiata.
  • 18. E ai te kopani: Ki te J. 14/148, “He ai te kopani.”
  • 19. Papaahu: Kei te W.D. 5 e mea ana, he wahi no te rua kumara. Tera te kupu kei te waiata a Rangiuia, he huke umu; he tahi tana mahi, he tapapa.
- 359
  • 21. Utoki: Ki te J. 14/148 “kaupae.” Ki etahi “hutoi,” ka tipu hiroki.
  • 22. Tahanga i a Rongo: Ko Rongomaraeroa, ko te atua o te mahi whenua, o nga mahi o te rangimarie. Ko Rongomaui ranei, ko tetahi rerenga o te ingoa o Mauiwharekino; e korerotia ana i nga korero o te kumara. (Tirohia te waiata 145, N.M. 2.)
  • 23, 24. Ki: He reo no nga iwi o runga i a Aotea; ko te “kia” ki etahi iwi.
  • Anau. He koaoao, he koromeke kaore e tipu poupou i te kopiri. Hou o Kahukura: Ki te Tairawhiti ko te tatua o Kahukura. Mo te kumara kao, e kiia ana i mauria mai i Hawaiki i roto i te tatua o Kahukura.
  • 25. O: Hei kai e ora ai.
  • 26. Whatu i te one: Ko tetahi tikanga o te whatu ki te W.D. 5 ko te kohatu, ko te punga o te waka.
  • Iho: Ko te atua, ko te karakia ranei o te atua. I roto i nga korero o nga waka i rere mai i Hawaiki i utaina mai he atua i runga i aua waka.
  • 27. Riariakina: Whakarewaina, whakaarahia.
  • Waka uruora: E haere nui ana enei kupu i roto i nga waiata o te rohe o Whanganui, o Taranaki; he waka e rere ana ki te ora. Tera ano kei etahi o aua waiata nga waka “urumate.” Ko tetahi whakamarama he waka hunua, ara he waka taurua.
  • 30. Kahui Rongo: He maha nga ingoa penei kei roto i nga waiata o Taranaki, te Kahui Maunga, te Kahui Ru, te Kahui Tu, etc. Kaore i te marama he kaupapa tangata ranei, he tipua ranei.
  • 32. Ngaro noa, etc.: Ki ta te Taite e penei ana—
    Ngaro noa atu ra,
    Kei te puritia mai a muri
    E o matua i roto o Muritai, i.
- 360
236.—HE WAIATA WAWATA.
Na Taukai o Waitaha, Te Arawa.
Ko nga kupu me nga whakamarama na Hemana Pokiha.

Na Rangi Roera i tuku mai. Ko te wahine nei ko Taukai he taupurua raua ko tona hoahoa, ko te Ahooterangi, ki ta raua tane. Ka tauwhainga te hanga wahine nei ki a raua. I reira ka mahue i a Taukai ta raua tane, ka motuhake te tane ki te wahine matua, ki a te Aho. Ka whakakaingakau a Taukai ki a Taranui; he rongo atu ra hoki ki nga mahi nanakia a tera ngarara, a ka wawata noa atu kia tae ngatahi ia ki reira; koia ka tito nei i tana waiata i raro iho nei. Ko te tane a nga punarua nei ko te Manihera, ko te Maruarua tetahi o ana ingoa; no Ngati Parua a ia, hapu o Ngati Pikiao.

Family Tree. Whakapapa Rangitihi, Kawatapuarangi, Pikiao (1), Tamakari, (1), Pikiao (2), (2), (3), Hineora (f)=Te Takinga=Hineui (f)=Hinekiri (f), Parua, Te Awanui, Tamaahi, Te Roiotewhenua, Te Roke, Te Ohu, Taukai=Te Manihera=Te Aho (f), Te Taero, Te Poukiorehu, Tirita, Awhea, Rongowhiua, Matataia, Rev. Rewi Wikiriwhi, Te Ahooterangi (f), Taranui, Ngawaru (f), Tei (f), Waata, Te Pokiha, Hemana, (Kanui nga uri), (Kanui nga uri), (Kaore he uri), Hemana, Hemana Pokiha, Hikawera, Rereamanu, Kahu (f), Te Unahi (f), Kohi, Hoani
- 361
Family Tree. Patene=Heni Paki, Taukai, Marae=Wi Keepa, Te Maringi, Miraka

Na Rangi Roera i tuku mai i te 4 o Noema, 1929.

Kaore te takiri te ruru nei ki te whare.
E koro ma, e, he aha ka riria?
Ko au anake hoki e tohu nei taku;
E kai te mahi noa te tane i ta Tiki.
5 Me whakairi raro, hai kaho tuanui,
Hai whakarongo tai te rae ki Motutawa.
Homai te mate nei, me ka oma haere,
Piri ana i te kopa, te whare o Taranui.
He koro kia tutuki, ka noa mai nga tapu.
10 Ki mai, e te Riuwhara, kia hoki rua au
Ki te tau ra, e, nana nei te tinana
I whakawhaea raro i te tuatahitanga.
Hoake rawa nei te ngakau ki te noho,
Ka eke tenei te puke ki Ruahine.
15 Ka taikuiatia, ka pu au ki te whare na, i.

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 2. E koro ma, e: Ko ana papa me ana tungane, e ako ana kia ata noho, kia mutu te tukoripi.
  • 3. E tohu nei, etc.: Koia anake hoki e ata noho, kai te mahi mai ra hoki te tane i tana mahi?
  • 4. Tiki: Ko nga mahi a te aitanga a Tiki, a te tane, a te wahine.
  • 5. Whakairi raro: Me noho noa hoki ia?
  • Kaho tuanui. Ko te kaho tapu o te whare.
  • 6. Whakarongo tai: Kaore ia e pai hei whakarongo noa i nga korero, penei i te whakarongo atu ki te tai o te moana, e haruru noa ana; engari me mahi nga mahi kei ao ana te ra.
    Motutawa: He pa no Ngati te Takinga i te wa i a Taranui ma, kai te taha rawhiti o Mourea pa, e nohoia nei e ratau i naianei. He wehenga moana kai te tauarai i waenga, ko te Kokorutanga i Okawa te ingoa.
  • 8. Taranui: Ko te ingoa o te whare o Taranui, ko Tuhuakatere. I te wa i tu ai te pataka whakairo a te Pokiha Taranui ki Maketu, ka huaina e ia te ingoa ko te whare o tona papa; kei te whare matakitaki i Akarana taua pataka.
  • 10. Te Riuwhara: He wahine ano hoki tenei, e whai ana a te Manihera kia riro i a ia; otira kaore te wahine i whakaae.
  • Kia hoki rua: Ko te Riuwhara e mea ana ki a Taukai ki a hoki ano ki a te Manihera.
  • 14. Ruahine: Kua taikuia ke a Taukai i te wa e whakaaro ana i enei whakaaro.
- 362
237.—HE WAIATA AROHA.
Na te wairua o te Morehu Kirikau o Ngati Pikiao i waiata.

Me te patai ano, na wai tenei waiata? Whakamaramatia, e te hunga, te iwi nana tenei waiata. I hiahiatia ai kia tukuna atu kia taia na tenei korero:—

I te wa i mate ai a te Morehu Kirikau i te tau 1928, ka patai a Hare Weko (Harry Vercoe) ki nga iwi i whakaeke mai ki te tangi mo te Morehu, i roto i te whare whakairo o te Morehu, i Houmaitawhiti, i Otaramare, te Rotoiti. E ki katoa ana hoki te whare i nga iwi whakaeke, i a Ngaiterangi, i a Ngatiawa, i a Tuhoe, i a te Arawa. I patai a Hare, mehemea tera tetahi i roto i te whare e mohio ana ki taua waiata, e marama ana ranei ki tona putake mai; na ka waiatatia te waiata; ko te mea i raro iho nei.

Ka whakamarama a Hare, “Ko te waiata nei, kaore ano i tae ake te rongo mate o te Morehu ki a matau i Ruatoki, ka tae ake te wairua o te tangata nei, ka tu i mua i ahau, ka whakahua mai i tana waiata; koia tenei e pataia atu nei ki a koutou. He roa te wa i muri iho ka tae ake te whakaatu o tana matenga.”

Ko Hare Weko he papa tonu no Mere, no te hoa wahine o te Morehu.

Family Tree. Hare Weko (Harry Vercoe E)=Ngahuia te Ahoaho, Raharuhi=Rangititiahoa (f) Pururu, Mere=Te Morehu Kirikau, Tereiwhati (Ray Vercoe), Te Mapu me etahi atu

Kaore he tangata i whakautu i te patai. Heoi i whakamarama poto noa nei mo te ingoa nei, mo te Wanapoto, he ingoa whenua kai te takutai o te akau, e hangai atu ana ki te pa tawhito o Ngai te Rangihouhiri, i te tino putaketanga o tenei ingoa o Matata; kai te taha o te huarahi e haere atu ana i Matata ki Whakatane.

Ko te kupu mai tenei a te hunga nana i korero te korero nei ki a Rangi Roera, nana nei i tuku mai i te 4 o Noema 1929; “Kaore noa he tino take i tuhia ai te waiata nei, heoi ano he pu aroha noa ake ki to matau hoa whakahaere i etahi take whanui ki tenei waka ki a te Arawa; ko te kaha rawa o tona wairua ki te haere ki te aroaro o tona hungawai, waiata atu ai i tenei waiata. Tuarua, he waiata tenei o waiatatia ana e o matau koeke i nga ope haere ki nga pakanga wahine.”

Taria ramota kia rere Kopu,
Ka whakatioro ai e te iwi i ahau.
Tu noa ana mai nga ngaru o Kotai,
E taoroa ana e te tini, e te mano.
5 Mata keketu mai, kai te maihi au.
Nau te ki nei, me tarawhai, e,
Me papuni au ki te kupu o tawhaiti,
Ka tiki mai to ringa, ka hura i taku rae.
Ka kite iho na koe i aku tini mahi.
10 Ko te taumata iti, ko taumata rahi,
He puke okiokinga no patupaiarehe;
- 363
Nou, e Houroa, e taka i te whenua.
He akau kore taru no te Wanapoto,
Hai whakapiripiringa mohoku ki reira, i.

(Kai te iwi nana te putake mai o te waiata nei nga whakamarama.)

238.—HE WAIATA TANGI.
mo Ngapuao. Na te Whatapoto o Ngati te Takinga, Te Arawa.
Ko nga kupu me nga whakamarama na Hemana Pokiha raua ko te Wirihana Tamati.

Na Rangi Roera i tuku mai i te 4 o Noema, 1929. Ko tenei waiata mo Ngapuao, he kotiro e whakapuhia ana e tona koroua, e te Whatapoto. Tekau ma rima nga tau o te kotiro nei ka mate atu.

Family Tree. Rangitihi, Kawatapuarangi, Pikiao (1)=Rakeiiti, Tamakari, Pikiao (2)=Hinehopu, (1) Hineora (f)=Te Takinga=(2) Hineui (f), Kiore, Te Awanui, Ngamamae (f)==Te Whakaruru, Te Roiotewhenua, Hinerangi=Te Rinui, Te Ohu, Ngamamae, Te Hiraukawa, Te Poukiorehu, Te Paretiti, Rongowhiua, Te Whatapoto, Taranui=Te Huruhuru, Te Rangikauariro, ===, Tei (f), Ngapuao (f)

Tera atu te tino nuinga o nga uri.

- 364

1
Moe rawa iho nei ki te po,
E haere ana 'hau i runga i te paerangi;
Nga tohu ra, e, i taku awe takupu,
I tukua ake nei.
5 Mataotao noa ko te tau o te ate,
Te raukopoi mai.
Kihai taua i mihimihia mai
E o iwi ki raro;
Kihai i homai te rakau o tawhiti,
10 Hai maimai aroha,
Kia tau te haruru ki raro ki te whenua;
Nohotu ana au, ko te ao tenei.
Taku kuru pounamu! Ehara koe i te wahine,
Koe mapihi Kahurangi!
15 Taku paraoa terewai! Tena ka nunumi i te ata.
Kia tokona koe e nga hau whenua
Ko nga mata kerewhanga,
No te whakapu kai roto,
No te awa i Takapuwhaia, e!
2
20 Whakarongo, e hine, nga tai e hoi
I waho o te Akau,
I te runanga waka i o iwi ki runga,
I te nui Ati Ue, i te rahi Ati Rua,
I te nui Ati Kawa na, i.
3
25 Rangaitia atu to noho,
Kia whakamaua koe ki nga whetu i te rangi,
E whakakau mai ra te tara ki Matawhau:
Ko Rehua koe!
4
E hine, tukino i te po hohonu i a Heipiri;
30 Kihai i tatari kia whiti te marama,
Kia aroaro a manu, e.
5
Hai aha koa ra, ranga to haere,
Kia takawhaki koe nga tahatika roa
Kai Waiotiatu; oti atu koe!

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 2. Paerangi. Ko te taumata o te tangata, e mau ai i ona tohu e mohiotia ai ia he rangatira.
  • 3. Awe takupu: He huruhuru no raro i te keke o te manu, o te kotuku; he taonga matenui hoki na nga tupuna, hai pare mahunga mo te hunga ora, mo te hunga mate. Ka whakaritea
- 365
  • ki te mokopuna a te kaumatua nei, e whakapoipoitia ana e tona ngakau, kia ora tonu hai pare whakatakohe mona.
  • 6. Raukopoi: Raukopi, na te waiata i whaka-poi.
  • 9. Rakau o tawhiti: Ko te pu. I tupono te ope a te Tikao ratau ko ona hapu ki te hikuwai o te Rotoiti, a Ngati Kawiti, a Ngati Tamateatutahi, e haere ana ki nga pakanga i Waikato. Ko te hinganga hoki o te puhi i tona mate, ka peka ki te tangi i to ratau uri; he hapu ano era nona. E haere ana te ope nei me te pu, kihai rawa i puhia atu, hai maimai aroha, e tatu iho ai tetahi wahi o tana ngakau pouri ki te mate o tana mokopuna. Heoi, ka mutu te tangi, ka hoki te ope a te Tikao, kihai i tutuki ki Waikato. Ko te marae i takoto ai te kahurangi nei ko Kakanui, he pa kai tetahi koko i te pito hauauru o te Rotoiti; ko te Taheke tona ingoa nui.
  • 13, 14. Kuru pounamu, Mapihi kahurangi: He ingoa enei i utaina ki runga i etahi taonga nunui o te Maori mo te whakakai; ka whakaritea e te kaumatua nei tana mokopuna hai kuru pounamu, hai mapihi kahurangi, e kakapa ai ki ona taringa, hai whakateitei mona.
  • 15. Paraoa terewai: He patu paraoa, e whakaritea ana ki te ahua o te wahine.
  • 17. Mata kerewhanga: He kororutanga moana; tirohia te whakamarama 9.
  • 18. Whakapu kai roto: Kai te tuawhenua o te kororutanga i runga ake nei; he wahi mahinga kai, kumara, riwai me era atu kai.
  • 19. Takapuwhaia: Ko te moana o te Rotoiti mai i te pito hauauru o te matarae i Orehu, ka huri ki te hauauru ma tonga, mutu atu i te koi o Tumoana, whakawhiti ki te rae o Kuharua.
  • 21. Te Akau. He pa nohoanga no Ngati Hinekiri, wehenga hapu o Ngati te Takinga, kai roto ano i te kokorutanga o te Taheke. Kai runga tata ake i taua pa ko te urupa, he ruaahuri no tenei hapu; ko te Atuareretahi te ingoa.
  • 23. Ati Ue, etc.: Ko Ngati Whakaue, ko Ngati Parua, ko Kawatapuarangi.
  • 27. Matawhau: Ko Matawhaura maunga; ko to Ngati Pikiao mana tenei i roto i nga tohu, i nga kupu poroporoaki a nga tupuna, mai o nga ra ki muri taea noatia mai tenei ra.
  • 28. Rehua: I whakairia e te kaumatua nei ana tumanako, nga wawata ki runga ki tana mokopuna; pera tahi me Rehua.
  • 29. Heipiri: He wa he no te tau, he waru; he koanga te wa i mate ai te tamaiti nei. Ki etahi ko Pipiri, ko te Tahi o Pipiri, ko te Toru here o Pipiri.
  • 30. Kia whiti te marama: Kia aroaro raumati, kia tae ki te ngahuru nga wa pai hai matenga mo te tangata, e hoki ai te whero i te kanohi.
  • 31. Kia aroaro manu: Ko taua whakamarama ano i te 30.
  • 32. Ranga to haere: Kia wana to tira, kia tika to haere, i tau wa i kite ai hai haerenga ki o tupuna.
- 366
239.—HE TANGI MO HIKAREIA.
Na Tamaku (Ngaiterangi).
Na Hemana Pokiha i tuku mai nga kupu, nga whakamarama.

Tera nga wahi naku i tiki atu i roto i etahi atu tuhituhinga. Ka tuhia ko era i mua, kia pai ai te uta mai o a Hemana. E ki ana a Hemana, kei a Ngaiterangi nga tino whakamarama o te waiata nei, kei nga uri o Hikareia, o Tamaku.

Ko Hikareia he rangatira nui, he toa no Ngaiterangi, i hinga parekura i te kakari a Ngaiterangi raua ko te Arawa i te Tumu, he wahi kei te akau i waenganui o Tauranga, o Maketu.

No mua atu te matenga o te Haupapa raua ko te Ngahuru, he rangatira no te Arawa, i te ope a Waikato, a te Waharoa, ki Maketu.

Na ka tikina atu i konei ko nga korero a Tiati Wirihana, he mea tuhi i te reo Pakeha ki te pukapuka a Hone Waiti (W. 5/225–248), mo te kohurutanga a Huka i a te Hunga, he whanaunga ki a te Waharoa. Ko Huka no Ngati Whakaue. Ko te take o te kohuru a Huka, he hapanga nona i nga taonga a te Tapihana (Tapsal or Tapsell), i homai ai mo nga harakeke i hokona ki a ia i Maketu. I te ngaro ke a Huka i hapa ai. Tono noa ki a te Tapihana, kaore he aha. Katahi ia ka hua i tona whakaaro patu i te whanaunga o te Waharoa, hei taki mai i te taua a tera, hei huna i a Ngati Whakaue. Ko te ra o te kohuru nei ko te ra tonu o te Kirihimete i te tau 1835. Ka takea i kona, e ai ki a Tiati Wirihana, te pakanga a te Waharoa ki a Ngati Whakaue.

‘No te 24 o nga ra o Maehe, 1836, ka puta a mua o te taua a te Waharoa ki Tauranga, ka whakawhiti i te moana ki te tahatika i Maunganui ki Maketu. Auina ake ka mau i te taua etahi o Tapuika e hoki mai ana i Maunganui; na Nuka Taipari (ko te Taipari whiu-whui korero o te waiata nei) i tuku mai kia haere, a i whakamohio hoki ki a te Waharoa. Patua tonutia iho, ka kainga. No te 29 o nga ra ka paaha te taua a te Waharoa ki Maketu, ka mate a te Haupapa raua ko te Ngahuru. Ka ora i kona ko te pouaru a te Haupapa, na te Tapihana i ora ai.

Ko te ohonga tena o te Arawa, ka whakatikaia mai e te ope i Rotorua, he taua no nga tahataha katoa o te moana o Rotorua, ka whakaekea a te Tumu. Ko Kahawai, ko te Pukuatua, ko Hikairo, ko Korokai, ko te Amohau, ko Pango, ko etahi maha noa atu, nga rangatira o te ope. Ko nga rangatira o Ngaiterangi i te Tumu ko Kiharoa, ko Hikareia, ko Tupaea, ko te Koke. Ko Kiharoa i mate i te tuatahi tonu he mea pupuhi. I mate ki reira a Kahawai, mona nei te tangi a Hikairo i te waiata 220 i runga ake nei. He mea kokiri ka puta a Hikareia; ka whaia haeretia, a kei te repo i Wairakei ka puhia, mate rawa. E kiia ana tokowhitu nga rangatira, e ono tekau nga tane, kotahi rau e waru tekau nga wahine me nga tamariki o Ngaiterangi i hinga i tenei parekura. Ko Tupaea anake te morehu o nga rangatira.

E toru nga marama i muri iho o te Tumu ka whakaeke te taua a te Waharoa ki Rotorua, ki Ohinemutu, i ahu mai ma Patetere. No te 6 o nga ra o Akuhata, 1836, ka whawhai, a tata tonu a Ngati Whakaue ka horo. E kiia ana na Korokai i pupuri te riri, ka mau, a kaore i taea e te Waharoa a Ohinemutu; ko te Kanawa, ko Pohepohe, etahi o nga rangatira o te ope a te Waharoa. Ko raua era e whakahuatia ra i te waiata 220. Na te whakararu a Pohepohe i - 367 honea ai tetahi wahanga o Ngati Whakaue; koia ka tonoa e te Waharoa kia riri raua ko Pohepohe, he patiti te rakau. He mea wawao e te taua i kore ai e heke te toto.

Ko te taua whakamutunga a Waikato ki a te Arawa no te tau 1839, i whakaeke ki Maketu. Ka hinga ko Waikato, ka whaia e Tohiteururangi ki te Tumu ra ano. No te wiki o te Aranga i te tau 1839 ka mate a te Waharoa. I pangia atu e te mate i Motuhoa i Tauranga. Ka amohia atu i reira ki Matamata, mate atu ki reira.

Ko nga korero ena a Tiati Wirihana. Na tenei ano etahi korero kei nga pukapuka kua oti te ta:—

J. 9/70, na Takaanui Tarakawa—“Na (Te Ipututu) Tarakawa i ringamau a Hikareia Ruamoana, mate rawa; i mau ki te Houhou, i Wairakei, i te akau i waenganui o Maketu, o Tauranga.”
J. 9/135, na Takaanui Tarakawa ano—“He kaioraora na Tamaku; he tangi te timatanga; ko te mutunga he kaioraora mo te matenga o Hikareia i te horonga o te Tumu pa. Na te Ipututu Tarakawa i patu ki te Houhou i Wairakei.”
J. 9/139. No te whakapakehatanga a Percy Smith i te korero a Tarakawa i runga ake nei, ka mea ia no te Arawa a Tamaku, nana te tangi nei, he wahine rongonui ki te tautitotito. (No Tuhourangi te whaea o Tamaku.)
J. 15/164, na Judge Gudgeon. Ka whai tana i te korero a Tiati Wirihana i runga ake nei, ka ki he whakamomori no Huka (ko Harehuka ki a ia) mo tona hapanga, me te kore o te Tapihana i hoatu mea mana. Kaore hoki tona iwi i awhina i a ia, koia ia ka ki, “E kore e taea e au te patupatu katoa aku whanaunga, engari ka taea te ranga he taua hei patu i a ratau.” Na ka haere tika ia ki te kainga o Hunga i te Waerenga. No raua e hongi ana ka maunu i a ia te patiti, ka patua a Hunga, mate rawa. Kihai i roa ko te Waharoa, ka whakaekea a Maketu, ka patua nga rangatira tokorua o te Arawa, ka whakangaromia a Ngati Pukenga i reira.
J. 16/124–127, na Judge Gudgeon; ko te roanga atu o ona korero mo te whakaekenga a te Waharoa i Maketu, i mate ai a te Haupapa raua ko Ngakuru.
J. 32/121–129, na Percy Smith mo te horonga o te Tumu pa, na Takaanui Tarakawa i korero ki a ia i a Oketopa, 1900. He korero roa tenei; kei reira te whakamarama a Tarakawa i te take i riro ai ma Te Ipu Tarawawa e patu a Hikareia. Ko te Rangitahia no Ngatiawa ki Whakatane. Na Ruamoana o Ngai Tauwhao i patu ki Motiti, kainga ai. Ko Ruamoana he uri no Tauwhao, uri o Toroa o Matatua. Nana ko Tokerau, he wahine, ka moe i a Tarake, ko Hikareia. Na ka whaia nei a Ngaiterangi i te Tumu, ka mau a Hikareia, he kaumatua hoki. Kei te Houhou ka huri a Hikareia ki te one, ka rere ki te moana. Ka whakahokia mai e te ngaru, ka mau, ka riro i a Tarakawa, ka toia ki runga i te onepu, ka patua, kainga ake te manawa. Ka taona, ka kainga. Ka ea te mate o te Rangitahia.
Kei reira hoki tetahi kaupapa o te waiata nei, na Takaanui Tarakawa i hoatu ki a Percy Smith.

Na ka pai te uta atu i nga whakamarama a Hemana Pokiha ki runga ki enei korero. Ina ta Hemana.—

- 368
Family Tree. “Whakapapa. Tauwhao (he uri no Toroa), Te Hukitu, Taha, Mahi=Tukere, (uri o Apanui Mutu), Tahakura=Nawenawe, Te Maroaute (w. 1)=Te Rangikawehea=Paka (w. 2), Matauruahu, Hikareia, Te Arikikotore, Rangitukehu, Tokerau, Te Iwikaikai, Maata, Te Ipu, Arama Karaka, Eruera, Te Kani, Ngarangikaki, Tukairangi, Hemana Pokiha, Te Rangikawehea=Te Uara (f) (w. 3. No Tuhourangi), Tamaku (f), nana te waiata nei. Kaore he uri.

“Tera atu te nuinga o nga uri o te Hukitu, o Taha, ko nga tino rangatira anake o Ngaiterangi. Heoi ka whakaputaina ko enei, kia puta hoki ki a Tamaku, nana te tangi mo tana tungane.

“Ki nga korero ki au ko Rangirauwaka te wahine a Hikareia. Tena pea kei te tika te korero mo te Heru, he wahine na Hikareia.

“Kei te whakahe au ki te korero, ko te take i tupu ai te whakaaro a Huka kia patua a te Hunga, he tangi taonga mona i hapa i nga whakautu muka a te Tapihana ki a Ngati Whakaue. Ko te korero o roto i o matau na ra nei te rongo atu ki nga koeke, ko tenei:—

“No te takahanga a Ngati Whakaue, ara a Tamaiwhakangaro, papa o Riko Aperahama (ringa mutu) i te whare koiwi a Huka, he tamahine tonu na Huka tetahi i roto i te whare koiwi ra me te huhua atu o tana whanau; ka haria e Tamai-whakangaro ana wahine ki roto i taua whare koiwi moe ai. Ka rongo a Huka, ka tupu te pouri i te kaumatua nei. Ka haere ki te whakataka i ona hapu, i a Waitaha me Ngati Parua i te Waerenga. Ka ki atu ki ona hapu, kia haere he ope mana ki te patu i a te Taipu o Ngati Rehu i roto o te Awahou. Ka kiia mai e Waitaha me Ngati Parua, ‘Kaore e ea to tatau pouri i a te Taipu; engari a te Hunga, he taokete ki a te Waharoa, he tangata nui tera. Kaore e kore ka tae mai he ope ma te Waharoa hai takitaki i tana mate.’ Ka mate nei a te Hunga; ka rewa mai nei a Waikato me Ngaiterangi.

- 369

“He aha koa te takoto rua atu ai ena whakamarama o te putake i tupu ai te pouri o Huka, ko te hapanga i nga taonga o te Tapihana me te takahanga i tana whare koiwi. Engari koinei te take e whitiki ai te manawa o te tangata.”

(Refs.: M. 238, J. 9/135, J. 15/164, J. 16/24–27, J. 32/121.)

Taku whakatakariri, taku whanowhanoa
Ki a Tutahi, ko ia e ora roa;
Te tangata i te mahara,
Taipari whiuwhiu korero ki Waikato ra, e,
5 Ki a te Waharoa ra.
E ahu ra uta ki te whare kaikino,
Ki a Huka ra, e.
Hoki ke mai nei ki te paki no Ruhi,
I horahora ra hoki.
10 Moe ware i te hau ko te Haupapa,
Me ko te Ngahuru, e,
Te Puhi o te Arawa.
No reira e te hoa i huripokina ai
Koutou ko au tamariki.
15 Taku waka whakarei tena ka paea
Ki roto te Houhou.
Ma te ika warehou,
Ma Tarakawa te kai,
Ma te Heru, ma te Ruiwaka ra,
20 Ma Koroiti, tona angaanga
Ki roto te koihua, i.

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 1. Taku whakatakariri, etc.: Tirohia te whakamarama o te waiata 86 (N.M.I.) Ki etahi reo te whanowhanoa he “honohonoa.”
  • 2. Tutahi: He rangatira no Ngati He, hapu o Ngaiterangi. I purahorua ia ki Waikato.
  • 4. Taipari. He rangatira ano tenei no Ngati He, i purahorua ki Waikato; kua korerotia i te whakaupoko.
  • 5. Te Waharoa: He rangatira nui, he toa whakahaere pakanga no Ngati Haua, Waikato. Ko nga korero maha mona kei te pukapuka a Tiati Wirihana, “Life and Times of Te Waharoa.” Na te Waharoa ko Wiremu Tamehana Tarapipipi, nana i whakaara a Potatau hei Kingi Maori. Na Wiremu Tamahana ko Tupu Taingakawa, kua mate atu ra; nana ko Tarapipipi, e ora mai nei.
  • 6. Whare kaikino: Kei te whakamarmaa pea a Hemana mo te whare koiwi o Huka i takahia; mo te kohuru ranei a Huka i a te Hunga.
  • 7. Huka: Kua korerotia ra i te whakaupoko. He rangatira no Ngati Whakaue; ko Haerehuka.
  • 8. Hoki ke, etc.: Kihai a te Waharoa i ahu ki Rotorua, ki a Huka, ki te putake o te mate o te Hunga; whakaware ke ki te ahu ki Tauranga, katahi ka tika mai ki Maketu. E noho marino ana a reira “ko te paki o Ruhi, i horahora ra hoki.” Otiia tera nga
- 370
  • take a te Waharoa ki Tauranga, ki a Ngati Pukenga i Maketu, ki a Ngati Whakaue hoki, he rangatira nei no reira a te Haupapa raua ko te Ngahuru; ko te Puhi o te Arawa waka.
  • 13. E te hoa: Ko Hikareia, i huripokina ki te Tumu. Kei raro iho nei ka whakaritea ia ki te waka whakarei.
  • 16. Ki roto te Houhou, etc.: Ko tenei wahi tae atu ki te mutunga e penei ana ki a Tarakawa (J. 9/135):—
    Taku waka Whakarei, ko Hikareia,
    Tena ka paea ki roto te Houhou.
    Ma te ika warehou, ma Tarakawa
    E kai a Heru, a te Riuwaka a,
    Me Koroiti, tana parai pani
    Ki te koihua a, i.
    Na ka whakamarama a Percy Smith, ko te Heru te wahine a Hikareia; ko te Ruiwaka he taurekareka nana, no Ngati Manana; ko Koroiti no Ngaiterangi. Ka tika ta Tarakawa i runga i nga korero, na tona papa nana i patu a Hikareia, i tao, i kai.
240.—HE TANGI MO TE KOTUKURAEROA.
Na Pehi Turoa (Whanganui).

He iramutu a te Kotukuraeroa no Pehi Turoa. Ko Pehi Turoa te rangatira nui o Whanganui ki runga o te awa, ki te takiwa o Tuhua. Otira he uri ia no nga tipuna maha o runga i nga waka, i a te Arawa, i a Aotea, i a Tainui, i a Takitimu. No te wa ia i a te Heuheu Tukino, i a te Rauparaha, i a Hongi Hika, o nga whawhai nunui a te Maori i te wa tonu i whakaeke mai ai te Pakeha me ana rakau riri. I mate ia ki Waipakura, he wahi e tata ana ki Upokongaro, Whanganui, i te 8 o Hepetema, 1845; kua tino kaumatua rawa i te matenga. I whakaarahia he waka whakairo hei pou whakamaharatanga ki a ia. Ko tona tinana i mauria ki te ana o Oteapu, he ana tapu takotoranga koiwi kei Pipiriki. Ko te Kotuku i mate i te pakanga ki Patoka, Waitotara i te tau 1841.

He toa a Pehi Turoa, he tohunga hoki pera i a te Heuheu. He maha ana waiata i tito ai.

Ko nga korero i runga nei na T. W. Downes (Old Whanganui) a he mea tango mai i reira (p. 104) tenei whakapapa:—

Family Tree. Pehi Turoa=Inianga, Pehi Pakaro, Topia Turoa, Matarena, Pehi Turoa (2), Marangataua (17 tau i te 1915)

Ko te kaupapa i taia ki konei kei te pukapuka a Hone Waiti (W. 1/3 Maori), kei te pukapuka hoki a Hori Kerei (M. 152). Ko nga whakamarama na A. T. Ngata i kohikohi haere.

(Refs.. W. 1/3 Maori, M. 152, J. 17/28, T.C. 134.)

- 371

1
Kaore te aroha e whai i au, e whanake tonu nei.
Na te Pupuke i ahu ka hua te mahara,
Ka hua te wananga, ko Houtupu, ko Houroa,
Ka noho i Atea, ka puta ki waho ko te Po;
5 Te Po i tuturi, te Po i pepeke, te Po i oti atu,
Oti atu koutou ki te po, e i.
2
Na te Kore i ai te Kore te whiwhia, te Kore te rawea.
Kia rongo mai te tohunga, kia whakapeka mai;
Ka he hoki au na wharekura ano.
10 Ka noho te Rangi e tu nei; ka noho i te Atatuhi,
Ka puta ki waho ko te Marama;
Ka noho i a te Werowero, ka puta ki waho ko te Ra;
E haere puku ana, ka huakina ki runga
Hei kanohi mo Rangi, ka marama koutou
15 Te haere ki te kawe riri.
Tahuri mai o mata ki muri ra,
Te ata ka haea i runga o Tongariro,
He ata kai taua, he ata kai tangata, e i.
3
I whai pea koe ki te tahua a Ngatoroirangi,
20 Ko Ihumotomotokia, te Moanawaipu?
Awatea ake ko Taraiwhenuakura,
Ko te Kohuwai, ka whakamutu te riri.
Moe mai, e Pa, i roto Matangirei;
Ko te whare o Turi i u ai ki uta,
25 I hui katoa nga tauiwi nei ki roto.
Taria e tukituki ki roto Kaikapo,
Mo Whakapapatuakura, mo Matawhareteuia;
Ka mau te pakanga, e i.
4
E tika ana koe i te ara kai riri i runga Turangarere,
30 Mo te Rangihauora, mo te tautara tu
Ki Turangamaea, ko te Kohutu, e.
Whakahokia mai ki roto o Patea,
Mo te Rakauhakahaka, mo Haututerangi.
E Kau i te raki, tena to iramutu rahiritia mai.
35 Whaohia mai ra ki te kete putuputu
Na Raukatauri, i tikina ai Kae, ka mate.
Huna mai ra ki roto Harururoa,
Ko te kokori a Paetawa, i takoto ai Hunakiko,
I takoto ai ko Manawa, e i.
40 Koi aha ai koe, te hunuhunu ai ki te mura o te ahi?
Ka titiro iho koe te kiri o Manumea, ka whara kei muri;
Kia hua i roto ra, kia whakaringaringa,
- 372
Kia whakawaewae, kia whakakanohi i a koe.
E tama taringa kore! te rongo mai ai,
45 Ka pau te hora e au ki a Tahu,
Ka pau te tuitui ki nga kakahu o Hau.
He mea mahue au i te unuhanga heke;
He mea mahue au i roto te Kopae Parara ki te uru,
Ko te whare o Turi, i i.

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 1. Te whiti tuatahi: Kei te W. 1/42–43 (Maori) te korero na Ngati Ruanui, e penei ana: “Ko te tahuhu tenei o Papatuanuku; ko te ikanga a Rangi. Ko Tupua, tana ko Tawhito; puta i a Tu tana ki waho ko te Ku, ko te Wawau, ko te Parakuwai, ko te Parakoka, ko te Porapora; tangohia ake ana, hoake ana ki runga hei pukanohi mo te Rangi. Ka tau Rangi ko te Atatuhi, te Atarapa, te Atauira, te Po nui, te Po roa, te Po tangotango, te Po wawa, te Po te kitea, te Po te whaia, te Po i uri, te Po i kau, te Po i mate ki te po; i maranga te Po, i whakana; i whakana nga mata o te Po. Karanga taua te Po ki te Aomarama, ko te Kore, ko te Kore nui, te Kore roa, te Kore kimikimi, te Kore te kitea te Kore te whaia, te Kore te whiwhia, ko Rawea, ko Houtupu, ko Houroa, ko te Ora. Ta te Ora ko te Rangietunei. Ka noho te Rangietunei i te Atatuhi, ka puta ko te Marama. Ka noho ano a Rangi i a Werowero, ka puta ko te Ra; tangohia ake, kokiritia ana hei pukanohi mo te Rangi.”
    Kei reira ano ta Nga Rauru korero, ara: “Ko te Rangi e teretere ana i runga i te whenua. Ka noho a Rangi i te Atatuhi, ka puta ko te Marama. Ka noho a Rangi i a Werowero, ka puta ko te Ra; tangohia ake ana, kokiritia ana ki runga hei pukanohi mo te Rangi. Ka turangi te Atatuhi, te Atarapa, te Atamahina, ka mahina te ata i runga o Hikurangi.”
    Tirohia nga waiata 215, 231 i runga ake nei me o reira whakamarama.
  • 8. Whakapeka: Whakakore, whakahe.
  • 9. Wharekura: Ko te whare korero i te wananga, i nga korero tupuna.
  • 12. Te Werowero: He anu rangi tenei, ko te anu o te wa kaore ano i tataitia te Rangi ki te marama, ki te ra, ki nga whetu. Ko etahi atu ingoa, ko Weroiteninihi, ko Weroitewawana, ko Weroitekokota. (“Kauwaerunga,” p. 21.)
  • 14. Kanohi mo Rangi: Kei te “Kauwaerunga,” p. 59 te korero o te tataitanga a Tane i a Ranginui.
  • 17. Tongariro: I Taupo ra. No reira tetahi taha nui o Pehi Turoa.
  • 20. Ihumotomotokia. Tirohia nga waiata 5 (N.M.I.) me te 233 i runga ake nei. Kei “Nga Mahi,” p. 71 nga korero o te kanga a Manaia i a Ngatoroirangi, i takea ai ta raua pakanga; ka hinga a Manaia, ko Ihumotomotokia te parekura, ko Whaitirikapapa te pa horo; muri iho ka hinga ano, ko Taraiwhenuakura te parekura. Tirohia te J. 35/211.
  • 23. Matangirei: Ko Turi te tangata o runga i a Aotea waka. Ka tae ia ki Patea ka hanga e ia tona whare ki tetahi raorao i reira, ka huaina ko Matangirei. Ko te pa o Turi i runga ake o Matangirei ko Rangitawhi; ko te mara kumara ko Hekehekeipapa, i whaka-
- 373
  • tokia ki reira nga kumara, na te wahine a Turi, na Rongorongo i hari mai i Hawaiki; koia te kupu, “te tatua o Rongorongo.” Ko te puna wai o Turi ko Pararakiteuru. E tata katoa ana enei wahi ki te teihana rerewe i Patea. (T.C. 93.)
  • 24. Turi: Ko te tipuna nui o nga iwi o Taranaki tae mai ki Whanganui. I haere mai i runga i Aotea waka. Kei nga pukapuka maha nga korero mona.
  • 26. Tukituki: He penei ki te M. 152, a ko te kupu tera i rite mo te wehewehenga o nga uri a Turi. Ki etahi kaupapa “tutuki.” Kaikapo: I muri tata i te matenga o Turi ka raruraru ana tamariki, a Turangaimua (m) raua ko Taneroroa (f). No Taneroroa ka hapu, ka mina ki te kiko kararehe, ka tonoa tona tane, a Uengapuanake (ko Uhengaariki tetahi o ona ingoa) ki te patu mai i nga kuri a Turangaimua e korerotia i raro iho nei; kahore hoki he kararehe ke. He mea karakia e Turangaimua ka kitea kei a Taneroroa raua ko te tane. Ka whakama te tuahine, ka heke, noho rawa atu i Whitikau, i te takutai tuaraki o Patea. Ka hanga ki reira te whare, a Kaikapo.
    Ka pakeke nga tamariki a Taneroroa, ka tohutohu atu ia, “Titiro ki te ahi e ka mai ra i tawahi o Patea, ko o koutou tuakana; hei kai ma koutou o koutou tuakana.” Waiho tonu taua kanga hei take wehenga mo nga uri a Turi; ko a Taneroroa ki te taha tuauru o Patea; ko Ngati Ruanui tera: ko a Turangaimua ki te taha tonga; ko Nga Rauru tera, a tae noa mai ki tenei ra. (Tirohia T.C. 131–133.)
    Ko Kaikapo te whare maire o Ngati Ruanui. I reira tetahi puna ko Ruauru te ingoa, i takea ai he wehewehenga i waenganui i nga hapu o Ngati Ruanui. Ko te tangata noho o Kaikapo i taua wa ko Rakeimatua. Ka tomo mai a Ruauri, a Uewhatarau; ka wahia e Uewhatarau te taha a Ruauri, ko Tapotuoterangi te ingoa; ka waiho hei take i heke ai a Ruauri ki Wairarapa. (Tirohia T.C. 134–135 me te waiata 283 i raro iho nei.)
  • 27. Whakapapatuakura, Matawhareteuia: Ko nga kuri a Turangaimua, kua korerotia ake ra.
  • 29. Turangarere: He taumata kei Taranaki, e tata ana ki te teihana rerewe i Kakaramea; he kanga ahi hei karanga i nga iwi kia hui. Ka hui, ka noho a iwi, ka ranga, a ka mahi nga tohunga i te niu. Ki te pai nga tohu, ka maranga nga hapu, ka rere nga puhi i o ratau mahunga; koia turanga rere. E waiho na hei korero, “Mehemea ko te tikanga o mua, ka kanikani taua i Turangarere.” (T.C. 138.)
  • 30. Tautara tu: He pukepuke; ki etahi rerenga o te reo o nga iwi o Aotea he hamuti.
  • 31. Turangamaea. He ingoa whenua kei Whanganui.
  • 32. Patea: Na Turi i tapa; he ingoa no Hawaiki mai, he marae i reira. Ka tona ingoa i mua atu ko te Awanui a Taikehu. (T.C. 130.)
  • 33. Te Rakauhakahaka: He whenua kei roto o Patea, he parekura. (Tupito.)
  • 34. E Kau: Ko Whitikau. E ki ana a Tupito Maruera no mua ake tera i tona tipuna, nana tona papa. (Tirohia J. Cowan, Vol. 1/145.)
  • 35. Kete putuputu: He wananga, ehara i te kete; he atua nana i whakamoe a Kae. (Tupito.)
- 374
  • 36. Raukatauri, Kae: Tirohia W. 1/76, T. 29, me nga waiata 226, 333. Ko Raukatauri ma nana i whakatakaro a Kae, i kitea ai ona niho, ka mohiotia nana i patu a Tutunui, te pakake mokaikai a Tinirau. Ka whakamoea a Kae, ka whaoina ki te kete, ka mauria ki te whare o Tinirau.
  • 38. Te kokori a Paetawa, etc.: Ko te kokori he kupenga iti, he kete ranei. E rangirua ana nga korero mo Hunakiko. Ko te tino korero he taonga no Turi, no Hawaiki mai, he kakahu whai mana, i whakatakotoria ki te whare, ki Matangirei, me era atu taonga.
    Ko tetahi korero he pounamu, na Ngakuramatapo, na tetahi o nga rangatira o runga i a Kurahaupo. Whanakotia ana e Poupoto, a ka haere tahi mai a Poupoto i a Turi ki Patea. Ka whai a Ngakuramatapo ki tana taonga. I a ia e moe ana i te taha o te awa, e kiia nei ko Manawapou, ka takiri ia. Oho ake i te ata ka piki ia i te hiwi, na ko Poupoto; ka patua e ia, ka tangohia te manawa, ka whakairia ki runga ki te pou; koia a Manawapou.
    Kei te T.C. 148 enei kupu o te tangi a te Ikatere mo te Pere:—
    Me kokomo iho koe ki Paopaoterangi,
    Te Hukiotemoa; ko te ipu tena
    I takoto mai ai, koia Hunakiko,
    No te Apitioterangi.
  • 39. Manawa: Ko te manawa ranei o Poupoto, kua korerotia ake ra?
  • 41. Te kiri o Manumea. He manu tapu, e korerotia ana i roto i nga waiata, i nga karakia; he hiringa, he mana. E ki ana ko Turaukawa, (M. 322)—
    Kia whakahua au nga hiringa nei,
    Kaore he hiringa i kore e kai ano i a ia;
    Hiringa te Manumea, huna ki uta ki a Tane;
    Hiringa te hohonu, maka ki tai,
    Ki a Tangaroa matanui.
    Kei te M. 407, e mea ana—
    To toto ka tuhi, mau ana i te rangi,
    Te toto o Manumea.
    A kei te M. 363—
    Ka pukea to he . . .
    Ko Toto, ko Tama, ko Manumea.
    Na kei roto anake enei i nga waiata tito a nga tohunga nunui o runga i a Aotea waka.
  • 42. Whakaringaringa, etc.: Ko te tatai korero tena o te hanganga i a Hineahuone i te one i Kurawaka. He pera kei te tangi a Rangiuia mo Tuterangiwhaitiri. (Tirohia te whakamarama 5 o te waiata 231 i runga ake nei.)
  • 45. Hora ki a Tahu: Hohou i te rongo? Ko te tikanga Maori ko te korero ki te marae, ko Tu tera; muri ko te korero whare, ko Tahu tera; kaa mau hoki te rongo.
  • 46. Kakahu: He penei ki te M. 152; ki etahi kaupapa “kahu.”
  • 48. Kopae Pararakiteuru: Ko te kopae mo te takoto anga nui atu; ko Pararakiteuru te puna o Turi i Patea.
- i
NGA MOTEATEA

Volume 3

PRELIMINARY NOTE.

The present series constitutes a continuation of the two volumes issued by the Maori Purposes Fund Board in 1928. They will appear in several instalments with the next few issues of the JOURNAL. Criticism and comment are invited on the texts now being printed. When completed they will be published as a separate Memoir.

PAGES 375-419

- ii Page is blank

- 375
241.—HE TANGI.
Na Ngati Kahungunu ki Heretaunga.
Na Paraire Tomoana i tuku mai nga kupu, na A. T. Ngata nga whakamarama.

Na Paraire i tuku mai te waiata nei i te 8 o Akuhata, 1934. Ki tana korero, i rongo ia na etahi o Heretaunga i riro herehere ki Waikato, e tangi ana ki te aronga wa kainga. “He waiata pai tenei ki te whakatangitangi i roto i nga uhunga mo nga mea kaitoro.”

I ki a Te Taite te Tomo, i rongo ia he wahine nana tenei waiata, no Heretaunga, i riro herehere ki Waikato, ka noho i Ngaruawahia. Ka tangi i reira ki tona whenua, a ka kite moemoea i ona tipuna e kau ana mai i te awa o Waikato, e pera ana i a te Huhuti i kau ra i te Rotoatara. Na ka titoa e ia te tangi nei, ka uru ki roto ana wawata moemoea. I whakarangona atu e Waikato ki ana tangi, ka mohiotia he wahine rangatira. Ka aroha a te Wherowhero, ka mea kia kaua e whakatutuatia, engari me whakahoki ki tona whenua. No te hokinga mai, ka tae mai ki Taupo, ka moe i te tane o Ngati Tuwharetoa.

I taia tuatahitia te waiata nei ki te M. 352, a kei reira e kiia ana na Ngati Kahungunu. No te marama o Hurae o te tau 1853 ka taia e Hori Kerei ki tana pukapuka, “Nga Moteatea.” No muri tata iho ka taia ki te pukapuka a C. O. Davis, “Maori Mementos” (M.M. 76). Kei reira e whakaatu ana, ko tetahi tenei o nga waiata i tuhia ki te pukapuka poroporoaki a Ngati Paoa ki a Kawana Hori Kerei i te 30 o Tihema, 1853.

I taia ano hoki ki te pukapuka a McGregor, “Maori Songs” (S. 1/19). Kua whakamaramatia i era atu wahi o “Nga Moteatea” nei, na nga Maori i riro herehere i te whawhai i Rangiriri te nuinga o nga waiata i whakarapopototia e McGregor ki tana pukapuka.

Na ka kitea, he waiata tenei i kaha te haere i roto i te rohe o Tainui i ona ra.

Te Kaunga o Te Huhuti i te Rotoatara.

Ko te korero o te Huhuti, o tona kaunga i Rotoatara ki a te Whatuiapiti, he korero tawhito; otiia kaore i haere te rongo pera i a Hinemoa i kau ra i Rotorua moana ki a Tutanekai i Mokoia.

I taia taua korero ki te pukapuka a Hori Kerei, “Nga Mahi a Nga Tupuna” (T. 138) i te tau 1854; ko te tau ano hoki tera i taia ai te korero o Hinemoa. Kaore i pai te tatai o te korero o te Huhuti i te T. 138, a ko te reo ehara i to Ngati Kahungunu reo. Kaati nei e tango mai i reira ko te whakatauki—

“Na te Huhuti nau i kau mai, ko Hineteko, i te Rotoatara, a ea ake ana, ko Hinehore, ko koe.”

Engari te korero i taia ki te J. 35/31–35, na te Rev. H. J. Fletcher, na te Rev. Hoeta te Hata o Waitahanui i korero ki a ia, he pai tera, he maha nga korero, he marama hoki. He uri hoki a Hoeta na te Whatuiapiti raua ko te Huhuti; kei te J. 35/35 te whakapapa.

Kei te waiata 215 me te waiata 231 i runga ake nei, kei te waiata 30 hoki i te N.M.I., etahi whakapapa o te Whatuiapiti. Ko tenei e tango mai hei whakamarama mo te waiata nei:—

Family Tree. Tahu,

I mate a Takaha raua ko te tamaiti, ko, Ira, Hikawera, ki te whawhai i te Arai o, Ueroa, Turanga, i te takiwa o te Pakipaki. Kei

- 376
Family Tree. Tahitotarere, Rakainui, Ruatapui, Takaha, Hikawera=Hinetemoa, Te Whatuiapiti=Te Huhuti

te waiata 215 i runga ake nei e whakahuatia ana—

E makamaka mai ra i a taua anake, Tamaira, Te Arai o Turanga.

Kei te hiwi i te taha tonga o te Pakipaki te Umu o Takaha. Na e noho pouaru ana a Hinetemoa i te wa i kau atu ai a te Huhuti ki a te Whatuiapiti. Ka kino te kuia ra i te rongonga i te ingoa o te Huhuti, ka mau ki te toki pounamu, ka hamama te waha, ka pukana, ka whaterotero te arero, ka ngau ona niho ki a te Huhuti. Na ka rere atu enei kupu ana ki a te Huhuti:—

“E noho ana me he teko; e noho ana me he hore; akuanei koe taraitia iho ki taku toki pounamu.”
Mahi ana te kuia ra, ka mutu, ka pau tona kino ki waho, ka ki atu ki a te Whatuiapiti, “Kua mutu taku kino, kua puta taku pouri me te mamae o toku ngakau; ko tenei, moea to wahine.” Na ka moe a te Whatuiapiti i a te Huhuti. Na ka huaina e te Huhuti ona taina, ko nga kupu mai ra a Hinetemoa ki a ia; noho ana me he teko, koia a Hikateko; noho ana me he hore, koia a Hinehore; akuanei koe taraitia iho, koia a Taraia.

Kei te whiti tuarua, rarangi 23 ki te 25, e mea ana, “he tuhanga koe na Ariariterangi, na te Raupare, na te Huhuti . . . he tuhanga tena, ka rite ki ahau.” Ko tetahi tikanga o te kupu “tuha” (tuwha) he whakarato; koia te tuhanga (tuwhanga) he mea i whakaratohia, ara he uri, he whanaunga. Ki te M.M. 76, huanga.

Ko te aho tatai hei honohono i te hunga nei kei a Kahungunu. Ina te whakapapa:—

Family Tree. Kahungunu, Pakaumoana, Ruatapuwahine (f)=Kahukuranui=Tuteihonga, (f)=Tupouriao (m), Rakaihikuroa, Rakaipaka, Rumakina, Mataiauahi, Turauwha, —Takapau, Te Rangipuorooro, Rakaitekura, Hinemoa=Tupurupuru, Ariariterangi, —Taraia (I)=Hinepare, Te Raupare=Ariariterangi, Ngako (ka puta ki a Te Rakato, ki a Tureia), —Tupurupuru=Hinemoa, Te Rangituehu=Rakaitekura, Hineiao, Tuaka, Te Huhuti, Mahinarangi

Ka tohatohaina, ka tuhaina nga uri ki te mata o te whenua.

(Refs.: M. 352, M.M. 70, 72, S. 1/9, Tr. 13/76.)

- 377

1
Taku turanga ake i te ihi o te whare,
Me te kaiaohia te roimata i ahau;
He aroha i mahuki ki te tau ka wehea,
Ka riro ki te tonga.
5 Naku koe i tuku atu i te mata rara, e,
I te rehia, i te harakoa,
I te ringa toro, i te ringa horahora.
Ka 'hei ra tahau e te mate o tawhaiti,
Na te waitohu i whiua ki ahau, e;
10 Nana rawa i kaikohi i aku kiko.
Kore he papa e tutakina mai au,
E kaha ai taua te haere.
2
E muri ahiahi takoto ki te moenga;
Whakatoro ana mai ko to wairua tonu,
15 Ka hewa tenei kei te ao, e.
Whanake te aroha i nui o rangi ra.
Me tangi atu koe te tangi a Rakauri,
Te tangi a Rikiriki, kia hoki mai ai.
Ehara koe i te tane, he puhi koe naku, e,
20 He ipo ki te moenga, e.
Nau i kau mai te awa ki Waikato, e,
Te ata kitea atu i te hinapouri.
He tuhanga tonu koe na Ariariterangi,
Na te Raupare, noho ana i Okaiokai.
25 Na te Huhuti, nau i kau mai, e,
I a Hineteko, i te Rotoatara,
Kia ea ake ana ko Hinehore, ko koe;
He tuhanga tena, ka rite ki ahau.

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 5. Mata rara: Ki te M. 352 mata raharaha; ki te M.M. 72 mata rarangi; ki te S. 1/19 mata rarau. Ko te mata raharaha he tahora, he wahi mahorahora, a he whakapotonga te mata rara, te mea e waiatatia ana ki Heretaunga.
  • 6. Rehia, harakoa: E kiia ana nga mahi takaro, waiata, aha, ko nga mahi a te rehia, a te harakoa.
  • 7. Ringa toro, ringa horahora: He mihimihi ki te tangata, he mateoha, he pono. E haere tonu ana enei kupu i roto i o Heretaunga korero.
  • 8. Mate o tawhiti: Ko tetahi kupu he taru tawhiti, he mate hou mai. He mate kohi pea, i kiia ai “nana rawa i kaikohi i aku kiko.”
  • 16. Whanake, etc.: Ki te M. 352, whanake te maha i a rau a raro; ki te M.M. 72, whanake te mahara i o rau rangi.
  • 17. Te tangi a Rakauri: Ki te M. 352, tangi o Rakaua; ki te M.M. 72, te tangi o Rakahua. Kei te waiata 45 (N.M. 1)—
- 378
  • Me tangi atu koe te tangi o Rakauri, e,
  • Te tangi o Rikiriki tena kei te raro, e.
  • 19. Ehara koe, etc.: Tirohia te waiata 7 (N.M. 1), ko enei kupu—
    Ehara koe i te tane, he mokopuna ra hoki:
    He puhi koe naku i te wa i mua ra.
    No Heretaunga ano tera waiata.
  • 22. Te ata kitea, etc.: Ki te M. 352, te ata tirohia i te hinapouri.
  • 23. Tuhanga: Kua whakamaramatia i runga ake ra. Ki te M. 352, Huanga tonu au na Harihari-te-raro.
    Ariariterangi: He uri no Rakaipaka. Me whakamarama i konei te whakapapa i te whakaupoko. Ko te tane tuatahi a Tutei-honga ko Tapouriao, he tamaiti na Pakaumoana. Ko Pakaumoana no nga iwi e noho ana i nga hukinga o Rangitaiki, e piri ana tona ingoa ki a Maruiwi; he tipuna no Ngati Tuwharetoa, no Ngati Manawa, no Ngati Hineuru.
    I mate parekura a Tupouriao. Ka whai a Kahukuranui ki te pouaru. Ka ki mai tera, kia ea rawa i a Kahukuranui te mate o tona tane. Na Kahukuranui i takitaki te mate, ka moe a Tuteihonga i a ia; ka puta ko Hinemanuhiri, ko te tipuna nui o Ngati Kahungunu ki roto o te Wairoa, raua ko Rakaipaka, e karangatia ra Ngati Rakaipaka ki Nuhaka me ona wahi.
  • 24. Te Raupare: He wahine rongo nui no roto o Heretaunga i ona ra. He tamahine na Taraia (I). Ko ia tetahi o nga tangata nunui o te ope a Rakaihikuroa, nana i riro ai a Heretaunga, i tau ai a Ngati Kahungunu ki reira.
  • Kei te waiata 30 (N.M. 1) te korero a Ihaia Hutana, ka whakahua i nga kupu o te waiata ra—
    “Ko nga wahine i riri ai nehera,
    I ngaro ai nga tangata ki te po;
    Ko te Raupare, ko Hinekirikiri a Kaipaoe,
    Ka kukume i te tangata ki te po.”
  • 25. Te Huhuti, etc.: Kua whakamaramatia i te whakaupoko. Kei te J. 24/125 te whakapapa—
    Taraia
    Te Rangitaumaha
    Te Huhuti
    I whakaputaina tenei ara penei—
    Te Huhuti
    Rakaipaka
    Haukoria
    Te Whatuiapiti
  • Ko te ahua he Whatuiapiti ke tenei.
242.—HE TANGI.
Na Ngati Kahungunu.

Ko te aronga o tenei waiata he tangi mo Ngati Kahungunu i mate i a Nga Puhi me era atu iwi ki Titirangi i roto o te Wairoa i te tau 1824. Ko Titirangi he pa i te taha o tera wehe o te Wairoa, ara o te Waiau; kei te toru maero te tawhiti whakauta atu i te wahi e kiia nei ko Frasertown. Kei te Wars p. 320–326 nga korero mo tenei parekura. Naku i whakawhaiti ki te whakaupoko o te waiata 144 (N.M. 2).

- 379

Ko tenei waiata i tuhia ki te pukapuka a te Raka (Samuel Locke) S.L. 108. Ko te korero mo Tura raua ko Whiro i tuhia ano ki taua pukapuka (S.L. 104–106) ara:—

“Noho ana a Whiro ka aukaha i te waka. Ka karanga atu ia ki tetahi tamaiti kia haere mai ki te kokomo mai i tana kaha; ko te ingoa o taua tamaiti ko Nganateirihia. Ka haere atu te tamaiti ra, e kokomo ana i te kaha. Katahi ka ki atu ano te tangata ra, a Whiro, ‘Whiua mai ma tua i to kaki.’ Peratia tonutia e te tamaiti ra. Puta kau ano te taura ki tua i te kaki o te tamaiti ra, e kumea ana e Whiro; ehara! kua mate te tamaiti ra. Ko te take i patua ai te tamaiti ra e Whiro, ko nga kinaki o nga kai ma te ohu ka kohia e te tamaiti ra mana anake. Mate tonu iho, tapukea ana e te tangata ra ki roto i nga maramara tarainga o te waka, ka ngaro.

“Ka whanga nga matua ahiahi noa, kaore hoki i tae mai. Katahi ka haere, ka ui atu ki a Whiro, ‘E Whiro, kei a koe pea ta maua tamaiti?’ Ka ki mai a Whiro, ‘Kaore.’ Ka noho a ka toia te waka ra; to noa, to noa, kaore hoki e ngaue, kaore e aha. Kaore, ko te tamaiti ra ki te pupuri. Katahi ka karangatia te matua o te tamaiti ra kia haere mai ki te to i te waka. Ka haere mai te tangata ra, ka tae mai. Katahi ka whakahuatia tana karakia kei te S.L. 105 nga kupu; katahi ano te waka ra ka maanu. Ka kitea te tamaiti ra e takoto ana i roto i nga maramara tarainga o te waka. Ka mate a Whiro i te whakama.

“Mahara noa te nuinga ki te waka e uta nei, he hoehoe noa iho. Hoe ana, nawai a ka heke tonu atu ki te po. Ka ui atu a Tura, ‘E Whiro, he haere tonu ha tenei ki te mate?’ Ka mahara a Tura, he whakamomori ta Whiro. Ko te hutukawa e tu ana i te taha o te wai. Kua kite ake a Tura i te peka e toro iho ana; ko te rerenga ake o te tangata ra, kua mau. Katahi a Tura ka hoki mai; ka riro atu ko Whiro ki te mate.

“Katahi ka haere a Tura, ka tae ki te kainga i a Kurakimihia, i a Ngongotuanuku, i a Ngongotuarangi. Rokohanga atu kaore he ahi o taua kainga; ka hikaia e ia he ahi ka ka. No te kanga, ka whakakino nga wahine ra; he wahine hoki nga tangata o te kainga ra. Ka whangaia e Tura ki te kai maoa. Katahi ia ka ki atu ki nga wahine ra, ‘Tiaina ake taku mahunga.’ Ko te tianga a nga wahine ra, ka kite ratau i te hina. Ka ui iho ki a Tura, ‘He aha tenei e ma nei?’ Ka ki ake ia, ‘He hina. He tohu tena no te matenga o te tangata’.”

He maha nga korero mo Whiro raua ko Tura kei nga pukapuka, kei roto i nga waiata; he korero tawhito, i rato ki nga iwi Maori o nga moutere maha tae mai ki Aotearoa nei, ki te Waipounamu. Ko nga korero i te pukapuka a te Raka i runga ake nei i taia ki konei, kia kitea ai; hei whakamarama hoki mo etahi rerenga kupu o te waiata nei.

Tirohia ano hoki enei—
J. 21/110, W. 2/17, N.M. 3 waiata 215.

He mea pai kia whakawhaititia nga korero o Whiro, o Whiro raua ko Tura, ki te takotoranga kotahi.

(Refs.: S.L. 108, 104–106.)

Waiho koutou kia pu ana,
Kia katea ana i runga o Titirangi,
Hei whariki mo te aitu, e.
- 380
I toia Tura ki te waka
5 Hei kai ma Rangitapu ki a Tainui,
Te waka i mate ai Taomakati, e.
Ka rere Whiro ki te po,
Ka hoki mai Tura me te ngakau, e;
Ka tau atu na ko te kainga
10 I a Ngongotuanuku, i a Ngongotuarangi,
I a Kurakimihia.
Ka noho i te tamahine ra,
Ka whanau te tamaiti, ka taraia ki te pou
Hekeheke iho i runga i te turuturu.
15 Ko au, ko Hine, ko Atutaputurangi.
Ka mate hine, ka mate i te whakama;
Ka mau ki tona tata, e, ka ipuipu.
Ka whatiia, ka haere i roto i te aniwaniwa, e i.

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 2. Katea: Ma; mo nga koiwi tangata.
  • Titirangi: He pa no Ngati Kahungunu i roto o tera wehe o te Wairoa, o te Waiau, i hinga i a Nga Puhi me era atu iwi i te tau 1824. Tirohia te whakaupoko i runga ake nei, me nga whakamarama o te waiata 144 (N.M. 2).
  • 4. Tura: He tipuna no te iwi Maori i Hawaiki. E piri tahi ana raua ko Whiro i roto i nga korero o nehera. Tirohia te whakaupoko i runga ake nei me nga whakamarama o te waiata 215 i mua ake nei.
  • 5. Hei kai, etc.: Kei te ngaro nga whakamarama o tenei; kaore i kitea i roto i nga korero o Tainui waka, o Tura, o Whiro ranei.
  • 6. Taomakati: Ko te ingoa tenei o te tamaiti a Hua, tuakana o Whiro; na Whiro i kohuru (W. 2/16). Ki ta Ngai Tahu korero, ko Kaikapo te ingoa o taua tamaiti (W. 2/7); ki te korero a S.L. 108 i te whakaupoko i runga ake nei, ko Nganateirihia te ingoa. Ki te S.L. 108 “tomakati,” ka waiho hei kupu uru pohehe ki te W. D5, “makati.”
  • 7–13. Tirohia nga korero i te whakaupoko i runga ake nei. Tirohia hoki te waiata 215 i mua ake nei, te W. 2/6–19, te J. 21/111.
243.—HE TANGI TAWHITI.
Mo Te Umuariki. (Na Tuhoe.)
Na Te Peehi (Best) nga kupu, nga whakamarama.

Kua whakamaramatia te tikanga ki a Tuhoe o tera hanga o te tangi tawhiti i te waiata 232 i mua ake nei. Ko te waiata e whai i raro nei i titoa i te matenga o te Umuariki ki Turihaua, i te takiwa o Whangara, i te Tairawhiti. Ko tetahi rerenga tenei o te tangi tawhiti, hei makutu mamao i te tangata a mate atu.

- 381

Ko te take o te Umuariki i tae ai ki Whangara, i haramai i roto i te ope a Ngatiawa, a Tuhoe, a Ngaiterangi ki te ngaki i te mate o te Waru, papa o Tupaea, raua ko Hikutaia, papa o te Mututakapu, tokorua no Ngaiterangi, i mate ki te Pakake i Ahuriri. I to ratau taenga mai ki Ahuriri kaore i riri. Ka haere te ope ra i te takutai, tae atu ki Nukutaurua, ki a te Wera Hauraki i te Mahia. He roa e noho ana i reira, ka tono waka i a te Wera, hei waka hoki mo ratau. Ka mea atu a te Wera kia hoki ma te huarahi i haere mai ai ratau, kei whaia e nga iwi mohoao o te taha tika e hoki ai ratau. Ka tohe tonu te ope ra, a ka hoatu e te Wera nga waka e toru.

Na ka hoe te ope ra, ka kitea e nga iwi o roto o Turanga, o te takutai hoki, ka whaia, ka mau ki Turihaua. Ka mate ki reira a te Umuariki, a Tukikauri raua ko Mauri, no Ngatiawa era. (Tirohia te J. 9/51.)

I tuhia te waiata nei e te Peehi ki tetahi o ana pukapuka (B. 3/65), a i taia ki te Tr. 34/84, na Paitini Wi Tapeka i korero ki a ia, engari ko te whiti tuatahi anake. Tera nga wahi i taupatupatu ai enei kaupapa.

Ko te whiti tuarua na te Whetu Paerata o Ruatoki i tuku mai i te 19 o Hepetema, 1924.

(Refs.: B. 3/65, Tr. 34/84.)

1
Tangi taukuri ai, e, te mamae ra!
Takaro ra mota kia whakaaroa iho,
Koia te tangata ringa taupoki, patu kohuru;
Ko Tama a Tu, ko Rehua tu roa.
5 Rite rawa ia ra te toa taurekareka,
Whakaorahanga ki te ra, ki te marama.
Nou te kaha ki te ika tere
Ka pae kai a Matioro;
Turanga o te tipua, o Paoa, o Takitimu,
10 O Ruawharo, o Timuwhakairia, o Rongokako;
Ka mene kai roto o te puku nui o Tahaia.
Aurara ou ringaringa, kai te rokiroki,
Kai te penapena, kai te rakaiwhenua;
Tetea nga niho o Taramainuku,
15 Te niho o Tipoki ka whakatara ki te whetu,
Te niho o Tipoki ka whakatara ki te marama;
Ona niho kai tangata ka ngau ki te Mata o Hoturoa;
Ripia mai nei e te paea te taha maui ki tana ripi,
Te Tipi a Houmea ki te one i Poutama.
20 Tena te tohu na te tipua ka mau
Kai te kiri o te toa horopu.
He ringa kia tu atu, ka maha noa atu e roto, i.
2
Takiri ko te ata, kia korihi te manu!
Nga pou hihiri ki te mau whao, ki te patupatu,
25 Hai poka i a Tane, ka puta ki tua;
Kai te titinuku, kai te titirangi,
Kai te maramarama te taharangi,
Kai a Turitea, kai a Turihau,
- 382
Kai te autai i te ata, ka ara mai ki runga.
30 Kai te tamia te rongo o te whaihanga i a Tane.
Puta tonu nei a Mauri me ana kaipaoe,
Hai rangi ki tawhiti, rarua nei hoki, i a!

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 2. Takaro ra mota: Ki etahi reo, “Taria ra mota,” “Taria ra mata” “Taria mata ra.”
  • 3. Taupoki: Kino, i te kupu ra “he ringa kino”; taikaha.
  • 4. Rehua: Ki te B. 3/65 “Rahui.”
  • 5. Rite rawa, etc.: Ko tenei me te rarangi i raro tata iho kaore i te B. 3/65.
  • Toa taurekareka: I riro herehere i te pakanga.
  • 6. Whakaorahanga: Na to Tuhoe reo; ki etahi iwi “whakaoranga.”
  • 8. Matioro: Ko Hinematioro, ko te wahine rongonui o te Tairawhiti i ona ra; ko te tipuna wahine o te Kani a Takirau. Tirohia nga waiata 11, 16 (N.M. 1), te waiata 131 (N.M. 2).
  • 9. Turanga: Ko te ingoa whanui o te wahanga o te Tairawhiti e kiia nei i naianei ko Poverty Bay. Ka whakahuatia e te waiata nga ingoa o nga tangata o nga waka mai o Hawaiki, nana i noho te takiwa o Turanga; ko Paoa o Horouta waka; ko Ruawharo, ko Timuwhakairia, ko Rongokako o Takitimu.
  • 11. Tahaia: Kei te ngaro; me kore i etahi te whakamarama. Ki etahi korero he kuri.
  • 12. Kai te rokiroki, etc.: He whakatauki mo te kaiponu, mo te tieki kia mau; ko te rokiroki he mea i herea kia mau; ko te penapena he tohu, he ata tieki; ko te rakaiwhenua he ata kopaki, he ata whakatakoto i te whenua o te tamaiti.
  • 14. Taramainuku: He whetu te Kupenga a Taramainuku (Tuhoe 808).
  • 15. Tipoki: Ko Tipokioterangi, he atua whetu (Tuhoe 808).
  • 17. Mata o Hoturoa: He whetu. Mehemea kei te Mata o Hoturoa e ngau ana i te marama e koa ana te taua; he tohu tera no te pakanga.
  • 18. Paea: Ko te kupu pakeha “fire”; mo te pu.
  • 19. Te Tipi a Houmea: He karakia patu tangata. He atua a Houmea, nana nga mea i tuku hei patu tangata.
  • Te one i Poutama: He maha nga wahi kei te Tairawhiti e kiia ana ko Opoutama; kei te Mahia tetahi, kei waho o Uawa tetahi.
  • 22. Maha: Ki tetahi tuhituhi “maaha.”
  • 24. Nga pou hihiri: Ko nga tangata i karakiatia kia mohio ki te whakairo.
  • 25. Tane: Ko te rakau e whakairotia ana.
  • 26. Titinuku, titirangi: Ko te ihinga o te ata, ka wero ki te whenua, ka wero ki te rangi.
  • 27. Taharangi: Ko te pae o te rangi, ka marama haere.
  • 28. Turitea, etc.: Ko nga tohunga enei.
  • 29. Autai: Ko Autahi pea, ko te whetu?
  • 30. Kai te tamia, etc.: Kei te huna e etahi tangata. I te ahiahi he mea taupoki te whakairo, hei te ata ka hurahia ano, ka timata ano te whakairo.
  • 31. Mauri: Kua korerotia i te whakaupoko, no Ngatiawa i roto i te ope o te Umuariki ma.
  • Kaipaoe: He tangata e haere noa ana.
- 383
244.—HE WAIATA MAKAMAKA KAIHAUKAI.
Na Ruru (Tuhoe).
Na te Peehi (Best) nga kupu, nga whakamarama..

Kei te Tr.: 34/79 nga whakamarama a te Peehi i te tikanga o tenei momo waiata, o te waiata makamaka kaihaukai. Kia tapaea te tahua kai ka waiatatia e nga kaitapae, he karakia tonu, kia kore ai e kaha te hoa kai makamaka, kia hinga ai i te aroaro o nga manuhiri ki te hakari. Na Ruru o Tuhoe te waiata nei.

I tuhia te waiata nei ki te pukapuka a te Peehi (B. 3/128) a i taia te whiti tuatahi ki te Tr.: 34/79, ko te whiti tuarua ki te Tr.: 35/106.

Engari kei te pukapuka ano a te Peehi (Tuhoe, 726) i ki ia, no te wa rawa i u mai ai a Matatua waka i Hawaiki te waiata nei. Ka tipu he raruraru i a Puhi ki tona tuakana, ki a Toroa, ka tango ki a ia i te whakahaere o te tiri o nga kai. E mahi ana nga tangata i waenga i te mara ka rangona te reo o Puhi e tapatapa ana. He kupu whakatoi i roto mo tetahi o ona tuakana, mo Taneatua—

E haere ana ki uta, he tangata kainga (kamenga) kore. A he kupu whakaiti hoki, he kanga, mo tona tuakana, mo Toroa—

O kai mai, he toroa, he taiko, e!

Ko Toroa ia tona ariki, ko te mea i kiia mai e to ratau matua i te rerenga mai i Hawaiki, ko ia hei kaiwhakahaere mo ratau. Koia i kiia ai, ko Puhikaiariki. Ko te hua o tenei raruraru i heke a Puhi me ona hoa ki te Taitokerau, mauria atu te waka, a Matatua, oti atu.

Ko te kupu “kame” i te waiata nei he whakawhitinga no te kupu “kai.” He tikanga ano tera i mua. Ki te mea he wahi tetahi kupu no te ingoa o tetahi rangatira, ka tapu taua kupu, ka whakawhitia he kupu ke. Koia “ngongi” mo “wai.” Kei te waiata 49 (N.M. 1).

Kaore te ngongirua o te tau ra na Karanga. Waihoki ko te kupu “kai” ka whitia ki te kupu “kame.”

Kaore te whiti tuarua i taia nei ki konei i roto i te Tuhoe 726.

(Refs.: B. 3/128, Tr. 34/79, Tr. 35/106, Tuhoe 726.)

1
Korokoro whiti, korokoro whiti,
Tu ana te manu i runga i nga puke ra.
Tenei hoki te kame ka whakairi,
Te kame ka whakarere, te kame i pokaia noatia
5 I runga i a Tukariri, i a Tukaniwha,
I a Tukaaritarita.
E haere ana Rita, he tangata kamenga kore.
Ka pau te ki onamata,
He nui kame maoa e tu ana i o atua roa.
10 He tini te kame; he mano te kame, he tutae taua;
Ka kame, tiko iho ki waenga.
He aha aku kai te pau noa ai?
Naku te tohenga ki te whitu, ki te waru,
Ki te roa o te tau;
15 Waiho nei matau hai timokomoko kai mo te ngahuru.
Tangi ana te whakatopatopa o kame,
O kame maunu, he toroa, he taiko, e!
- 384
2
Ara, e hau mate kino o te whakaangiangi,
Nohoanga roa i te taha o te kame.
20 Na, ka pa tahau he iti mai ano na Mouhanga,
Koia ra ia e tohea ake nei, ko te takahanga
Kia ata kitea iho e roa te tau.
Naku i whakanui, naku i whakakake,
Kia kake mai ki runga ra.
25 Kakekake mai i o manu ki tetahi taha o te wairangi,
Tu te rupe, rau te kawa,
Ko te kawa i herea, ko te kawa i a matua nei:
Koukou ruru, e mata taitaia,
Ka tukia te papa i raro nei.
30 Ko ou tahi taua o mua iho ra hoki,
Houhanga rongo, maunga rongo noa ki konei;
Houhia kautia ki te kakaritanga o te uri o Tiki.
He aha te kame maikuku makaka ma Koroiriawa,
Makau hoehoe mai tarawahi awa?
35 Nana te toki i kotia ai te pane o nga poaka.
Ehara i te peka i whawhe mai ano tauwhi tu ki a matau nei.
Tirohia atu he takahanga ma tai rau,
E tikoki ana, e mau ana kikiwara, ka mahue pinara,
I whakangongoto ai papa oku ki te mate.
40 Tohu tonu o matau mate, na Tiki, na Ponga.
Koi homai; ripaia mai ra o tekateka ki konei,
I hea i raru ai au na, i.

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 3. Kame: He kai. Tirohia te waiata 6 (N.M. I), me te whakaupoko.
  • 5. Tukariri, etc.: Ko Tumatauenga, ko te atua o te pakanga.
  • 7. Rita: He wairua kino. Kei te Tr. 35/106 me te mea he tangata, ko Rita. Ki te Tuhoe, 726 “Ki uta.”
  • 10. Tutae taua: He whakarite mo te nui o te kai.
  • 15. Timokomoko kai: E rite ana ki te kupu “hamu” kai.
  • 16. Whakatopatopa: He karakia mo te kumara, he tewha.
  • 18. Whakaangiangi: He mea kia angiangi, kia tupuhi.
  • 20. Ka pa tahau: Tirohia kapatau i te W. D5. Ko te tikanga he kupu wehewehe, ka pa tau; huia ai e te whakahua, no muri nei, e te tuhituhi.
    Mouhanga: He tangata. No tera rerenga kupu whakatauki, “ko te ora iti a Kahutore” (waiata 16, N.M. 1).
  • 21. Takahanga: He karakia kia kore ai e taea te whakautu te kaihaukai (W. D5).
  • 25. Wairangi: He ngarara tipua, he taniwha; he karakia tenei wahi o te waiata nei.
  • 26. Rupe: He rakau i whakatawhanatia, poua ai nga pito ki te whenua, hei tawhiti.
    Rau te kawa: He karakia te kawa, he tango i te tapu. Ko te rau, he hopu.
  • 28. E mata taitaia: He karakia te taitai, e whakapangia ai te mea e karakiatia ana ki te peka rakau, he tango i te tapu.
- 385
  • 30. Ko ou tahi, etc.: Ko taua tonu taua, etc.
  • 34. Maikuku makaka: He tino iti rawa.
    Koroiriawa: Ki te B. 3/128 he tangata, engari kei te ngaro ona korero. Mona pea nga kupu, “makau hoehoe mai tarawahi awa.”
  • 35. Poaka: No te wa Pakeha nei tenei.
  • 36. Tauwhi tu: Tauwhi ki te wai i te mea e tu ana.
  • 38. Kikiwara: He karakia whakaheke ki te mate; ko te kikiwhara (W. D5).
    Pinara: Pi na ra, pea; ka mahue kohungahunga iho.
  • 39. Whakangongoto: Whakamomori?
  • 41. Ripaia: Ko te ripa he karakia wehe i te mate, he parepare; ka whakairia ki runga ki tetahi atu.
  • Tekateka: He karakia.
245.—HE KAIORAORA MO POHOKORUA.
Na Te Horo, ara na Ngati Huripapa (Tuhoe).
Na te Peehi (Best) nga kupu, na raua ko Te Whetu nga whakamarama.

I tuhia tenei waiata e te Peehi ki tana pukapuka B. 3/98, a i taia ki te Tr. 34/56. I taia ai ki reira kei nga kupu o te whiti tuarua, e whakahua ra ki te potaka tunewhanewha. Ka whakarite a Te Horo i a ia e pouri ra mo tana tamaiti, e taia ra e te mate, ki te potaka; ka taia, ka haere, ka anewhanewha.

I taia ano hoki e te Peehi ki te J. 11/152, ki te taha o etahi atu kaioraora a Tuhoe, a Ngatiawa.

‘Ko te pukapuka mai tenei a te Whetu Paerata o Ruatoki mo te waiata nei, i tuhia mai i te 19 o Hepetema, 1934:—

“Kei te he etahi o nga whakamarama a Paitini ki a te Peehi mo te tangi a te Horo, ara a Ngati Huripapa. Mo Tutakangahau te kaioraora. I whakapaea na Tutakangahau i makutu a te Purewa; ka tangihia taua tangi ki Whakatane. I tapa a Pinohi ki tana tamaiti; ko te Oti tetahi o nga ingoa, ko Tukuaterangi tetahi o ana ingoa. Na Kapene Poata i tono mai kia tae atu ki Turanga. Ko Pureke raua ko te Paerata e haere ana; ka tonoa e te Paerata a Tutakangahau hei hoa mo te Purewa. Ko te rua o ona ingoa, ko Pohokorua.”

Ko Pohokorua he tamaiti na te Horo, he tipuna no te takiwa ki Maungapohatu, i whakataukitia ai, “Ko Maungapohatu te maunga, ko Pohokorua te tangata o raro.” Ko tetahi pepeha ano, “Ko nga kuri a Pohokorua,” mo nga toa o Maungapohatu, o Ngati Huripapa, he kuri kai tawhao. Ina te kupu, “Haere, kia hiki ai koe i nga kuri a Pohokorua.” He toa taua iwi, he hohoro ki te oma, kaore he tangata e puta i a ratau. (Tirohia, Tuhoe 57.)

(Refs.: B. 3/98, J. 11/152, Tr. 34/56.)

- 386

1
Pinohia ki te kowhatu,
Ka korowhiwhitia ake tona roro,
O te tohunga nana nei au
Koi huna ki te po.
5 Ui mai koia, he aha te rawa?
He manawa whiti, he manawa rere,
He manawa kapakapa,
Ka noho kai a te ihu.
2
E kui ma! Kia ata tono mai ki ahau.
10 Kaore ra ia he iwi tu atu ki runga ra.
E taia ana au e te mate,
Kai te potaka tunewhanewha; ka taia,
Ka haere, ka anewhanewha.

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 1. Pinohia: Utaina he kohatu ki runga ki nga kai i roto i te umu, kia ata maoa ai. No tenei kupu te ingoa o Pinohi, tama a Tutakangahau.
  • 2. Korowhiwhi: Koropupu.
  • 3. Tohunga: Ki te B. 3/98 me te J. 11/152, i tapiritia atu te kupu “whaiwhaia” ki muri i te tohunga.
  • 12. Tunewhanewha: He ata tu no te potaka.
  • 13. Anewhanewha: He huri haere no te potaka.
246.—HE WAIATA ATAHU.
Na Tuhoe.
Na te Peehi (Best) nga kupu, nga whakamarama.

I taia te waiata nei e te Peehi ki te Tr. 36/39. Ko te whakamarama kei reira mo tenei momo waiata, he atahu, ara he karakia kia riro mai te aroha o te tane, o te wahine ranei ki te mea e atahu atu ra; kia hoki mai ranei te aroha o te whaiaipo, o te tane, o te wahine ranei. Ko tetahi ingoa he iri.

Kei te J. 14/100 nga korero a Tunuiarangi mo te atahu a Tamaipokia, he rangatira no te Unuunu (Flat Point) i te taha moana o Heretaunga, i a Wawaraiterangi, he wahine rangatira no Porangahau. Ka noho te hiahia ki roto ki te wahine ra, ka tiheitia e te aroha, ka haere ki a Tamaipokia, ka moe i tera. E kiia ana he tino wahine rangatira a Wawaraiterangi, he pera i a Hinematioro, i a Tamairangi.

Kei te J. 15/52, kei te J. 35/315 hoki, te korero o Taoputaputa, he wahine no te Whakatohea, no Opotiki, raua ko Tahitokurumaranga, he tipuna no Ngati Porou, ko tona kainga i Titirangi, i Turanga. He korero roa tena.

Tirohia ano hoki etahi korero mo te atahu kei J. 6/151, J. 9/186, J. 13/170, J. 15/132, J. 20/86, J. 32/39, J. 35/319–327, Tr. 34/84, Tr. 36/35–36.

(Refs.: Tr. 36/39.)

- 387

Takoto ra, e hine,
I to urunga, i to moenga;
Iri kura, iri kura, iri toro.
Ka whana atu koe i reira,
5 Kia rokohanga mai e koe
Nga tai tu o te akau, e.
Ka whana atu koe,
Kia rokohanga atu e koe
Nga tai ka tanumi
10 No Rarotonga, e.
Tirotiro koa range ki te whenua,
Whakataha to mata ki te marama,
Whakataha to mata ki te marama.
Au nei he motu puhi rakau.
15 Whakina te tau kia rangona
Mokimoki te kakara, kia iria e.
Na to ngakau koe i hua, kia mahia, tiori;
Na to matua koe i hua, kia mahia, tiori.
Tu ana a ia ki te rangi, mihi konaki ai
20 Te ipo, e, ki te moenga.
E tangi ana ra te korori,
E tangi ana ra te korora,
Taku hei mapuna,
Kua riro Titapu.
25 Kou te ruru, kou te ruru!
Kou!

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 3. Irikura, etc.: He kupu karakia enei. Ko te irikura no tera momo kupu “maurikura”; ma te kupu “kura” e tapiri te aronga o te mea momohanga, o te taketake. I te whakatauki ra, “Ka riro te irikura, ka waiho te purapura a Whakaotirangi, te take o te irikura,” e rite ana ki te maurikura, ki te taketake o te iri, nana i taki mai te hua, te ngahue o nga mea. Tera tetahi korero, “Ka mea raua kua whiti mai te kura, ara te kao kumara o Hawaiki ki Aoteroa”; e marama ai ki tetahi rerenga o te kupu “kura” mo te taonga, mo te mea e matenuitia ana.
    Iritoro: Ko tetahi tikanga o te kupu “toro” he mataki, he ui tikanga i nga atua. Kei nga karakia hoki te kupu “torohai,” ara “rere kura, rere torohai,” “tangi ketekete ana te tangi a te kura ki torohai.” He niu, he teka etahi o nga mea toro.
  • 9. Tanumi: Whakangaro ki muri i tetahi mea. Kei te M. 389—
    Tangi haere ana nga tai ka tanumi
    O Papanui ra.
  • 11. Koa range: No nga iwi o Tainui te reo “nge”; otira kei roto ano hoki i a te Arawa waiata, i a Matatua hoki.
  • 16. Kia iria: Kia whakakitea mai e te karakia iri.
  • 17. Tiori: Whakarewa kia kitea.
  • 19. Mihi konaki: He mihi e pupu ake ana i roto.
  • 21. Korori: He manu no uta, e kiia ana kua ngaro. (W. D5.)
  • 22. Korora: He manu moana; blue penguin.
  • 23. Hei mapuna: He whakapaipai ki te kaki, he raukawa te hei; ka whakaritea ki te mea e kaingakautia ana.
  • 24. Titapu: He pare kotuku; ko te rau o Titapu tetahi ingoa.
- 388
247.—HE WAIATA WHAKAUTU TAUNU.
Na Hara (Tuhoe).
Na te Peehi (Best) nga kupu, nga whakamarama.

I taia tenei waiata ki te Tr. 35/102. I korerotia a Hara ki te matapiko ki te kai, ki etahi reo he hakere; na reira ka titoa e ia te waiata nei hei whakautu. He mea kino tera ki te tangata Maori, te whakaingoatia ki te hakere, ki te kaiponu. No te wa Pakeha nei te waiata nei, e whakahua ana hoki ki te waipiro, ara ki te “kai a te tipua,” he wai rama.

I tuhia ano te waiata nei ki te pukapuka a te Peehi (B. 3/37).

(Refs.: Tr. 35/102, B. 3/37.)

E whae e!
Kaore e kitea e au te mata mau.
Kati ano ki ahau ko te korero,
Ko te waha tarera ka rua.
5 Takiri mai koia ko te ata,
Na runga mai o nga puke ra.
He aha te kai mauratia e au?
He uhi, he taro.
Ka taka te piko o te whakairo.
10 Ko te kai onamata, he hinu ra,
He mimiha, he pakake ra.
Ko te kai a te tipua, he wai rama,
He nanua pounamu kai te moana ra.

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 2. Mata mau: Matapiko, hakere, kaiponu.
  • 4. Waha tarera: He pono, he karanga tangata.
  • 8. Uhi: E ki ana a Paitini (B. 3/37) he kumara whero.
  • 11. Mimiha: He pakake. Ko tetahi tikanga he tepetepe pango, pae ai ki nga takutai one.
  • 12. Rama: Rum.
  • 13. Nanua pounamu: He ika, a ko te ngako o te ika. No Hine-wehe taua ika.
248.—HE WAIATA WHAKAUTU TAUNU.
Na Parepare (Tuhoe).
Na te Peehi (Best) nga kupu, nga whakamarama.

I taia tenei waiata ki te Tr. 35/102, na te Peehi i tuku ki reira. I tuhia ano hoki e te Peehi ka tana pukapuka (B. 3/63).

E kiia ana, na Parepare o Tuhoe i tito mo te whakapae ki a ia, kai te kai kino i nga kai o te kainga, ara kai te kai whanako. Ko Herapeka te ingoa o te tangata nana te whakapae.

(Refs.: Tr. 35/102, B. 3/63.)

- 389

He aha kai taku ihu,
E whiti tamaki nei?
Au pea e mauria atu ana.
Engari kia ata pakia atu.
5 Ko Herapeka ki te ki mai
Ki te kaia, ki te tumatarau.
Te kai hunahuna,
Te kai whai ki to ringa,
Kaore mai' mua i nga pakeke.
10 Katahi nei ka pakia e koe
Ki muri nei.
Ma te hauauru, nana e hari atu,
Ka whakarangona atu
Erueti i waho ra
15 Ki aku rongo kai kino.
Tenei kai ahau hai paki ware
Ma Ngai Tahu, e i e.
Kauaka hai tupou,
Kia haramai ki runga ra.

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 2. Tamaki: Kei te waiata 6 (N.M. 1), kei te whakamarama 2 tetahi aronga—
    He aha ra kai toku ihu,
    E pa tamaki nei te ahiahi?
  • 5. Herapeka: Ko te tangata nana te whakapae.
  • 6. Tumatarau: He matapiko; kei te W. D5 te roanga o nga whakamarama.
  • 13. Atu: Ki te B. 3/63 “mai.”
  • 14. Erueti: Ko Erueti Tamaikoha, he rangatira no Tuhoe; ko te Waimana te kainga.
  • 17. Ngai Tahu: Ko te matua, ko te atua ranei o te kai. No te whanau a Rangi raua ko Papa.
249.—HE WAIATA WHAIAIPO.
Mo Whenu raua ko Te Koau (Te Kawau). Na Rautu (Ngai Tamaterangi, Ngati Kahungunu).
Na te Rev. Hemi P. Huata (Pititi) i tuku mai nga whakamarama.

Kei te pukapuka a te Raka (S.L. 172) e kiia ana, na Ngai Tamaterangi ki te Wairoa tenei waiata, kei reira tona tino kaupapa me nga whakamarama. Kei roto hoki te waiata nei i te pukapuka a McGregor (S. 40), a kei reira e kiia ana, “Na te wahine rere ki te tane, no reira i whakahua ai i tenei waiata.”

I tuhia ano hoki te waiata nei e te Peehi ki tana pukapuka (B. 3/96). Kei reira te korero a Paitini, na te Whakaeke taua waiata, mona kaore he whakaaro kino i roto i a ia.

Otira ko nga tino whakamarama na te Rev. Hemi Huata i tuku mai i te 29 o Oketopa, 1934. Ko ana korero enei:—

- 390

“Kua kite au i a Peta Hema, a e whakaae ana ia na Ngai Tamaterangi taua waiata; na Rautu mo Whenu raua ko tona taina, ko Te Koau (Kawau). Ko te whakapapa o Rautu—

Family Tree. Kahungunu, Kahukuranui, Rakaihikuroa, Rakaipaka, Hinemanuhiri, Tupurupuru, Kaukohea, Tamaterangi, Te Rangituehu, Tutekanao, Whareana, Tureia, Te Anaputa, Hineiaio, Tuaka, Te Huki, Te Huhuti, Mahinarangi, Hikawera, Whenu, Paparo, Te Koau, Te Rangitohumare=Te Huki, Puruaute, etc., Hineraru, Te Urupu, Huawaiparae, Ngarangiwhakaupoko, Rautu, etc., Whenu=Rautu, Hinu, Rakahanga=Nohe, Puahi=Rarohape, Horomona=Pehipehi, Rora, Mouru, Matene Ruawai, Peta Hema, etc., Tei Ruawai

E tautoko ana hoki au i nga korero a Hema. I uru katoa matau ki nga uri a te Anaputa.”

Ki te titiro iho he ara poto rawa mai i a Hinemanuhiri ki a Whenu raua ko te Koau; e rima rawa nga whakatipuranga i waenganui i a Whenu, i a Rautu. Otira he huarahi hohoro tera i a Tupurupuru.

Ko te kaupapa i taia ki raro nei ko te mea kei te Tairawhiti e waiatatia ana.

(Refs.: B. 3/96, J. 13/13, S. 40, S.L. 172.)

- 391

Tirohia ki te rangi e parewaikohu ana,
Kaore aku tikanga; numinumi kau au
Ki te kopai o te whare, nowhea ra e mahuru.
Kati nei ki ahau ko te haramaikuku,
5 Ki whakangotoa iho ki te kiri mau ai,
Koi tata mai te hoa ra te tapu i te tinana.
Ka kopa aku mahi ki Pokekawerara,
Ko koe, e te Kawau,
Te tangata i eke mai ki runga nei hoe ai,
10 Nana te kaipara; he maru ka iri mai,
Nau na e Whenu, hoe ana i taku hope.
Ko tuhira ko au kia tawhana atu, he moko tangata koe.
Kauraka e whae ma hei rika nui mai,
Ko ta te ngutu hanga, he kaikohau noa
15 Ki te rau e pae. No mua mai ano,
Na te tangata 'hau koi ako ki te whewhera,
Ka rato kei te marea.

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 1. Parewaikohu: He rite ki tera kupu, “parekohu,” “whakarehurehu ai aku mata te titiro pae ki Turanga kei te parekohutia (W.M. 12/146).
  • 2. Kaore aku tikanga: Ki etahi “Hore rawa aku ritenga.”
  • 3. Kopai: Ko te pakitara, ko te tara ranei ki te roro.
  • 4. Haramaikuku: He raraku, ara he whakakini whaiaipo.
  • 6. Hoa: Tera ke ano te kupu tika.
  • 7. Kopa: Ka rere te rongo, ka whakakopa.
  • Pokekawerara: He kainga i Whakatangirua, i roto o te Waiau, Wairoa, H.B.
  • 8. Te Kawau: Ko te mea tenei e waiatatia ana. Ki a te Rev. H. Huata “Te Koau.” He taina no Whenu i te whakapapa i runga nei.
  • 10. Kaipara: He tohu; no te moenga pea o Te Kawau i a ia.
  • Maru: He pena ki te S. 40; ki te S.L. 172 “manu.”
  • 11. Whenu: Ko te tuakana o te Kawau, kua whakapapatia i te whakaupoko. I moe a Rautu i a ia. Ki etahi “Whengu.”
  • 12. Tuhira: He whakaaro apo, he hiahia nui. Ki etahi “tuhina.”
  • Moko tangata: He rite ki te moko tangata.
  • 13. Rika: Ki etahi “nuka”; ko te kupu tera e tino rangona ana.
  • 14. Kaikohau: He korero auau, he korero noa mo tana i hiahia ai, i tumanako ai.
  • 17. Marea: Te nui tangata, te tini o te tangata.
- 392
250.—HE KAIORAORA.
Mo Ngati Kahungunu (ki Heretaunga). Na Rangimotuhia (Ngati Tuwharetoa).
Na te Taite te Tomo nga kupu, nga whakamarama.

I tuhia tetahi kaupapa o te waiata nei ki te pukapuka a te Raka (S.L. 150), a kei reira e kiia ana he kaioraora na Rangimotuhia o Ngati Tuwharetoa mo Ngati Kahungunu ki Heretaunga.

I taia ano hoki te waiata nei ki te J. 9/137, na Takaanui Tarakawa i tuku ki reira. Ko te whakamarama tenei—

“He tangi, he kaioraora, na Rangimotuhia mo tona tane i mate ki te parekura i Tutaekuri. Mate rawa ake tona tane i taua riri i a Ngati Matepu, i a Ngati Kurukuru, kua ngoi tona kotiro, a Mere Papuha; koia tenei tangi.”

Na te Taite i whakatikatika etahi wahi, kia rite ki te kaupapa kei a Ngati Tuwharetoa e mau ana.

(Refs.: J. 9/137, S.L. 150.)

E muri ahiahi totoko tonu ake te aroha.
E hine aku, me pewhea taku whakaarohanga?
E paheke rahi ana te totorewa te humenga i raro ra.
E kai, e hine, i te wairoro nou e te Kauru,
5 Te tangata patu kino i te matua, ka noho pania nei.
Tenei o kutu, e te Hauwaho, te ngaua iho nei.
Tera o kai kai Ahuriri, ko Ngati Matepu,
Ko te rau hokowhitu o Kahungunu,
Ko Ngati Kurukuru, kia nui mai au;
10 Kia kai atu au, kia ruaki i te wairoro no Muheke,
Nana nei aku hoa kei whakahinga nui
Ki te awa o Tutaekuri.
He aroha tonu ake ki te matua.
I waiho e te tau, ka tae nga rangi o te noho,
15 Ka nunumi whakararo te pua ki te reinga,
Ki te matua, oti tonu atu, i.

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 1. Kaore tenei rarangi i te S.L. 150, i te J. 9/137 ranei.
  • 2. Ki te S.L. 150 e penei ana, “E hine, e tangi, me pewhea te whakaaronga.” Ki te J. 9/137, “E hine aku, ka tangi, mate noa taua.”
  • 3. Totorewa: He kupu mo te toto paheke i raro.
  • Humenga: Ko te kopakitanga mai i nga pito o te maro.
  • 4. Te Kauru: Ko te tipuna o Airini Tonore, he rangatira no Heretaunga. Na te Kauru ko Karauria, ka moe i a Haromi, ko Airini raua ko te tungane, ko Iraia Karauria. I moe a Airini i a G. P. Donnelly. He taina ki a te Kauru a Tareha, nana a te Roera me Kurupo Tareha.
  • 5. Matua: Ki te J. 9/137 “makau.”
  • 6. Te Hauwaho: He rangatira no Heretaunga. Ki te ki a te Taite, ko Whitiwhiti ma nga uri.
- 393
  • 7. Ahuriri: Ko te takiwa ki te Whanganui o Rotu i Nepia, e kiia nei ko te Ahuriri lagoon. Ngati Matepu: E noho ra i Tangoio.
  • 9. Ngati Kurukuru: E noho ra i Waimarama. Na tenei hapu, na Ngati Matepu hoki i mate ai a Ngati Tuwharetoa ki Tutaekuri.
  • 10. Wairoro: Ki te J. 9/137 “wai takataka.”
  • Muheke: No Heretaunga.
  • 11. Aku hoa: Ki te J. 9/137 “oku hoa i.”
  • 12. Tutaekuri: Ko tetahi o nga awa nunui o Heretaunga; i reira te parekura i hinga ai a Ngati Tuwharetoa. E ki ana a te Taite i te takiwa ki Omarunui.
  • 13. Te matua: Ki te S.L. 150, “te whenua.” Ki te J. 9/137 e penei ana tenei rarangi, “He aroha tonu atu ki te whenua.”
  • 14. Ki te J. 9/137 e penei ana tenei rarangi, “I mate ai taku tau.”
  • 16. Matua: Ki te J. 9/137 “makau.”
251.—HE WAIATA.
Mo te wairua o Haehae.
Kei te pukapuka a te Raka (Samuel Locke) nga kupu, nga whakamarama.

Ko te korero mo tenei waiata i tuhia e te Raka ki tana pukapuka (S.L. 151), he mea tango mai i reira, kia taia ki konei. No reira ano hoki nga kupu o te waiata. Ko nga ingoa tangata e whakahuatia nei i roto i te waiata kaore i te mohiotia, he tinana tangata ranei, he wairua ranei. Ko te korero tenei:—

“Ko tenei tangata, ko Haehae, he tangata ataahua rawa; ko tona rongo tae ana ki nga whenua katoa. Ka tae hoki te rongo ki raro, ki te reinga wairua, ara ki a te Aorewa. Ka rongo te wahine ra, ka ki, ‘Me pewhea ra au e kite ai i tera tangata?’ Ka korerotia atu ra hoki e nga tangata kua kite, te ahua, nga moko, te mahunga. Ka noho nei, a kaore hoki i roa, ka mate te tangata ra; katahi ka haere te wairua ki te rerenga wairua. Haere tonu atu te wairua ra ka tae atu ki tetahi kainga. Pono atu te wairua ra ko nga wahine nei e whatu kahahu ana; tokorua he tamahine anake. Noho ana te wairua ra i te whatitoka o te whare. Tahuri rawa ake nga wahine ra, ehara! ko te wairua nei e noho atu ana. Kua mate noa ake nga wahine ra i te whakama; hua mai ua raua na, he tangata tonu e noho atu ra. Ka whakaaro nga wahine ra, katahi ano te tangata pai rawa. Parau noa te karanga mai, kia haere atu ki roto ki te whare, kua mate noa ake ra hoki i te ataahua o te tangata ra. Karanga tonu mai, kia tomo atu ki roto; haere tonu atu te tangata ra, noho rawa atu i te koko o te whare.

“Katahi ka haere atu tetahi o nga wahine ra ki te hongi, ka whakatika te tangata ra, noho noa atu i tetahi koko o te whare. Ka whai atu ano te wahine ra, ka rere ano te tangata ra, noho atu ana i runga i te turuturu. Whai tonu te wahine ra, katahi ka tupeke mai te tangata ra, tu noa atu i te whatitoka o te whare. Katahi nga wahine ra ka rere tonu atu ki te hopu kia noho; kua puta ki waho, haere tonu te tangata ra. Kua mohio tonu nga wahine ra, ko Haehae.

- 394

“Ko te tangata ra ki mua, ko nga wahine nei ki muri, karanga haere atu ai, ‘Hoki mai ki a maua nei!’ Karanga kau atu ana, haere tonu te tangata ra, nawai a ka tae ki tatahi, totika tonu te tangata ra ki te tai, ngaro tonu atu ki roto i te wai.

“Katahi nga wahine ra ka mohio, he wairua. Ka titoa te waiata.”

I tuhia ano te waiata nei ki te pukapuka a te Peehi (B. 3/108), kei reira te korero, na Kaunga, he waiata mate kanehe.

(Refs.: B. 3/108, S.L. 151.)

Tera Wharahi, tauriparipa o te rangi!
Me hiko atu ko Taranui, hei tau ki te whare.
Ko te tau tupu tenei maku, ko Tahurangi.
Puta noa mai nei te tira o te Whakapakinga
5 No Taroiriri. Kihai hoki au
Mei inumia i te wai o tana waka.
Ka pere whakarunga ki te whare i a te Ahu,
Kia horahia mai taku tua ki te tititi pounamu.
Waiho i roto i te hinengaro, ka tu tonu e aku mahara.
10 Ka pa koia, e, ka kite au i ona mahi.
Mokai roa whenua te whai ai taku titiro
Te huakitanga mai o te rewha i ona moko,
Nou nei e Haehae. Me tuku koe ki a Nope,
He tau na Maikuku, kei nui a whakama;
15 Nou nei Whanariki, e.

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 1. Wharahi: Ko Whanui, he whetu. Ki te B. 3/108, “Tera Whanui tauriporipo o te rangi.”
  • 2. Taranui: Ki te B. 3/108 “tara nui.”
  • 3. Tahurangi: Ki te B. 3/108 “tahurangi,” ehara i ke ingoa tangata, he patupaiarehe.
  • 4. Te Whakapakinga: Ko te Whakapakia ki te B. 3/108.
  • 6. Mei inumia, etc.: Ki te B. 3/108 e penei ana, “Mai unuhia i te hoe i tona waka.”
  • 7. Te Ahu: Ki te B. 3/108, “Te Au.”
  • 8. Tititi pounamu: He manu.
  • 10. Ko tenei rarangi ki te B. 3/108—
    Ka kite au i te huhi mokai nga whenua
    Te ata tau taku titiro.
  • 14. He tau na Maikuku: Ki te B. 3/108, “He taonga maikuku.”
- 395
252.—HE TANGI.
No Taranaki.
Na te Taite te Tomo i tuku mai, na A. T. Ngata nga whakamarama.

Ko tenei waiata na te Taite i tuku mai, ko nga kupu anake, me te ki mai, kei Taranaki atu ano nga whakamarama.

Ko aku whakamarama i etahi wahi, i etahi kupu o te waiata nei he mea tango mai i etahi atu o nga waiata o te rohe o Taranaki. Kua maha enei kua taia ki “Nga Moteatea” nei, a tenei ano kei muri ake nei. Tera te wa hei whakawhaititanga i aua waiata, e taea ai te whakariterite, te titiro i te tahuhu e toro ana i roto, te hinengaro o te hunga nana i tito, me te ahua o te reo.

Kaore i te mohiotia na wai tenei waiata i tito, engari he tino tohunga rawa.

(Ref.: Taite.)

1
Ka heke i nga huihuinga, ka heke i nga kawainga;
Ka heke ki Kuparu, ka heke ki Wawau;
Ka moe ki Wharerimu, ka moe ki Wharepapa:
Ko nga whare tena o Tangaroaika.
5 He whare ano to te matua, ko Ruakipouri;
Ka moe i a Papa, ka puta mai ki waho
Ko Tama ano ki mua, a.
2
E awhi ra koe ki te kohe tata noa i waho,
E ngongo ra koe ki te pohutukawa;
10 Koe pua tororaro, koe pua rata,
E tuhi ra i te whakakumu.
E kore to mate e tupu i konei.
Mai hiwi tenei, ko Tahakopa tenei,
Ko Waewaematotoru, ko Raparapa te maiki, ko Matiaahi tenei;
15 Ko Tanetaituku, ko Tanetakakawa,
Ko Tanewhakatikamarire, ko Tanetitiro,
Ko Tanetaumatawhakaeanga, a.
3
Tuia atu ra te ata i tua, te ata i waho,
Utuhia ariki ketekete mai ra.
20 E tama, he paiaka ano te rakau i tu ai,
Ka whano ka tahumata, ka whano ka komahi,
Ka mahunu nga rau, horo ki te whenua;
Ka hinga te kohiwi.
Maku koe e kimi; e eke ki runga i a Rehua,
25 Ki whakahekea iho ko Pakawhiwhia, ko Pakarawea,
Ko te mate o te tau ka hihiri ki reira, i.
- 396
4
Whitikia koe ki te pou o Rangitawhi,
Karapitia iho nga tapu mahanga.
Kaupaea koe ki te kaha paepae, ki kaha tarewa.
30 'A kapo mai koe ko Nakono,
'A kapo mai koe nga pua katokato;
'A tu atu koe i runga Matatua,
Ko te waka o Ruauri, o Tutane, o Tuteahua;
Koia ka tuitui, koia te wakaroa.
35 Me uakaha iho to uru matariki
Ki te aputa ki te atua, ki te aro auhi.
5
Iere, e tama, i runga i nga tuke a Maui,
A to matua koe ki roto te whare pua,
'A tomo atu koe ki te whare marama;
40 Ko nga whare tena o nga mata whetu,
Puanga mai Takurua, Whakaahuahu noa
Tukura me whero, nga mahanga o te rangi.
6
Taha whenua ra ki te Puhoromango o te po,
Kia hahuia, kia rokohanga atu e wehe ana
45 I te Muriwai o Hawaiki te kura i rapa ki Aotea.
Patua te turuturu ka whakaotirangi, ka whakatotohirangi,
Ki noho mai koe i runga Tawhitonuku.
Ka whiua to maro, ko Marumaruaitu,
Te maro o Rongotau ka heke ki a Panui.
50 Ueue au te Kahui Ru, i a Runuku, i a Rurangi,
I a Punuku, i a Purangi, i a Tahaihi;
Ka tupa e ahua ki Hawaiki.
7
Taha whenua ra kia hatirota, kia hanga atu
E noho ana i roto i nga whare iri ai nga kakau,
55 Te Pukahuoterangi, te Taepaoterangi.
Nohoia ki te whare korero ko Pupuke, ko Mahara.
Orohia to toki ko te Awhiorangi,
Haua iho ai ko Paewaru,
Haua iho ai ko Taumatangaio:
60 Ko nga waka tena i tukitukia iho
Te papa i Whekoro koe tu kopiri.
Haua iho ai te Tahatu o te rangi,
Te waka o Nukumoutahua.
8
E iri, e tama, i runga o Tereterekiao.
65 Ko te waka tena o Aituhau raua ko Aitupawa.
Tana ika ko Rangitutu, ko Rangiawhiowhio;
Koia ra te awhiowhio i te rangi nei;
Ko te tao tena i werohia ai koe, i.

- 397
HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 1. Nga huihuinga: Tirohia te M. 330—
    Takina mai ra nga huihui o Matariki,
    Puanga Tautoru, ka ngaro Atutahi,
    Mana e whakarewa te tini whetu riki,
    Ka rewa kei runga.
  • Tirohia ano hoki te W. 1/110 (M):—
    Ka piki Tawhaki ki te rangi tuatahi,
    Ka puta kei runga kei te huinga,
    Kei te puta ahi, kei a Rehua.
    Nga kawainga: Ko nga tohu o te puaotanga o te ata.
  • 2. Kuparu, Wawau: Kei te W. 1/94 (M) te korero mo te haerenga o Tawhaki ki a Maru, hei ngaki i tona mate i a Ururangi. Ka hapainga te taua, he atua, ka tae ki tetahi roto, ka werohia he tuna hei o mo te taua. Na ka tautohe ma wai te upoko Riro ana i a Maru. Ka tangi a Tutenganahau mo te rironga i a Maru. Na ka wehewehe i reira te taua, e rua nga ara. “Ka haere tetahi ara ki te kotikoti i nga turanga whatu i tu ki Tutuhira, i tu ki Rarohenga, i tu ki Kuparu, i tu ki Wawau; i nekenekehia enei mo te Kahui Tangaroa.” Ko enei moutere, ko Kuparu, ko Wawau, kei te taha tuaraki mauru o Raiatea, koia nei a Hawaiki. Ko te ingoa o Kuparu i naianei, ko Tahaa; o Wawau, ko Porapora.
  • 3. Wharerimu, Wharepapa: Kei te tangi a Turaukawa (M. 324) enei rarangi:—
    Heoti ano, e tama, Tangaroa kei tai,
    Kei roto Wharerimu, kei roto Whareone,
    Kei roto Wharepapa o Ruakipouri;
    Te whare tena i titaria ai nga ika riki nei.
  • Tirohia hoki te waiata 302 i muri nei, kei reira enei rarangi:—
    Tena pea koe kei roto o Huakipouri,
    Te whare o Tane, o Tangaroa,
    I tiria ai te whanau o Hinemoana,
    E tere mai ra i nga tupaki o Hinemoana,
    O roto o Wharepapa, o Wharerimu.
  • (Ko Ruakipouri ki te kaupapa pakeha i te J. 29/29.)
  • 4. Tangaroaika: Ko tetahi o nga ingoa o Tangaroa, o te atua o te moana, o nga ika.
  • 5. Matua: Ko Rangi; ka moe i a Papa.
  • Ruakipouri: Tirohia te wahi o te waiata M. 324 kua tuhia ki runga ake nei, o te waiata 302 hoki. Na kei te waiata 201 i mua ake nei enei kupu:—
    I haramai ra koe i te kunenga mai o te tangata
    I roto i te ahuru mowai, ka taka te pae o Huakipouri;
    Ko te whare hangahanga tena a Tanenuiarangi
    I te one i Kurawaka.
  • Tirohia te whakamarama 3 o te waiata 201. He ingoa kotahi tonu a Huakipouri me Ruakipouri.
  • Kei te waiata 299 i raro nei ko Ruakipouri tetahi ingoa o te whare o Miru, o te reinga; ko etahi ingoa ko Mirumiru te po, ko te Tatau o te po.
  • 8–11. Ko nga rakau e whakahuatia ana he whero nga puawai, ko te tohu o te toto.
  • Whakakumu: He kumara kiri whero.
- 398
  • 12. Tupu: E whai pakiaka, e mea ai kia takitakina.
  • 13. Hiwi: Kua kaumatua, he peka maroke; tahakopa: he haua, he kopa.
  • 14. Waewaematotoru: Kua taimaha ki te hiki; raparapa te maiki: kua kore te raparapa o te waewae; matiaahi: kua poko te ahi.
  • 15–17. Tane: Ko nga ingoa maha o Tane i enei rarangi e tohu ana kei te ngehe nga whakaaro o Tane; kei te tuohu ki raro, kei te tohetohe, ka ata whakatika ki runga, ka ata tirotiro, ka eke ki te taumata e whakaea ai.
  • 18. Tuia: Werohia kia puta atu.
  • 21. Tahumata: Ka pa i te hana, ka memenge.
  • Komahi: Ka tangohia te waiora o te rakau, ka mangu.
  • 22. Mahunu: Ka wera.
  • 23. Kohiwi: Ko te taiho o te rakau.
  • 24. Rehua: Ko te tohu o te raumati, o te wa whakatipu kai.
  • 25. Pakawhiwhia, etc.: Ko nga mea e whai hua ai te whenua.
  • 26. Hihiri: Ka ora ake te mate, te kai kore, o te tau.
  • 27. Rangitawhi: Ko te pa o Turi i Patea, i runga ake o tona whare, o Matangirei (N.M. 240). Kei te waiata N.M. 282, “Ka u taua te ngutu Whenuakura; huaina te whare, Rangitawhi.”
  • 32. Matatua: Ko te korero mo te ekenga mai o etahi o nga tipuna o Taranaki i runga i a Matatua kei te J. 2/186, na te Kahui Kararehe, kei te J. 3/59–71, na Takaanui Tarakawa. Kei te pukapuka a te Peehi (Best), Tuhoe p. 710 nga korero mo te ekenga mai o etahi o Kurahaupo ki runga i a Matatua, na reira i whakatutuki mai ki Aotearoa nei. Ko etahi o Kurahaupo i eke mai ki a Matatua, ko te Moungaroa, ko Turu, ko Tukapua, ko Akuramatapu. E kiia ana i hoki a Tukapua raua ko Akuramatapu ki te rawhiti.
  • 35. Me uakaha: Ko te tikanga, aukaha; na te tuhituhi i uakaha ai.
  • Me aukaha ki te aputa, ki te wahi tuwhera ki te nohoanga o te atua.
  • 36. Aro auhi: Ko te tikanga ara auhi; no tera momo kupu, ara tauwhaiti, ara tiatia. Tirohia te waiata 300 i muri ake nei—
    Ko te ara tena i whano ai koe ki runga ki a Rehua,
    Ka eke ki te ara auhi.
  • 37. Iere, etc.: Waiata i runga i te whetu, i a Tautoru. Ko Tautoru te Tuke a Maui.
  • 38. Whare pua: He whare auahi.
  • 39. Whare marama: He kore auahi.
  • 41. Puanga mai Tautoru: Ko Puanga te whetu tohu i te tau kai; koia i kiia ai ko Puanga kairau. Ko Tautoru tetahi o te ropu whetu e kiia nei e te Pakeha, ko Orion's Belt.
  • Whakaahu: He whetu (Castor or Pollux).
  • 42. Nga mahanga o te rangi: Kei te M. 324 nga rarangi hei whakamarama.
    Nekea e Puanga ki runga o Rarotonga,
    Whakaturia te whare ko te Maruaonui;
    Nekea e Whakaahu ki runga o Hawaiki,
    Whakaturia te whare ko te Rangiaio:
    Nga tokorua a Taingahue i maka ki runga ra,
    Hei tohu mo te rangi, e i.
    Kei te N.M. 332 “Nga tokorua a Taingarue,” na te tuhituhi pea i Taingarue ai.
- 399
  • 45. Te Muriwai o Hawaiki: Tirohia te whakaupoko o te waiata 287 i raro nei. Ko taua korero ano kei te waiata N.M. 374 i raro ake nei:—
    Heoi ko Pou i tangohia e Ikaroa
    Ki te Muriwai o Hawaiki;
    Whakahokia mai 'no e Manunui a Ruakapanga
    Ki tona hau kainga.
    Ko te muriwai he wahi whakaroto i nga ngutuawa wai, he huinga ranei no nga tai moana. Ko Pikopikoiwhiti pea?
  • Kei te N.M. 2/176:—
    Te muriwai o Wairarawa.
    Ka takoto i muriwai whenua.
  • 49. Te maro o Rongotau: Ko Rongomaui, ko Mauiwharekino ki etahi iwi. Tirohia te waiata N.M. 2/145 me nga whakamarama i reira. Kei te waiata N.M. 2/181 enei kupu:—
    Ko te whanau a Pani, a Rongotau,
    Nana te kahui kura,
    Nga taonga whakamanamana,
    E tama ma, a o kuia.
    Ko te ingoa o taua maro ki konei, ko Marumaruaitu; ko tona whakamaoritanga, “ko te mana o te mate.”
  • 50. Kahui Ru: Kei te T.C. (e anga ana ki p. 22) he whakapapa, ko te Kahui Ru tetahi, ara ko Runuku, Rurangi, Rupapawai, Rupapapaheke, Rupapamania, Rupapau. Kei reira ano te Kahui Tu, e kiia ana he iwi tawhito no te tangata whenua, i noho ki Waitara.
  • 51. Punuku, Purangi: Kei tetahi karakia a Ngai Tahu (W. 1/137) enei kupu:—
    Te hapu a Punuku, a Purangi,
    A Putangi, ko te rua te Rokiroki.
  • 54. Nga kakau: He whakaroputanga whetu, constellation. Ko te Kakau a Maui tetahi ingoa o Tautoru.
  • 55. Te Taepaoterangi: Ko te wahi i tarewa iho ai te rangi ki te pae. Te aka taepa, he aka e tautau ana i takiwa.
  • 56. Pupuke, Mahara: Kei te W. 1/137. “Ka patua a Mirutau, ka tukua ki te reinga, ka tupu ko Pupuke, ko Mahara, ko Hiringanuku ko Hiringarangi.” No Whanganui tena korero, no Taranaki.
  • 57. Te Awhiorangi: He toki rongonui no nehera, e kiia ana na Turi i mau mai i Hawaiki i runga i Aotea waka. He maha nga korero me nga waiata mo tenei toki. Tirohia te J. 9/229.
  • 64. Tereterekiao: Kei te J. 9/231enei kupu:—
    Whakarawea ki a Rongo,
    Haua iho ko Tereterekiao,
    Ko Kopuhuri te ika.
- 400
253.—HE WAIATA KARAKIA.
Ko te Pakanga a te Ahi raua ko te Wai. (No Taranaki.)
Na Hare Hongi (H. M. Stowell) nga kupu, nga whakamarama.

I taia tenei waiata ki te J. 3/157. Kei reira hoki te korero o te pakanga a te Ahi raua ko te wai, i takea ai te waiata karakia nei, ara:—

Ko ta Tarangata aitanga te matua o tena mea, o te Ahi. Ka puta tana whakaaro kia waiho ia hei tangata nui mo te ao. Katahi ka haere tona arero ki te miti i te wai, e hua hoki e pau i a ia te wai. Te haerenga mai o te ngaru, ka tu i kona ta raua pakanga ki a raua. Whatero mai te arero o tetahi, haere mai hoki te arero o tetahi, a na na! Ko Kaukauawai te ingoa o taua pakanga. Ka karakiatia e te wai nga hau, poto katoa, tana putanga mai! Katahi ka homai nga mahi o te wai, a ha ha! Ka mate i kona te ahi. Na, ka rere atu te ahi, ka whati; kua mate hoki i te wai. Erangi, mea rawa ake, kua rewa nga mea katoa o te ao nei i te ahi. No te matenga nei i te wai, katahi ka rere atu nga toenga o te ahi ki roto ki te kowhatu, ki te rakau hoki; he kaikomako nei te rakau. A, titiro hoki ki nga maunga nei, ki a Ruapehu ma, e ka tonu nei a roto, e ka tonu nei.

Ko Toitipu raua ko Manatu nga tangata i kitea ai te nohoanga o te ahi ki roto ki te rakau, ara, te morehu i rere nei ki roto ki te rakau i te patunga a te wai. Na, ka kimi raua i te tikanga mo te kapura. Na, whakamatau atu ai raua ki te rakau, kotahi ki te papa, kotahi ki te hiku atu, a a ka puta te auahi. Koia te ki nei, “Me oioi ki te ringa, ka puta te tama o Upokoroa.”

Hanga ana e raua he tari, mahanga nei. A, te matotoru o te taura! Ko te take hoki mo Matuku. He tangata kino rawa a Matuku, otira he taniwha tonu nei, e noho ana i roto i te rua. Ka kite raua i te rakau e tu ana, whiua ai te taura; na, kua mau ki te tuhonotanga o taua rakau, kumea iho ai e raua. Na, ka kaha te piko o taua rakau, ka turia te mahanga, ka oti. Na ka haere raua, ka piki ake ki tetehi pukepuke, ara ki tetahi hiwi e tutata mai ana ki reira. Ka mahia ta raua ahi. Na, kua kite a Matuku i te au o te ahi ra. Ko te putanga rawatanga mai tena o Matuku ki waho i tana rua, kite tonu ake i a raua, haere tonu atu ki a raua whakatata haere ai. Rokohanga iho ko te mahanga rawa. A, kua uru atu te upoko ki roto, ka timata te oke o Matuku. Matakitaki atu ai taua hunga, a, kua takahi pu ki runga ki te papa o te mahanga, na ko te rerenga tena o te rakau ra ki runga, whakamaro ai i te taura. Ka oke ra pea i kona a Matuku. Oke noa, hei aha i te taura e nanati ra i te korokoro. Ka whiu hoki te whiore, ka rere te mimi i te puku; he mea kino taua mimi ka pa ana ki te tangata, kino rawa. Ko te hiore hoki te kaha o taua tu iwi i a Matuku nei. Inahoki ka whiu ake te hiore ki runga ka mau ki te rakau, e kore nei e maunu mai; erangi haere tonu ake te tinana ki runga, i te kawenga ake e te hiore ra. He pena a Matuku.

“Hei kai i au, me ko Whakatauroa, te kete i takoto ai te Pouotewhenua; tona kawe ko te Rangiwhakaokoa.” Mo te ao nei tena ki. Ko tona ritenga: Mei kore e hoatu te kete na hei turanga mo te pou, kua haereere noa iho te whenua i runga ake i nga wai, a ko te hoki iho ano ki raro, a kua kore he nohoanga mo tenei hanga mo te tangata, mo te aha, mo nga mea katoa e ora nei. Puta rawa mai te Ruhuriwhenua kua noho te pou ra; tana whakangaueuetanga e u - 401 ake ana te pou. Na ma te kawe hoki ka tika ai te wahanga o te kete i taua pou. Mei kore tena, kua kore ano e pono te mea; otira tena atu ano etehi ahua o te kawe na.

(Ref.: J. 3/155–158.)

Tikina atu, utuhia mai ki te wai,
Ki te Toa i hemo ai nga hangarau
A te tangata raua ko te atua.
Ko tena toa ano tena,
5 Ko te aitanga a Tarangata,
I haere mai i miti i te wai,
E hua e pau i a ia.
Whakatakotoria iho te tahua,
Ka rere te oranga ki roto ki te kowhatu,
10 Ki te rakau piri ai.
Ka noho Toitipu raua ko Manatu,
Ka rapu mehe kei hea te ora mo te tangata.
Me oioi ki te ringa,
Ka puta te Tamaupokoroa;
15 Ka waiho hei karanga i a Matuku Takotako,
I haere mai ai, a rokohanga mai,
Herehere tu te mahanga e tautiaki ana.
I matuatia i reira te tata ki Whitu,
Te tata ki Tonga.

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 5. Tarangata: He atua. Ki etahi ko Taranga, nana nei a Mauimua ratou ko nga teina.
  • 9. Te kowhatu: No te matenga o te ahi i te wai ka rere nga morehu ki roto ki te kowhatu, ki te rakau hoki; he kaikomako te rakau. He kahikomako tetahi ingoa. Tirohia te korero o Maui me Mahuika i “Nga Mahi.”
  • 11. Toitipu, Manatu: Kua whakamaramatia i te whakaupoko.
  • 14. Tamaupokoroa: Ko te mura; ko te upokoroa mo te auahi i mua o te putanga o te mura.
  • 15. Matuku Takotako: Ko Matuku Tangotango; ko te tangata, ko te atua ranei nana i patu a Wahieroa, te matua o Rata. He korero nui tena no nehera. He mea herehere e Rata ratou ko ona iwi ka mau, ka patua a Matuku. Koia te whakatauki, “Me here ki te here o Matuku Tangotango, e kore nei e taea te wewete.” Tirohia te W. 1/80 (M).
  • 18. Tata ki Whitu: He pakanga te tata; ko Whitu tona tikanga ko Whiti (Fiji).
  • 19. Tonga: Ko te ropu moutere kei ko ake o Whiti, o Hamoa.
- 402
254.—HE TANGI.
Na te Mamanga. (Ngati Maru, Waitara.)
Na Karepa te Whetu nga kupu, nga whakamarama. Na S. Percy Smith i whakawhaiti.

Kua taia tenei waiata e te Mete (S. Percy Smith) ki te J. 3/149. Kei reira te whakaatu, he mea tango mai i roto i nga waiata e 99 i tuhia e Karepa te Whetu, he kaumatua no te takiwa o Taranaki, a i homai ki te Polynesian Society. Kei te ngaro te pukapuka i roto nei aua waiata, ahakoa kua uiuia ki nga kaiwhakahaere o taua ropu.

He waiata tohunga ano tenei, he pera i te waiata 252, i era atu hoki o nga waiata nunui o te rohe o Taranaki kua taia i mua ake nei, a mea ake nei hoki taia ki “Nga Moteatea.”

I taia tetahi wahi o te waiata nei, i whakapakehatia hoki e te Mete, ki te T.C. 192, a kei reira etahi whakamarama kua tikina atu ki raro nei.

(Ref.: J. 3/149, T.C. 192.)

1
Tenei au te hihiri nei, te keu nei,
Ki te whare taka mate
O to kuia, o Apakura, e i.
2
E moe, e tama, i te whare o te ika,
5 Ki tomo atu koe ki roto Pungatatara;
Ko te whare o Urungangana,
I tikina atu ai nga waka uru mate.
Ka pine he uira, ka hoka i te rangi;
Ko te tohu o te mate ka hoki mai ki au, e i.
3
10 Mau e kimi atu he tapuae rako,
Ko te tapuae o Monoa
I awhitia ai e te kahui tara,
Ka rewa a Tara i Whenuakura, e i.
Ko hea to ara i haere ai koe?
15 Ko te ara o aitu, e i.
E tu, e pa, i te kei o te waka.
Nau te tatari te hau whenua tangi roa;
Ka pa te kihau ki te ra tukupu,
Ka rewa o tohu ki te hiwi ki Raukawa, e i.
4
20 E iri, e hine, i runga te Rangiaoaonunui;
Ko te waka tena o Tikitepourangi,
Ka ma ki te ao, e,
Ka tau te punga, ka tau ki raro.
Hiwia mai, kia rewa ai, e i.
25 He punga whakarewaina i te punga i Hawaiki,
E tau ana te pai o te moana, e i.
- 403
5
Ku rongo noa koe, i tu ki ro te moana,
He tu kopiri, e i.
Ka u ki uta he tapuae hikitia,
30 He tapuae heuea.
Ka ngaro koutou ki Whitianaunau,
Ki Whitiakorekore,
Ki nga taua i mate ai
A Tupua raua ko Tawhito, e i.
6
35 Tuiri ki runga ra, ka ngaehe kei raro,
He ao tamawahine, he ao o Whaitiri.
Kaua taku ipo e haria pukutia;
Haria ka whakawai iho.
Ko te mokopuna tena a Hautaepo,
40 A Ruaputahanga, e i.
Ka maea ki roto te Ramanui,
Whare hanga a Porou, i takina mai ai;
Nona te waha tapu, no Kaihamu,
E tama, e i.
7
45 Ka riro ra, e, nga tama toa o Tutenganahau.
Mau e hume atu te maro o Whakatau,
To waha ra ki te riri, e i.

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 3. Apakura: No nga korero o nehera. Ko te whaea tera o Tuwhakararo, i patua nei e te Ati Hapai. Na Whakatau i ngaki te mate o Tuwhakararo, ka tahuna te whare, a te Uru o Manono, ki etahi ko te Tihi o Manono. Ko te tangi a Apakura mo tana tamaiti ka waiho hei whakarite mo tenei hanga mo te tangi tupapaku. Tirohia “Nga Mahi”: 3rd ed., p. 32.
  • 4. Te whare o te ika: Ko te moana.
  • 5. Ki: No te reo o Taranaki; he whakapotonga mo “kia.”
  • Pungatatara: E kiia ana ko te whare o Uru raua ko Ngangana; he atua era, ko etahi o nga tamariki a Rangi raua ko Papa. Engari e whakapapatia ana ano, he tangata, he tipuna no nga iwi Maori. E uru ana ki nga whakapapa, ki nga waiata, ki nga korero tipuna. Kei te waiata 300 i raro ake nei e penei ana:—
    E iri, e papa, i runga Rangitotohu, i runga Rangikekero;
    Koe waka uru mate no Uru, no Ngangana.
  • 7. Waka uru mate: Kei te J. 3/149 “Whakauru mate”; otira tirohia te waiata 300 kua whakahuatia ake ra.
  • 8. Pine: Hiko.
  • 10. Tapuae rako: Ki te J. 3/149 “he tapuae rakou.” He manu te rako; e kiia ana, ki te haere ka whakarite i tana haere ki ta te tangata e whai ra i a ia.
  • 11. Monoa: He korero tawhito tenei no te wharekura, i mau ki nga iwi o Taranaki, o Whanganui. I tonoa atu a Monoa hei - 404 tohunga, katahi ka meatia kia patua. Na te karakia ka hunaia e te kahui tara, a ka puta ia. Ka kiia tena ko Tara i Whenuakura. Tirohia te whakamarama o te waiata 240 i mua ake nei; tirohia hoki Ika p. 69.
  • 12. Tara: He manu (tern).
  • 13. Tara i Whenuakura: Kua whakamaramatia ake ra.
  • 18. Kihau: Ko te rakau whakarewa, toha hoki o te ra (heera) o te waka Maori. Ki te Pakeha he “sprit.”
  • Ra tukupu: Ko te ra ki muri nei he heera; ko te tukupu mo te whanui o te toha o taua ra.
  • 19. Raukawa: E kiia nei ko Cook Strait; i mate ki reira te hunga mona te tangi nei.
  • 20. Rangiaoaonunui: Kei te waiata 300 i muri ake nei e penei ana:—
    Kauraka e utaina ki runga te Aoaonunui;
    Ko te waka tena o Tikitepourangi.
  • 27. Ku: No te reo o Taranaki; he whakapotonga mo “kua.”
  • Ro: He whakapotonga mo “roto i.” He pena ano ki a Ngati Porou.
  • 31. Whitianaunau: Ko tetahi o nga moutere o Whiti (Fiji). Kei roto i nga korero o Rarotonga e kiia ana, na Tutarangi i raupatu taua moutere.
  • 32. Whitiakorekore: He tikanga korero mo te hunga e tangihia nei e te Mamanga.
  • 34. Tupua, Tawhito: Ki nga korero o tawahi, o Rarotonga, he tipuna a Tawhito no Tutarangi, a hei tamaiti ki a Tawhito a Tupua. No nga pakanga enei ki Whiti i te wa e tere haere ana nga tipuna o te iwi Maori i nga moutere o te moana nui a Kiwa.
  • 36. Ao tamawahine: He karakia na te wahine, na te kotiro.
  • Ao o Whaitiri: Ko Whaitiri te tipuna wahine o Tawhaki, ko te tipuna ano hoki o Maikuku Makaka, i moe ra i a Tawhaki.
  • 39. Hautaepo: Ko tetahi o nga tipuna i eke mai i runga i a Aotea waka, i te tere i a Turi.
  • 40. Ruaputahanga: Kei te T.C. 190–192 nga korero mo tenei wahine rongo nui o nehera. He tipuna wahine rangatira no Ngati Ruanui, no Patea, i haere ki Kawhia i te rongo mai o Whatihua. I moe ia i a Whatihua, ka puta nga uri ko Uenukutuhoka, ko Kaihamu. He mau kino no Whatihua ka hoki mai te wahine ra ki tona kainga, ki tona iwi. Ka moe i te tane o Ngati Ruanui, i a Porou, ka puta nga tamariki, ko Wheke, ko Ngu. Ka tata ia te mate ka whaikupu ake ki era o ona tamariki, “Waiho aku koiwi i runga i te whata. Ki te tae mai to korua tuakana i Kawhia, ka mohio korua, ka taka taku pane ki te whenua.” No te taenga mai o Uenuku raua ko Kaihamu ka takaro i te pa, ka neti, na ka tu ki nga koiwi o Ruaputahanga, a ka taka te pane ki te whenua. Ka hui te ope ki te whare, ki te Ramanui, a ka meatia kia patua. He mea karakia e Kaihamu ka mate te tangata whenua; koia te waha tapu o Kaihamu. No muri ka tangohia e Kaihamu te manawa o tona kuri, ka tukuna ki te tuahu ki te Ahurei i Kawhia hei whangai hau, hei whakanoa i te tapu o te toto i tona ope. Tirohia te waiata 356 i muri ake nei.
  • 45. Tutenganahau: Ko tetahi o nga ingoa o Tumatauenga, o te atua o te pakanga.
- 405
  • 46. Hume atu te maro o Whakatau: Mo te whitiki ki te riri. Kei te M. 181, kei te tangi a Takinga, e penei ana:—
    Ki atu ana au, tu mua, tu hiku,
    'Ia hume mai koe i te maro o Whakatau,
    He ururangipapa ka tara ai, e.
  • Ki etahi korero hoki he maro a Whakatau.
  • Whakatau: Kua korerotia i runga ake nei, nana i ngaki te mate o Tuwhakararo.
255.—HE TANGI.
Mo Kahawai. (Ngati Porou.)
Na Takaanui Tarakawa nga kupu, na A. T. Ngata nga whakamarama.

I taia te tangi nei ki te J. 9/136, na Tarakawa i tuku ki reira i roto i tana tatai korero mo nga mahi a te Wera Hauraki me Nga Puhi, i te wa i nohoia ai e ratau a Nukutaurua i te Mahia.

Ko Kahawai tenei, ara ko Mahuika, e whakahuatia ra i te tangi a te Kaniatakirau mo tona tamaiti, mo te Waikari i te waiata 139 (N.M. 2):—
Kia mate ianei koe, e Wai, e,
Mo Mahuika, mo te Rerehorua,
Mo taku ahi manawa
Ki roto o Tokomaru.

Kei te J. 9/51 nga korero a Tarakawa mo te horonga o Tuatini pa i Tokomaru, ka rere etahi o nga toa. Ka whaia e te ope a te Wera Hauraki, ko te Ipututu Tarakawa o Tapuika, te Arawa, tetahi i roto. Kei Waitahaia, he whenua kei uta o Tokomaru, kei te Mata, ka mau, na Tarakawa i patu a Kahawai.

Ma te Whanau a Ruataupare ki Tokomaru e whakatikatika nga kupu o te waiata nei, mehemea kei te mau i a ratau.

(Ref.: J. 9/136.)

Tirotiro kau ana au, e i,
Ki te hoa ka wehe, e i.
Ka whanatu au nei ka haere
Ka huna i te kanohi,
5 Kei titiro noa atu
Ki nga mahi a te hoa,
E hoehoe noa mai ra
Kei waho kei te moana.
Ma wai e ranga to mate i muri nei?
10 Ma kore noa iho.
He wehi no te atua, i,
I whiua koe ki te riri kainga,
I maka koe ki te tao kainga.
Ko Tuhikitia koe, ko Tuhapainga au.
15 Tangohia i te rei,
- 406
He whiri, he kato taua
Ki te hua o te rengarenga.
Kumea atu ra, toia mai ra, i,
I tona uru mahora
20 Ki te matatahuna, e i.
Ka tuhera to riu,
Koe totara whakarangiura,
To kiri waitutu,
Te kiri o Hinekehu.
25 Ka ngaro ra koe i te rehutai, e i.

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 11. Te atua: Mo te ope mau pu; ko te rakau tera a Nga Puhi i mate ai a Ngati Porou.
  • 12. Riri kainga: He riri whanaunga hoki, ko te Aitanga a Hauiti ki te Whanau a Ruataupare. I te kino o aua pakanga, ka heke tetahi hunga whakararo ki Wharekahika, ka heke tetahi ki roto o Turanga, a ki Nukutaurua rawa.
  • 15. Rei: Ko te iwi i waenganui i te kanohi, i te taringa; hei ahua mo te rangatira tohu.
  • 17. Te rengarenga: He tarutaru; kei te whakatauki ra, “Me whakapakari ki te hua o te rengarenga.”
  • 24. Te kiri o Hinekehu: Tirohia te waiata 226 i mua ake ra. He tipuna no Ngati Porou a Hinekehu.
256.—HE WAIATA TANGI.
Mo te Arakau te Umu. Na te Rangikauariro. (Ngati Rangiwewehi, Te Arawa.)
Ko nga kupu me nga whakamarama na Wiremu Kingi te Rangikaheke.

I taia te waiata nei ki te M. 63. Kei reira e whakaatu ana, “Na te Rangikauariro tenei waiata tangi mo te Arakau i mate parekura i a Ngati Whakaue ano; no Ngati Whakaue ano hoki a te Arakau.”

Ko te Rangikaheke no tera hapu o te Arawa, no Ngati Rangiwewehi; he tohunga hoki ia, he tangata mohio ki nga korero onamata, ki nga karakia, ki nga waiata. Nana etahi waiata maha i taia ki te pukapuka a Hori Kerei, e kiia nei, “Ko nga Moteatea me nga Hakirara o nga Maori.” Nana ano hoki etahi korero maha i taia ki tera o nga pukapuka a Hori Kerei, ki “Nga Mahi a nga Tupuna.” Ko nga whakamarama a te Rangikaheke mo etahi o nga waiata i roto i “Nga Moteatea” a Hori Kerei i tuhia ki tetahi pukapuka, kei te Auckland City Public Library e takoto ana. Na George Grahama o Akarana i tuku mai he kape ki au.

I moe a te Rangikauariro i te tuahine o te Arakau. He tino rangatira ia no Ngati Rangiwewehi. Na kaore raua ko taua wahine i whai tamariki; koia te moe mokai o te waiata nei. Ka mahue ia i tena wahine. I te moenga a taua wahine i a te Rangikauariro ka riro mai i a te Arakau he taonga pakuha, he kahu waero, ko - 407 Tautoto te ingoa. Na ka whakama a te Arakau mo te mahuetanga o te Rangikauariro i tona tuahine, whakahokia ana te kahu waero.

Ina nga whakamarama a te Rangikaheke mo te waiata nei:— “I mate parekura tenei rangatira nui whakaharahara, a te Arakau te Umu. He toa nui atu ia i nga toa o Rotorua puta noa; i ngaro i a ia nga hapu o Rotorua te tukituki, o Taupo hoki, me te Whakatohea, me Ngai Tai, me te Whanau a Apanui, me Ngatiawa; i hinga katoa i a ia te tukituki, parekuratia iho e ratou ko ana rangatira whawhai. Ko te tino hapu o tenei rangatira ko Ngati Rangi-teaorere. Ko nga uri katoa enei a Rangitihi.
“Ka mutu tana riri ki nga iwi ke atu, katahi ka riri noa iho ano, he riri kairiri, ko Ngati Tutanekai tetahi, ko Ngati Rangiteaorere tetahi; huia iho ano te rua o ona hapu, a Ngati Uenukukopako, ki te riri kairiri. Na, hinga tonu iho i a Ngati Pehi tenei rangatira te tukituki; na te Waiatua i wero ki te taoroa, ara ki te iwi paraoa, mate tonu iho.
“Kaore kau ana toa i kite i te riri i mate nei ia, i wahi ke i te riri ki a Ngati Pikiao. I reira tana tino rangatira toa nei, ko te Kata a Hikawera tona ingoa; toa ana tera whawhai, ka hinga a Ngati Pikiao, ka toa hoki a te Kata. Ana! hinga ana a te Arakau i a Ngati Pehi. Ko te Rangikauariro ia kihai i kite i tenei riri, ratou ko ona hapu katoa.
“Ko te Rangikauariro he tino rangatira no Ngati Rangiwewehi; nana tenei waiata tangi mo te Arakau.”

(Ref.: M. 63.)

1
Kumea atu ra, e i, toia atu ra
Te puhi o te Arawa, ka tere ki raro ra.
Nau koara te tau ai i to tau,
I te tau o Toroa.
5 Kihai i tatari kia mene Uenukukopako,
Kia tae mai ra te Kata a Hikawera,
Ka haere ai ra ki te kawe a riri,
Nga hurihuri manuka i raro te Whakarua.
2
To huruhuru kiwi, e,
10 To kakahu, e koro, i haere ai ki te mate.
Nau i awaiho a te Haupatahi,
Nau i whakahoki mai Tautoto ki ahau;
Naku i whakahoha, he moenga mokai,
I tauwehea ai taua, e i.
15 Waiho ki a wai a taua karakia korokoroiki nei?
To atua ra ia, Rongomaiwaiiti?
3
E tiu ra ki te muri, e,
Nga haupapa kowhatu i raro Mangorewa,
Ki te huanga nui kei a tama na Tau.
20 Mana pea koe e whakahaereere atu
Nga whanga e rau o Tauranga,
Hei utuutu haukai kei a Pu a Pare ra, i.
- 408
4
E haere ra ki te tonga, e,
Nga wai pouri i tua o Tarawera.
25 Kei tutuki to waewae i a Ririwai;
He hautaonga nui kai a Tuku a Hika, e i.
5
E ahu ra ki runga ra, e,
Kei pikitia ai e koe
Te hiwi ki te Ranga a Tawhao;
30 Puta rawa i Heretaunga,
I to huanga, i a te Rangikoianake.
Hoki kau ana mai ki te kainga,
Kaore he taonga.
6
E tiu ra ki te muri, e,
35 Nga hurihuri manuka i raro o Tumutara,
Nga rakau tu iho i runga Ihoweka,
Nga wai e rere i raro Rangitaiki,
Nga puke tu iho i runga o Tauaki.
Kia marama koe ko te whakamau atu
40 Nga kongutu awa i raro Whakatane,
Nga rae ka rou i waho Kohi,
Ki o iramutu, ki a te Umutuura;
Mana e homai te muri aroha ki a taua na, i.

HE WHAKAMARAMA.
(Ko te whakapotonga o te Rangikaheke (Ra).)
  • Rarangi:
  • 2. Te puhi o te Arawa: “Ko te mea nui o te waka, ko te mea hei whakapaipai, ko te nui o tenei mea o te waka, ko te puhinga ki te huruhuru kereru, koko (tui). Ki te whaihangatia te waka, ki te oti te aukaha, pani rawa ki te karakaramea, tatai rawa ki te toroa, ki te rite enei, kihai i ata piwari. Kei te puhinga ki nga huruhuru kereru, tui, ehara! katahi ano ka ata piwari tenei mea te waka taua, he toiere, he waka whakarei, he pitau. Koia i whakaritea ai te ingoa o tenei rangatira, ko te puhi o te Arawa.” (Ra.)
  • Tirohia te waiata 6 i te N.M. 1.
  • Ka tere ki raro ra: Ka horo te puhi; mo te matenga o te Arakau.
  • 4. Te tau o Toroa: “He karakia to waka i te ngahere ki te moana. E to ana te iwi, e whakarongo ana te taringa ki te tangata e karakia ana i te tau o Toroa, i te unu o Toroa. Ki te tauria tenei karakia i te mea e mau ana te waka, ka haere, ka maiangi rawa. Waihoki ki te tauia te tau o Toroa e te Arakau, ka whakatika katoa ona rau tangata ki te whawhai; ara ki te puta tana kupu whakahau, ka rongo tonu.” (Ra.)
  • 5. Uenukukopako: Ko Ngati Uenukukopako, ko te tino iwi tera o te Arakau. He ingoa ano te Ure o Uenukukopako mo nga hapu maha e noho ana i nga taha o Rotorua moana.
- 409
  • 6. Te Kata a Hikawera: “Ko te tino rangatira toa tera o nga whawhai a te Arakau. I te haere ke ia, he riri ano tana ki a Ngati Pikiao. Hinga ana tana, hoki rawa mai kua mate a te Arakau.” (Ra.)
  • 8. Nga hurihuri, etc.: “He mania tupuranga manuka a te Whakarua i waho atu o Ohinemutu. Ko te wahi tera i mate ai a te Arakau.” (Ra.)
  • 11. Te Haupatahi: He kuru pounamu.
  • 12. Tautoto: He kahu waero; kua korerotia i te whakaupoko.
  • 13. Naku i whakahoha: “Na te Rangikauariro i whakahoha te tuahine o te Arakau. Na ka mahue raua.” (Ra.)
    He moenga mokai: “Ko te potikikore a te Rangikauariro raua ko te tuahine o te Arakau, hore rawa he tamariki; koia te moenga mokai.” (Ra.)
  • 15. Korokororiki: “He iti, he auau.” (Ra.)
  • 16. Rongomaiwaiiti: “Ko te tino atua o te Umu (te Arakau), e whakakaha nei i a ia ki nga whawhai patu tangata.” (Ra.)
  • 17–22. “He mutunga no tona noho i Rotorua i nga wa i ora ai tona tinana ka haere ki te muri whaka Tauranga. Ko te huarahi atu ki Tauranga i whakawhiti i te awa papa kowhatu nei, i Mangorewa. Ko Tau te tino huanga nui ki tenei huarahi; ma Tau e arahi atu ki nga whanga maha o Tauranga.” (Ra.)
    “Ko te utuutu haukai, no te haerenga ki tenei huanga ka panga mai nga tangata o Tauranga i nga tahua kai. Ka hoki mai ki Rotorua, ka tae mai te hui o Tauranga ki Rotorua, ka panga atu ano he tahua kai ma tenei manuhiri. Heoi ano ka waiho te haere a tetahi a tetahi i te ara nei takawhaki ai, me a raua whiu kai; koia te utuutu kaukai. Ko te haukai, ko te mananga atu o nga kai a tera atu iwi. Ko te rangatira o nga manuhiri o Rotorua ko te Arakau te Umu, ina haere ki Tauranga. Ko te rangatira o nga manuhiri o Tauranga ki Rotorua ko te Paretiti. He tangata a Tau, a Pu, a Paretiti; ko nga huanga enei.” (Ra.)
  • 23–26. “Ka haere ki te tonga, ko nga moana o Tarawera he wai pouri rawa i nga wai o Rotorua. He hoa tauwhainga a Ririwai no te Umu, na reira ka haere tupato. Koia tenei kupu, ‘E kore e maro te hikoi o te wae i nga huanui o Tarawera, i te mataku ki te hoa kairiri nei, ki a Ririwai.’
    “Ko Hika te whaea o te Tukutuku, na te Tukutuku a Ririwai. Ko te Tukutuku i hinga parekura i a te Umu, mate rawa, kai rawa, pau ake; ko te tino rangatira ia o Tarawera. Ki te haere a manuhiri atu a te Arakau i nga huarahi o Tarawera, e haere ai ki Heretaunga, ka mate pea ia i a Ririwai, ko te hau hoki o tona matua, ara ko te utu. Koia te tikanga o te hautaonga nui.” (Ra.)
  • 27–33. “He maunga a te Ranga a Tawhao, ko te ara o Rotorua ki Heretaunga kei runga i taua maunga, ara kei ona pakiaka. Ko te Rangikoianake he huanga ki a te Umu; haere atu ana ki te rapu taonga, kaore i whiwhi.” (Ra.)
    Kei te waiata 231 i runga ake nei te whakapapa e puta ana ki a te Rangikoianake.
  • 35–36. Tumutara: He ara manuka. Tera tetahi tangi mo te Ramaapakura e whakahua ana ki Tumutara.
- 410
  • Ihoweka: “He ara. Hui iho kotahi ano te huinga o nga huarahi nei, o Ihoweka, o Tumutara.” (Ra.) E puta ana ki te awa, ki Rangitaiki.
  • 38. Tauaki: He whakapotonga mo Putauaki, e kiia nei ko Mt. Edgecumbe.
  • 39. Kia marama koe, etc.: “Ki te eke ki te tihi o Putauaki ka tino marama te titiro ki te awa o Whakatane.” (Ra.)
  • 41. Kohi: “He rae, he tumu kei te taha ki te rawhiti o te ngutuawa o Whakatane.” (Ra.)
  • 42. Te Umutuura: “He iramutu ki a te Arakau, no nga huanga ki Whakatane, hei homai taonga; ka whiwhi, ka hoki ki Rotorua.” (Ra.)
257.—HE TANGI.
Mo Karaitiana Tuketenui. (Na te Aitanga a Hauiti, Ngati Porou.
Na Eparaima (te Whainga) Taumaunu nga kupu, na A. T. Ngata nga whakamarama.

Ko tenei kaupapa o te waiata nei he mea hou, no te matenga o Karaitiana Tuketenui. Ko te kaupapa ake he mea tawhito. No te tau 1895 ka hurihurihia mo te kawanga o Hinetapora whare whakairo i Mangahanea, e tata ana ki te wahi e karangatia nei inaianei ko Ruatoria. I takakinotia nga kaupapa waiata a Ngati Porou i tenei whakatipuranga tangata ka taha ake nei, i a ratau mahi takaro, whakatenetene, i nga mahi whakatutu mana, hei tauwhawhainga ki te whakaaraara whare runanga, whare karakia, ki te kohi moni mo ana mahi nunui.

Ko Karaitiana Tuketenui he rangatira no te Aitanga a Hauiti, he kaiwhakahaere no tera wahanga o Ngati Porou i ona ra. He tangata hoki ia i whakanuia e nga iwi o te takutai o te Tairawhiti, he tangata whaimana, he mau tangata. No roto ia i nga tatai nunui. He uri na Rangiuia, nana te waiata 66 i te N.M. 1. Ko te whakapapa tenei:—

Family Tree. Ngarangimatatauira=Paretukiterangi (f), Te Kani a Takirau=Hinetieriaterangi, Rangiuia=Hineporakua, Te Waikari, Hera Muka=Te Paki Amaru, Karaitiana Amaru=Te Mo te Kani (Tuketenui), Tuahine Amaru=Te Amohaere Kahaki, Wi Pere Amaru (Kaumoana)
- 411

No te matenga o Karaitiana ka titoa te waiata nei e te Moana Tautau, e te Whainga ma. E ki ana a te Whainga, ko te tapuae o Hinetapora te putake mai o nga rangi o te waiata nei.

I tuhia ano hoki e te Peehi ki tana pukapuka (B. 4/13), a kei reira e kiia ana, “He tangi mo Tuketenui, na Maru Hauiti.” Ko te kaupapa ka taia nei ko ta te Whainga i tuku mai ai.

(Ref.: B. 4/13.)

E moe ra, Papa, i tau moe reka!
E oho ki runga ra, kauwhatatia ra
Te kauwhata o to atua,
Kia puta noa mai, kia korerotia;
5 Kia tohungia nga tohu o te mate,
Kia tohungia nga tohu o te ora,
Ka reka ai ra ko te noho.
Auina rawa ake ka taupokina
E te mate ki raro ra.
10 Ka hoa a Tuketenui i tona tapuwae,
Tu mania, tu paheke, te kukune, tu pono, tika pono,
Takoto i raro i te mate kino nei,
Ko ana haere iti, ko ana haere rahi, rikiriki naonao,
Ko te tama a te Petipeti, ko te tama a te Rangahua.
15 Ruku mata, whare kutia mai ra
He kauwhau ariki, kauwhau taniwha
O Rongomaitahanui, ko Tama, ko Paikea!
Ka puta ra koe ki te whaiao, ki te aomarama,
Ka ngarue te whenua, ka ngaoko te moana.
20 Tangi ai o iwi, e tama, ki a koe,
Ka riro atu na koe i ohou tipuna,
I a Mate, i a Pirau, i a Ngarokitepo,
I a Tuhikitia, i a Tuhapainga,
Tumarere i runga, Tumarere i raro.
25 Kai ai te aroha i roto i te tangata.
Kia riri te tapuwae, kia nguha te tapuwae,
Ritoto te tapuwae, tahe toto te tapuwae!
Haramai te mate hei mau.
Tipi nuku, tipi rangi, ko koe kia tipia noatia e koe
30 Uru o tonga, whakahae o tonga,
E houhou nuku, e houhou rangi.
Hinga atu, hinga mai,
Takoto i Uawa, takoto i Paremata.
He tapu te rangi te tuatuaia,
35 He tapu te rangi te wawahia.
E ki mai na koe, me nukunuku,
Me nekeneke i runga i o iwi;
Koia Tane, amo ake, amo ake a Hauiti
I tona raukura i a Tuketenui.
40 Tuaia te mate ka hinga ki raro ra,
Ki te pouriuri, ki te potangotango,
Ki te po oti atu ki a Ruaumoko.
- 412
Whakarere iho ana te tangi a Koka,
Ko Maninitua, ko Maniniaro.
45 Ka tangi a Hauiti, ka tangi wiwini,
Ka tangi a Ranginui, ka tangi wawana;
Rukutia to, rukutia tou!

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 1. Papa: He ingoa poto, karangaranga a te Aitanga a Hauiti mo Tuketenui.
  • 2. Kauwhatatia: Kauwhautia, korerotia.
  • 3. Kauwhata: He waka no te atua, he tangata.
  • 14. Ko te tama, etc.: No roto enei kupu i nga whakahua ingoa mo Paikea, mo tetahi o nga tipuna nunui o nga iwi o te Tairawhiti. Tirohia te waiata 116 i te N.M. 2.
  • 17. Rongomaitahanui: Ki te korero o tera whare wananga, o te Rawheoro, ko tetahi tenei o nga matua o Paikea. Kei te tangi a Rangiuia mo tana tama, mo Tuterangiwhaitiri (Wananga 2/30):—
    Ko te Manutohikura, na Taneuarangi,
    Ka noho ko Rongomaitahanui,
    Ko Tama ko Paikea.
    Ko Tama, ko Paikea: He pena tonu te whakahua mona i roto i nga korero tipuna, i nga waiata.
  • 22. Mate, Pirau, Ngarokitepo: He ingoa tipuna enei, na te waiata i tiki atu i runga i te kaupapa o te mate. Ko Mate he whakapotonga mo Materoa kua korerotia i te waiata 225 i runga ake nei; ko Pirau he tamaiti na Hauiti; ko Ngarokitepo he uri ano na Hauiti, i tuku iho i a Pahirauwaka, taina o Pirau. I moe a Ngarokitepo i a Te Apitu, ka puta a Hinekino, raua ko Hinerimu. Tokorua ena wahine i moe anake i a Konohi, tipuna o Ngati Konohi i Whangara.
  • 33. Uawa: E kiia nei i naianei ko Tologa Bay.
  • Paremata: Ko te whenua i te taha tonga o te awa o Uawa. Ko te ingoa o te marae i reira, ko Hauiti; ko te kainga tera o Tuketenui.
  • 43. Koka: Ko te wahine a Tuketenui, ko Ereti te Kani. He uri ano tera na te Whakatatareoterangi. Hei taina ki a Koka a Te Mo i te whakapapa i te whakaupoko.
  • Maninitua, etc.: I whai tenei wahi i te karakia waihoe o Takitimu waka. Tirohia te waiata 145 i te N.M. 2. E kiia ana ko nga hoe o Takitimu i mahia e Ruawharo ma, ko Rapanga te atinuku, ko Rapanga te atirangi, ko Maninitua, ko Maniniaro, ko Tangi wiwini, ko Tangi wawana. (J. 17/96.)
  • 45. Hauiti: Ko te hapu, ko te Aitanga a Hauiti.
  • 46. Ranginui: He ingoa tapatapa mo te Aitanga a Hauiti i nga mahi takaro kua korerotia ake i runga ra.
- 413
258.—HE TANGI MO TIAKITAI.
Na Porokoru. (Ngati Kahungunu ki Heretaunga.)
Na te Peehi (Best) nga kupu, na A. T. Ngata nga whakamarama.

Ehare tenei i te waiata tohunga rawa te whakatakoto o ona kupu. E rua nga korero tipuna kei roto; tuatahi ko te hiinga a Maui i te ika whenua; tuarua ko te kohuru a Ruatapu i nga tama matamua i te Huripureiata. Kua oti enei korero te whakataki i nga whakamarama o era atu waiata maha i mua ake nei.

I mate a Tiakitai ki te moana i runga i te “poti,” ara i te waka pakeha; koia te waka hou e whakahuatia nei e te waiata nei. Ko Tiakitai he rangatira nui no Heretaunga, e hau ana te rongo ki nga wahi katoa o te Tairawhiti i te wa o nga pakanga a te Maori ki te Maori. Ko Waimarama tona kainga, i roto mai o te Matau a Maui. I uru ia ki te ope i haere ki te whawhai i Tokaakuku, i te Kaha. (Tirohia te waiata 23 i te N.M. 1.) Ko Airini Karauria (Mrs. G. P. Donelly) raua ko Iraia Karauria etahi o ona uri. Tirohia hoki te waiata 108 (N.M. 2).

I tuhia te waiata nei ki te pukapuka a te Peehi (B. 4/7), a ko te kaupapa tera ka taia nei.

(Ref.: B. 4/7.)

E mate ra koe i tenei waka hou, e,
Anei to waka ko Nukutaimemeha,
Hei ara atu mohou ki te mate.
Ko te waka tena o to tipuna o Maui,
5 I hiia ai ra te whenua nui nei.
Kia kai mai te ika ki a koe,
Ka tiri atu to whangai, ko angiangi ki te whakarua, e,
Ko angiangi ki te mawake.
Ko te matau e koe ko Pikitua, ko Pikiaro,
10 Ka ea kei runga, e takoto nei;
Ka waiho nei hei kainga mo koutou, e.
Haere ra, e hika, i te ara
I haere ai to tipuna a Ruatapu;
I haere ra ki waho ra, e,
15 Ki te tira o te Whiripurei, e.
Ka mate i reira ko Taihopi, ko Taihopa;
Ka mate i reira ko Hikitapauae, ko Hikitaketake;
Ka mate i reira Whatiuatakamarama,
Ko Whatiuaira taka marae.
20 Ko Paikea anake i hoki mai ki uta nei.
Ka poroporoaki i reira, “E Pai, e, haere ra!
E u koe ki uta ra, kei a Wehinuiomamao,
E horahia te tau ki runga ki a Rauruawatea,” e i.

HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 1. Waka hou: He poti, he waka pakeha.
  • 2. Nukutaimemeha: Ko te waka o Mauipotiki i hiia ai te Ika a Maui. Tirohia te waiata 93 i te N.M. 2.
- 414
  • 7. Ka tiri atu, etc.: Ka hoatu takitahi.
  • Angiangi ki te whakarua: He hau moana heheni mai i te marangai.
  • 8. Angiangi ki te mawake: He hau moana heheni mai i te tonga.
  • 12–23. Kei roto nga korero o te Huripureiata (Whiripureiata ki etahi) i nga waiata maha o te Tairawhiti. Tirohia nga waiata 116, 145 i te N.M. 2. I whakaritea te tahuritanga o Tiakitai ki te moana ki te matenga o nga tama matamua ki te Huripureiata.
259.—HE WAIATA TANGI.
Na Ngati Porou.
Na Waiheke Puha nga kupu, na A. T. Ngata nga whakamarama.

He maha nga waiata i tukua mai e Waiheke Puha o te Araroa i a ia e ora ana; ko tenei tetahi. Ki tona mahara na Ngati Porou tonu tenei waiata. Ko Tomotomoariki kei Wharekahika (Hicks Bay), kei ko atu i te wahi i tu ai te whare patu (Freezing Works); ko te toma.

1
I kiia mai nei kaore aku aroha, e;
Na wai te tamaiti no roto i te riu, e,
No te wahi ra i putu ai nga mahara, na i e.
2
Kaore ra ia, e Manu, e ware nei, e,
5 Na roto i mahara, hei raro noa au, e,
Hei te wa oneone i tau ai ki raro ra, e.
I rangona ake nei ki mua, ki nehera, e,
Ko te hanga kino nei, he urunga maranga mai, na i e.
3
Naku te moe po, i au rawa ra koe;
10 Oho ake ki te ao, ko au nei anake ra.
Nau i whakaako ki te moe hupeke ra;
Whiu rawa i roto ra te uhi a Mataora, na i e.
4
Uru karaka riki ki Tomotomoariki, e,
Whakaangi mai ra, e hika ma, i te hau, na i e.
5
15 Ka rongo pea koe nga riri a Taratu, e,
'Wai taua mea takiri rawa atu, e.
Noku te wareware te ringa i tu atu, e,
Kia tata ai ra nga rangi o te mahue, na i e.

- 415
HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 2. Riu: Ngakau; ki te Maori ko te putunga tera o nga mahara.
  • 8. Urunga maranga: Ka marama i konei te whakatauki ra, “He urunga tangata, he urunga panekeneke; he urunga oneone, ko te urunga mau tonu.” Ki tetahi rerenga, he urunga matiketike; kei te haka e mea ana, “He urunga tu, he urunga pae, he urunga matiketike.”
  • 11. Moe hupeke: Ko te whakatauki mo tena, “Ka moe hupeke tangata, kaore ana whata pakapaka; ka moe wharoro tangata i te whata pakapaka.” Ko te pakapaka he ika maroke, he huahua manu, kiore, ara ko nga kai tu roa.
  • 12. Te uhi a Mataora: Ko te korero onamata ko Mataora te tangata nana i tuatahi te ta moko, te whakairo. Na Uetonga ia i whakaako; no Rarohenga tera, he atua. (Tirohia te “Kauwaerunga p. 67.) Kei te T. 30, “nga mahi a te kauri, nga uhi matarau a Uetonga.”
  • 13. Tomotomoariki: He wahi kei Wharekahika, kei te taha tuaraki o te ngutuawa; he toma.
260.—HE TANGI ATAHU.
Mo Tutekohi raua ko tona kuri, ko Kauerehuanui. (No Turanga, Tairawhiti.)
Na Henare Ruru nga kupu, nga whakamarama.

He waiata tawhito tenei, a ko te reo ko to mua reo. Kei tawahi tonu atu, kei Hawaiki, te nuinga o nga tipuna e whakahuahuatia ana i roto i te waiata nei. Engari a Tutekohi, no Turanga i te Tairawhiti tera tipuna.

Tera kua tipu atu he pakanga nui i roto o Turanga i mua atu i te wa i patua ai te kuri a Tutekohi. I takea i te hae o Rakaihikuroa ki nga mahanga a Kahutapere, ki a Tarakiuta, ki a Tarakitai, kei tipu hei tangata mo Turanga, kia waiho ko tana potiki anake, ko Tupurupuru. Ka patua nga mahanga ra, he kohuru; ka tipu te pakanga i roto o Turanga. Ko te ngakinga mate ko Tupurupuru, na Whakarau a Mahaki i patu. Ko te hekenga tena o Rakaihikuroa ratau ko tana whanau, ko ona whanaunga, noho rawa atu i Heretaunga. Ka karangatina tenei ingoa a Ngati Kahungunu ki roto o Heretaunga.

Ka noho iho ko Rakaipaka raua ko te tuahine, ko Hinemanuhiri. Ka tae tena ki te wa o te korero o te waiata nei. Ma Henare Ruru tena e whakataki, ara:—

- 416

“Ka haramai te ope no Nukutaurua ki Turanga nei, ka tae mai ki te pa o Hinemanuhiri raua ko te tungane, ko Rakaipaka; ko Takutaiorangi te ingoa, kai Waerengahika. Katahi ka haramai ki te pa o Tutekohi, ko te Whenuanui te ingoa. Ka tapaea te kai ma te ope, ka hoatu ko nga manu kaore i makiritia ma te ope, ko nga manu i makiritia ma Kauerehuanui (ma te kuri a Tutekohi). Ka titiro te ope, he whakahawea tera ki a ratau. Ka hoki te ope ki Takutaiorangi. I te po ka hokia mai, ka poapoatia te kuri nei, ka mau, ka mauria; patua atu, taona atu ki te Mahia. Ko Whakaruruanuku me tona ope nana i mau ki te Mahia.

“Ka oho ake a Tutekohi i te ata, ka karangaranga i tona kuri. Te korenga e puta mai ka mohio kua mate a Kauerehuanui i te ope a Rakaipaka. Ka tonoa he karere, ko Tumuriwai te ingoa; ka hoatu te taha, ko Tikitiki o te Whata. Ka whai kupu atu a Tutekohi, ‘Haere kia tae koe ki Tihi o Kaimutu, ki Maungakowhai, ki a te Aketuangiangi.’

“Ka haere a Tumuriwai ka tae ki Uawa, ka tae ki te kainga o Wharo raua ko Kaiawhi. Ka patai a Wharo, he aha tona whanatu. Ka korero atu te karere nei. Ka whai kupu a Wharo, ‘Kati, hai konei noa ka hoki.’ Ka riro te taha i nga tangata nei, ka whakatika mai te taua ka tae mai ki Pakarae. Ka haere mai a Rongomaimihiao, a Rongomaiwehea; he mahanga enei tangata.

“Ka tae mai ki te pa o Tutekohi, ka noho te taua i waho, ka haere a Tumuriwai ki te whakamohio atu, kua tae mai te taua. Ka kite atu a Tutekohi, ka mea atu kia haramai ki te karo i tona whatu, kai te pura i te otaota. E mea ana a Tukekohi, koi mohiotia te haere a Tumuriwai, i whai taua ranei, kaore ranei. Ka mea ki te pupuhi i te kanohi, ka patai ake a Tutekohi, ‘Pehea ana te haere?’ Ka mea iho te karere, ‘Kua tae mai te ope.’ Ka rere te patai, ‘Tokohia te ope?’ Ka whakahokia iho, ‘Hokowhitu.’ Ka whakapuharitia ake e Tutekohi, ka mea atu, ‘Haere, ki atu kia hoki; kaore e ka te ahi ki roto o Turanga.’ Ka haere a Tumuriwai ka mea atu, ‘E ki ana mai a Tutekohi, kia hoki; kaore e ka te ahi ki roto o Turanga.’ Ka whakahokia e Rongomaimihiao, ‘Koia koa e te mokai tautahi nei; kaore ia ia e mohio, he iti te tukauahi, he iti te paanga atu, mana noa e ka atu.’ Ka ara tenei pakanga, ko tona ingoa ko te Whenuanui. No tenei pakanga i wehe atu ai a Hinemanuhiri raua ko Rakaipaka i Turanga.”

Na hei apiti atu mo nga korero a Henare Ruru, i takea atu i te pakanga mo te kuri a Tutekohi, i nga pakanga hoki o muri mai, te hekenga atu o etahi o nga toa o Turanga tae atu ki te Wairoa ki te Waipounamu. Ka hapainga e ratau to ratau ingoa ko Ngati Kuri. Na ratau i timata te patu i a Ngati Mamoe i tera motu, no muri ko Ngati Tahu, he whanaunga ano ki a ratau.

Ko Rakaipaka i taka ma te Mahia, ma Nuhaka, a ka noho ana uri i tera takutai. Ko Hinemanuhiri i ahu ma uta. Na ona tamariki, na Tamaterangi ma i raupatu a Tauira ratau ko tona iwi, ka riro a uta o te Wairoa tae noa atu ki Waikaremoana, ki roto o Ruakituri, i a Tamaterangi ratau ko ona taina. Ka tau tenei ingoa a Ngati Kahungunu ki te rohe o te Mahia puta noa atu ki te Wai o Hinganga.

Hei whakamarama mo nga tipuna kua korerotia ake ra, ka tuhia ko etahi o nga whakapapa ki raro nei. Kei te waiata 232 i mua ake nei te whakapapa mai i a Paoa o Horouta waka, i a Kiwa o Takitimu waka, ka puta ki a Ruatepupuke. Me timata i reira:—

- 417
Family Tree. Ruatepupuke=Tuwairua (f), =Ruapani, Papawharanui (f)=Rangitihi (o te Arawa), Tuhoropunga, =Wairau f (w. 1), Tuhourangi=Rongomaipapa (f) (Ka puta a te Arawa katoa), Ruarauhanga=Kahungunu, Ruaroa=Rahirimomore (f), Kahunoke=Kahukirokiro (f), Tamateakuku=Hinetera (w. 2) (a Hauiti), Tutekohi, Hineteraraku (f)=Rakaihikuroa∗, Rangitawhiao, Taraia, etc., Te Orapa (f)=Rakaihikuroa∗, Tupurupuru, Te Nonoioterangi (f)=Te Ranginui a Ihu, =Uenukukoihu (f) (w. 2), Ruatapunui (f), Ruatapuwahine (f)=Kahukuranui (a Kahungunu), Rongomaitara (f), Rakaihikuroa∗, Hinetapuarau=Mahaki (a Tauhei), Te Ranginui a Ihu, Whakarau, Pukaru=Hinemanuhiri (f), Tamaterangi, etc., =Rongomaipapa (f) (w. 3), Ruarauhanga f=Kahungunu=Rongomaiwahine f (above), Rongomaipapa f=Ruapani (t. 1) (Ka mate a Ruapani ka whakamoea ki a), =Tuhourangi (t.2) (Iramutu o Ruapani), Kahukuranui=Ruatapuwahine f (w. 1) (Kua whakaputaina nga uri i runga ake nei), =Tuteihonga f (w. 2), Rakaipaka, Hinemanuhiri=Pukaru (a Rua-Pani), Tamaterangi
- 418
Family Tree. —Tamateakota=Rongokauwai f (Na Rongowhakaata), Kahutapere=Hineteaorangi f, Tarakiuta ), he mahanga, Tarakitai ), Pare f ), =Whakarau, Kura f ), —Tauheikuri f=Tamataipunoa, Mahaki=Hinetapuarau f, —Te Ranginui a Ihu=Te Nonoi f, —Whakarau=(Pare f, (Kura f

(Ref.: H. Ruru.)

1
Taku kuri, e, ko te Tangitapuhikura,
Te kuri a Whena i kairiri ai i tawahi.
Taku kuri, e, ko Kauerehuanui,
Te kuri a Tutekohi i kairiri ai Turanga.
5 Taku kuri, e, ko Ngawhakatatara.
Kei whea koe' ngaro nei?
Ka riro pea koe i te ringa nui a te mate?
He wahine iti na Rangi, koia ra Maukuuku;
He wahine iti na Rangi, Tauwharekiokio.
10 Unuhia rawatia i roto i tenei,
Kei Turanga rawa, e tama,
Kei te awe kotuku ka pa to pipi;
Kei te whakahiehie, kei te koronga,
Kei a Tanematua.
2
15 Hoki mai, e tama!
E anga to aroaro ki te uranga mai o te ra,
Ki te ao te whakarua,
E tatao ana ia i runga te kohurangi.
Whakarua mai ki uta nei,
20 Ki te ika i hiia e Maui.
Tiria atu taku mounu nei,
Kia kai ake he kupakupa,
Ka whanake i raro ra te puai a Rehua,
Te puai Eretoro, Tonganui;
25 Ka ea ki te uru o Maruanuku.
Ko Whaitiri anake te wahine
I heke noa ra ki raro, ki a Kaitangata;
Kei te hokinga ki runga ra,
Ka uira, ka kohera.
30 Ko au tenei, ko Makerewhatu,
Ka tangi pae i te taha o te rangi,
Ko te uira o Kupe, e i.

- 419
HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 2. Whena: Kei nga waiata maha nga korero mo tenei tipuna. Tirohia te waiata 33 (N.M. 1), me te waiata 91 (N.M. 2).
  • 4. Tutekohi: He tipuna no Turanga, no nga iwi o te Tairawhiti. Ko ona tino whakaputanga ia ko nga hapu e noho ana i te takiwa o Whangara. I mau atu ki reira te ingoa nei, te Whanau a Tutekohi. I mate ia ki Pakarae, na Tamaterangi, tama a Hinemanuhiri i patu.
  • 8, 9. He wahine iti na Rangi: Ki tetahi korero, tokoono nga wahine a Rangi, ko Pokoharuatepo, ko Papatuanuku, ko Hekehekeipapa, ko Hotupapa, ko Hineraumaukuuku, ko Tauwharekiokio. (W. 1/23.)
  • 19. Tiria atu: Kei te waiata 258 i runga ake nei, “Ka tiri atu to whangai.”
  • Kupakupa: He momo tuna.
  • 20. Puai: Ara puwai, he houku, he maku.
  • 21. Tonganui: Kei roto i nga korero o te hiinga ake a Maui i te ika whenua, ko Tonganui te ingoa o te whare i mau ai te matau a Maui. Tirohia te waiata 102 (N.M. 2) me te waiata 372 i muri ake nei.
  • 22. Whaitiri: He wahine no te rangi i heke iho ki te moe i a Kaitangata, he mahara he tangata te kai a tera. Ka puta ta raua ko Hema, na Hema a Tawhaki, a Karihi, a Pupumainono. (W. 1/46.)
  • 24. Makerewhatu: Mo te ua kaha, taumaha te pata o te awha.

- 420 Page is blank