Volume 60 1951 > Supplement: Nga Moteatea, by Sir Apirana T. Ngata, p 419-440
                                                                                             Previous | Next   

- i
NGA MOTEATEA

Volume 3

By courtesy of the family of the late Sir Apirana Ngata we are pleased to be able to continue the publishing of Volume 3 of “Nga Moteatea.” The following songs had not been finally checked by Sir Apirana and we therefore invite all Maori scholars to forward any amendments, further annotations, or alternative versions of any of the songs known to them.—The Editors.

PAGES 419-440.

- ii Page is blank

- 419
HE WHAKAMARAMA.
  • Rarangi:
  • 2. Whena: Kei nga waiata maha nga korero mo tenei tipuna. Tirohia te waiata 33 (N.M. 1), me te waiata 91 (N.M. 2).
  • 4. Tutekohi: He tipuna no Turanga, no nga iwi o te Tairawhiti. Ko ona tino whakaputanga ia ko nga hapu e noho ana i te takiwa o Whangara. I mau atu ki reira te ingoa nei, te Whanau a Tutekohi. I mate ia ki Pakarae, na Tamaterangi, tama a Hinemanuhiri i patu.
  • 8, 9. He wahine iti na Rangi: Ki tetahi korero, tokoono nga wahine a Rangi, ko Pokoharuatepo, ko Papatuanuku, ko Hekehekei-papa, ko Hotupapa, ko Hineraumaukuuku, ko Tauwharekiokio. (W. 1/23.)
  • 19. Tiria atu: Kei te waiata 258 i runga ake nei, “Ka tiri atu to whangai.”
  • Kupakupa: He momo tuna.
  • 20. Puai: Ara puwai, he houku, he maku.
  • 21. Tonganui: Kei roto i nga korero o te hiinga ake a Maui i te ika whenua, ko Tonganui te ingoa o te whare i mau ai te matau a Maui. Tirohia te waiata 102 (N.M. 2) me te waiata 372 i muri ake nei.
  • 22. Whaitiri: He wahine no te rangi i heke iho ki te moe i a Kaitangata, he mahara he tangata te kai a tera. Ka puta ta raua ko Hema, na Hema a Tawhaki, a Karihi, a Pupumainono. (W. 1/46.)
  • 24. Makerewhatu: Mo te ua kaha, taumaha te pata o te awha.
- 420
261.—HE ORIORI.
Mo Makerewhatu.
Na Kahutia, Turanga.
Na Henare Ruru nga kupu, nga whakamarama.

He rangatira a Kahutia no roto o Turanga, no Rongowhakaata, no era atu hapu. Ko Makerewhatu, mona nei te oriori nei, he tamahine nana, na tona wahine tuatahi. Na te wahine tuarua a Heni Materoa, Lady Carroll. Ko te whakapapa tenei hei whakamarama:—

Family Tree. Tamaterongo=Materoa, Rongowhakaata=Turahiri, Hinetu=Rongomaiawhia, Turourou=Tatua, Rongomaimihiao=Kuramihia, Whare=Hinerangi, Tawhiri=Tirapare, Rongomai === Mate, Rongoteururoa=Aohuna, Te Rangihiria=Ropuake (Na Kahutapere, na Mahaki), Taringa=Waingahuerangi, Kohua=Te Kapa=Hinekopeka, Ruka=Turakau, Kahutia=Nikoniko (Tangatawhiwhi acc. R. Halbert), Makerewhatu f., =Uaia, Kataraina Kahutia, Riparata=Mika Turangi, Heni Materoa (Lady Carroll), Pare Keiha, Lt.-Col. Reta Keiha

Hei whakamarama mo “te kopae pakapaka,” mo nga tipuna hoki e whakahuatia nei i roto i te waiata nei, ko tenei whakapapa:—

Family Tree. Kahungunu=Rongomaiwahine, Kahukuranui, Tauheikuri, Rongomaitara, Hinetapuarau===Mahaki (a Tauhei), Te Nonoi=Te Ranginui a Ihu, Hikarongo, Whakarau, Tungenge
- 421
Family Tree. Mokaituatini, Tauwheoro=Iwipuru, Kuriwahanui, Tapimaunga, Kohua=Te Kapa, Ruku=Turakau, Kahutia (see above)

Ko te whakamarama tenei a Henare Ruru:—

“Ko Takanga te pa o Tauwheoro. Ka puta te ope o nga tungane ki te pa o to ratau tuahine. He ope ta te tuahine. Ka tapaea te kai, ka hoatu ko nga kopae hou ma te ope, ko nga kopae pakapaka ma nga tungane. Ka whakaaro kino a Tungenge, ka ki me patu te manuhiri a to ratau tuahine. Ka mea atu a Mokaituatini, me pehea to ratau tuahine? Ka ki atu a Tungenge, me papare noa ake. Ka ara tenei pakanga, ka mate te manuhiri me etahi o te iwi o Tauwheoro: ka kii-- tenei pakanga ko ‘te kopae pakapaka.’ Ka wehe a Tauwheoro ki te pito whakawaho, ka whakatakotoria te rohe ki Makauri; ko Tauwheoro ki te pito whakawaho, ko nga tungane ki te taha whakauta. He korero roa, engari kaati i enei he whakamarama mo ‘te kopae pakapaka,’ mo te wahi i pa ki te waiata.”

(Ref.: Ruru.)

Makerewhatu, e tangi nei, kaati ra te tangi!
Ki atu e koe, “Kauaka, e kui, hei whakaruperupea mai.
Ehara au i te rara na Mahaki a Tauheikuri;
Ka noho i a Hinetapuarau, ko Hikarongo, ko Whakarau.
5 Ko ta te Nonoi whakaititanga ka puta mai ki waho ra,
Ko Tauwheoro, e, ka noho i a Iwipuru, ko Kuriwahanui.”
Whakahoki te haere hei Taumata o Rangitawhiao,
Kia uia mai koe e o ngoingoi, “Na wai tenei tamaiti?”
Ki atu e koe, “Na te Kopae Pakapaka.”
10 Ma ratau e ki mai, “Kaore kia ea te hinganga o Takanga.”
Ki atu e koe, “Ko Tungenge, ko Mokaituatini i pepeha reka ai.
Hua noa i horoia ki te wai horoi hika o Mahaki,
Kia tiu, kia oha mo Kairakautahi.”

HE WHAKAMARAMA
  • Rarangi:
  • 1. Makerewhatu: Kua whakamaramatia i te whakaupoko.
  • 2. Whakaruperupea: Ruiruia, ruperupea, mauria kinotia. “He aha tau e ruperupe i tou kakahu? Ka ruperupea te mokopuna, ka mutu.” (W.D. 5).
  • 3. Mahaki a Tauheikuri: He maha nga Mahaki, koia i ata wehea ai te whakahua o tenei. Na Kahungunu ano tetahi Mahaki; na tona tuahine, na Iranui, tetahi, ko Mahaki ewe karoro, ka puta tena ki a Ngati Porou. Ko Tauheikuri te potiki wahine a Kahungunu raua ko Rongomaiwahine. I tukua iho i te pa, i Maungaakahia, i Nukutaurua, hei hohou i te rongo ki te ope a Tutamure raua ko te taina, ko Tamataipunoa; na moe ana i te taina.
- 422
  • 4. Hinetapuarau: Ko te wahine a Mahaki a Tauhei, kua whakapapatia i runga ra. He tamariki nana a Hikarongo, a Whakarau.
  • 5. Te Nonoi: Ko te Nonoioterangi kua whakapapatia ra i te waiata 260 i runga ake nei.
  • 6. Iwipuru: He uri na Hinekehu, kua whakapapatia ra i te waiata 226, he uri ano hoki na Kahungunu.
  • Kuriwahanui: He tamaiti na Iwipuru raua ko Tauwheoro.
  • 7. Taumata o Rangitawhiao: Kei runga o Rangatira poraka.
  • 8. Ngoingoi: Kuia ki tetahi reo.
  • 10. Takanga: Tirohia te whakamarama a Henare Ruru i runga nei. Mokaituatini i nga pakanga i muri iho o Takanga, ka ea te matenga i te Kopae pakapaka.
  • 11. Tungenge: He tamaiti na Mahaki a Tauhei. I mate raua ko Mokaituatini i nga pakanga i muri iho o Takanga, ka ea te matenga i te Kopae pakapaka.
  • Mokaituatini: Na Ihu raua ko te Nonoi, ka iramutu ki a Tungenge.
262.—HE TANGI MO RANGIWHAITIRI.
Na Rongowhakaata, Turanga.
Na Henare Ruru nga kupu, nga whakamarama.

I tuhia ano te waiata nei ki te pukapuka a te Raka (S.L. 126), a kei reira e kiia ana, na Rongowhakaata. He wahi nui tonu i makere i a te Raka o te kaupapa e mau ana i nga iwi o te Tairawhiti.

Ko te kaupapa ka tai ki konei ko ta Henare Ruru i tuku mai ai.

He waiata tawhito tenei, a ko etahi wahi i haere i runga i te rangi patere, haka tonu atu. He mea tango mai i konei te haka i titoa e Ngati Porou i te kawanga o Porourangi whare i Waiomatatini i te tau 1888 mo te Kooti Rikirangi—

Whati atu ana kei tera taha o Nui Tireni
Koe hai tahu ahi mo te kainga o Rewi Maniapoto,
O Rewi Maniapoto.

(Refs.: S.L. 126, Ruru.)

E kui ma, e koro ma i Poukokong-- ra,
Whakarongo mai ra!
Tito tonu atu au mohou tonu.
Kauaka hei anga hei komumu mai ra ki ahau.
5 Tena ka tata te wai papanui,
Te tipi hauraro, te maire ko ana, aue!
I te Awapuni tou hoki au e tiro ana,
He awa toto te takotoranga no Rangiwhaitiri.
Ka hinga te pa, tu mai te ata hapara.
10 Korikori tama, ka ea nga mate
O rau e takoto i raro
- 423
Nahau hoki ra i karapiti mai
Mo to keke, ka haea te puta
I mate ai aku ngoingoi.
15 Ana tonu ra Taumatamauku te whakarongo na
I te hoi o to taringa.
Kai ana mai Rongoaikino i te kaka aruhe
I whatumanawa. Ehara i te koura,
Koe anake ra i waiho tonu.
20 I tu taruke pawharu na Rangiwhakahua.
Hokowhitu te upoko hina
Ki roto ra kaurori mai ai.
Whati atu ana kei tera moka
O Wharekaka, a he tahu ahi
25 No to kainga, no Kopututea;
Koe kaha kupenga na te Hukaipu
Kai Ohikarongo, e kume ra i raro ra,
I te whenua ra, i a Ruamoko, e!

HE WHAKAMARAMA
  • Rarangi:
  • 1. Poukokonga: He kainga i te takiwa o Manutuke, Turanga.
  • 3. Mohou: Ki te S.L. 126 “mo koutou.”
  • 4. Kauaka, etc.: Ki te S.L. 126, “Kauaka hei tamumu, hei nanu mai ra ki ahau.”
  • 5, 6. Waipapanui, Tipi hauraro, etc.: Ki te S.L. 126 “Wapapuni.” E whakarite ana enei kupu mo nga pakanga kei te haere, e tataku ana. Ko “te maire ko ana” he rakau no te riri, ka tapako.
  • 7. I te Awapuni: No te S.L. 126 tenei. Ki ta Henare Ruru “I te ao mapuni tou hoki, aue! Noho ana he awa toto.” Marama ake te S.L. 126. Ko te Awapuni he wahi whakahoto kei te whakaupoko o Waikanae awa, na te onepu i puni mai.
  • 8. Rangiwhaitiri: Mehemea he whakapotonga tenei mo te Rangipawhaitiri kaati no roto ia i nga tatai nunui o Turanga, o Waiapu tae atu ki a te Whanau a Apanui. He uri no Kahungunu, no Rongowhakaata:—
Family Tree. Kahungunu, Rongowhakaata, Tamateakota=Rongokauwai, Tawakerahui, Tamaterongo=Materoa, Apanui Waipapa, Hinetu=Te Aiorangi, Taikorekore, Te Taawhi=Tutewanatai, Rangipawhaitiri
  • 9. Ka hinga, etc.: Ko tenei rarangi tae noa atu ki te rarangi 20 i makere i te S.L. 126.
  • 17. Rongoaikino: Tirohia te waiata 21 (N.M. 1).
  • 20. Taruke pawharu: Ko te pawharu he koura nunui, i whakaritea ki te parekura o Te Aitanga a Hauiti i a Rongowhakaata.
- 424
  • 21. Upoko hina: Mo nga kaumatua rangatira i mate.
  • 23. Whati atu, etc.: Tirohia te whakaupoko mo te whakawhitinga a Ngati Porou hei haka mo te Kooti Rikirangi i te hui o Porou-rangi.
  • 24. Wharekaka: Ko te mania i roto o Uawa i te taha tuaraki, ara rawhiti o te awa.
  • Tahu ahi: Mo te hunga i riro herehere i a Rongowhakaata.
  • 25. Kopututea: Kei te ngutuawa o Waipaoa, o te awa nui o Turanga.
  • 26. Te Hukaipu: He iramutu no Rangipawhaitiri i runga ake nei.
Family Tree. Te Taawhi=Tutewanatai, Hekeiterangi=Mokaiohungia, Hukaipu, Rangipawhaitiri, etc.
  • Ka puta i a Te Hukaipu etahi o nga rangatira nunui o roto o Turanga, tae atu ki etahi wahi o te Tairawhiti.
  • 27. Ohikarongo: Te taunga ika kei waho o te ngutuawa o Turanga. Ki te S.L. 126, “Ohineroa.” Ko te ingoa o te one i te taha hauauru o te ngutuawa o Turanga, ko te Oneroa. Ko ta Kapene Kuki ingoa tera mo Turanga.
  • 28. Ruaimoko: Ko Ruaumoko, na te waiata i huri ke.
263.—HE WAIATA WHAIAIPO.
No Turanga.
Na Henare Ruru nga kupu, nga whakamarama.

E ki ana a Henare Ruru na Miria (Hikihiki) Turoa i waiata ki a ia te waiata nei, a na taua kuia etahi o nga whakamarama. Ko Hikihiki ano tenei nana i whakamarama nga waiata 98, 99 (N.M. 2).

Kei nga morehu kaumatua o Rongowhakaata e mohio ana, nawai te waiata nei.

(Ref.: Ruru.)

1
Me huruhuru manu te rere a te ao,
Ra runga ana mai o Toparuparu ra.
I haramai ra koe i taku mea i manako,
Nana nei te tinana i huawaere iho
5 I taku whanaketanga. Ka hihira tenei,
Ka koroukore ra e roto i ahau
Ki te whakahauora.
Waiho ra, e hika, he roa te tau
E huri ai au, e roa i te tirohanga.
- 425
2
10 Tera te marama tuku iho ki raro ra,
Hei hoa moe ake moku nei ki te whare,
Ki whakaroria iho ko te tungane ra,
E moe ana maua.
Naku ra ia ua koe i whakaewa, e,
15 Ki nga raro ra, e.
He mea tenei roto kua tukaunga.
Kia tiro noa atu; kia tiro atu
Ki te kuaha, e, o Tapatahi ra ia.
Ma te tuakana ra e whakatau taku kupu,
20 Ka tau mai ki raro ra;
He reo ka puta atu, e.
3
Te pikitia ai ki Taranaki ra ia,
Marama te titiro ki te moana ra ia,
Rerenga a puke mai nou ra e Ruru.
25 E kore ra e eke atu he waka,
Ka urutomo kai a te Roto ra ia.
Te mau mai hoki koe te okaoka, e,
O tahau pu, e; he wera te hanga kino.
4
Maringirangi ai te wai kai aku kamo,
30 Ka tutuki ki raro ra, ka tu ai ki runga ra,
E tiheia ana e aku tini mahara.
Kia kau atu nga Kauanga i a te Huki.
Te hinapouri, e, kia awhi atu au
He poupou whakairo, ko te Rangihiria,
35 Hei tara mai ma te ngutu, e.

HE WHAKAMARAMA
  • Rarangi:
  • 2. Toparuparu: He kainga kei Manutuke, Turanga.
  • 12. Whakaroria: Whakaputaina ketia.
  • 18. Tapatahi: He whare nui i Tapatahi, e tata ana ki te piriti o te Arai awa.
  • 22. Taranaki: He pukepuke kei te Muriwai.
  • 24. Puke: Kaipuke.
  • Ruru: He kaipuke.
  • 26. Te Roto: He tipuna no Rongowhakaata.
  • 32. Nga kauanga i a te Huki: Kei raro tata ake i te piriti o te Arai awa. Kei te waiata 102 (N.M. 2) e penei ana—
    Toia noatia ki nga kauanga i Tararauowhiti,
    Putu tonu atu ki Orakaiapu,
    Te kauanga i a te Huki.
- 426
264.—HE TANGI MO TOROWHAKAERO.
Na Paerikiriki (Ngati Kahungunu).
No te pukapuka a Te Raka (S. Locke) nga kupu, na A. T. Ngata nga whakamarama.

E whakaaturia ana i te pukapuka a te Raka (S.L. 148) na Ngati Raukawa a Torowhakaero i patu, hei takitaki mate mo te Puketapu. Kei nga whakamarama o te waiata 250 i runga ake nei te korero mo te matenga o Ngati Raukawa i te Puketapu, Heretaunga.

He rangatira a te Paerikiriki no Heretaunga, he toa hoki. Kei te J. 9/52 me te J. 16/32 nga korero mo tona matenga ki te Upoko o te Arawhata i te Rotoatara i te tau 1834. Tera kua nohoia te pa i te Rotoatara e Ngati Raukawa, e Ngai te Upokoiri. Katahi ka whakaekea e Pareihe, e Nga Puhi. Ka haere huna na a te Paerikiriki ki te whakatupato ki a Ngai te Upokoiri, he whanaunga hoki ki a ia. No te hokinga mai ka tutaki ki te taua a Pareihe, ka whakamatea; he “Maroro kokoti ihu waka.”

(Ref.: S.L. 148.)

--

1
Heretaunga ka mehameha!
Taku waka whakatekateka ki runga te ngaru tai!
E noho ana koe ki roto o Katikati,
Ki whakairia koe mo te Waru, mo Hikutaia, e.
5 Kihai i kainga koe.
Kai whakairi atu na koutou ki runga o te Pakake.
Taku kai hiakai ko te roro o Wetai, o tana tama, e;
Ko taku wai inu nei ko to whakaputanga.
He kai mai na te tini ko te roro morehu
10 Nohou e te Whatanui.
He ainga patu na koutou, e koro ma,
Ki runga te Puketapu,
Ka riro mai Tipikai, ko Ramaroa pea,
Ko Manawairihia, ko Karanohonoa,
15 Nga whakawehiwehi o nga upokokohua nei,
O te Kirikaramu, ko taku kai:
Ka tutuki, ka riro atu koe.
2
Haere ra, e koro! Ka tahuri ki muri ra;
Kaore nei he tangata hei whakaara atu te huka ki a koe,
20 Kia kore i tae ko te pikitanga i te Puta a te Haki,
Kia eketia atu, ka pai te rakau te uru o te whenua.
Ka hoki mai i kona, ka haere ai koe na roto o Taupo,
He ara ka whanui i to whanau, i o taina, e.
No te mea ra ia he riri na tangata, e,
25 E taea atu ai te umu e taona i roto o Waikato,
E tamoe mai ra i runga o Hauraki.
Katahi ka mana ona uri pu, kaore nei a te Hura,
- 427
Ko Tuawhio, ko Tuhimatangareka, e takoto i Ahuriri,
He kai na te ika, he kai mai na te karoro.
3
30 Ka kapa nga morehu, ka tae ki Tauranga,
Whakatika mai ai a te Waru ki runga ra, ka pepeha i reira
Kai te tunga o Maika ki runga ra,
Tau rawa te koruru o te mata ki a koutou, e.
Katahi ka haramai, e tu ana te po i runga o Hukarere,
35 E tohu ana koe i te rua a Tapuke,
I te rangamaro, ko tukutahi patata.
Ka whakahokia mai ko te apititu,
Ka mate i reira he tini ki te tahua;
Hoki atu ana te taunga o te koruru o Maika ki a ia, e.

HE WHAKAMARAMA
  • Rarangi:
  • 2. Whakatekateka: Kokiri, uaki whakamua.
  • 3. Katikati: I Tauranga ra.
  • 4. Te Waru, Hikutaia: He rangatira no Ngaiterangi i te wa o nga whawhai Maori. No te whawhai tuatahi ki te Pakake i Ahuriri i te tau 1824 ka mate a te Umukohukohu, he taina no te Utanga, papa o te Waru. (Tirohia te waiata 266 i muri ake nei.) Ka haramaitia na e te Waru, e Hikutaia, e Ngaiterangi katoa ki te ngaki i te mate o te Umukohukohu. Ko te whawhai tuarua tena ki te Pakake, a ka mate a te Waru, a Hikutaia ki reira. No te taua a te Umuariki ma, ngaki i to raua mate, ka mate hoki a te Umuariki ki Whangara waiata 243). Ko te Waru tenei e whakahuatia ra i te waiata 50 (N.M. 1).
  • 6. Te Pakake: He pa no Ngati Kahungunu i te wahapu o Ahuriri, he motu tahuna i te wahi kei reira nei te teihana rerewe. No muri iho i te horonga o te Kaupapa i te Rotoatara i a Te Heuheu i mate ai a te Arawai, tama a Tukorehu o Ngati Maniapoto. Ka haramai na te taua o Waikato, o Hauraki, o Ngati Raukawa ki te ngaki i te mate o te Arawai. He nui a Ngati Kahungunui i hinga i taua parekura, a i riro here atu etahi o nga rangatira. No te whakaekenga tuarua o te Pakake ka mate nei a te Waru ma.
  • 10. Te Whatanui: Ko te rangatira o Ngati Raukawa e whakahuahuatia ana i roto i nga waiata maha. He ora iti ia i te whawhai i te Puketapu (waiata 250 i runga nei); koia era kupu “roro morehu.”
  • 12. Te Puketapu: Kua korerotia i te waiata 250 i runga ake nei.
  • 13, 14. Tipikai, Ramaroa, Manawairihia, Karanohonoa: Kaore i te marama, he tangata ranei i riro herehere mai i te Puketapu, he taonga ranei.
  • 16. Te Kirikaramu: He rangatira no Ngati Raukawa.
  • 19. Te huka: Mo te maro huka, ko tetahi ingoa he maro tuhou, he mea whatu noa ki te rau karamu. E mauria ana i te wa o te pakanga i nga karakia a nga--tohunga.
  • 20. Te Puta a te Haki: Ki te waiata 65 (N.M. 1) ko te Puna a te Haki, he wahi kei Rangipo i taupo, he putanga ope.
  • 25. Te umu e taona: Mo te hinganga o Ngati Kahungunu ki te Pakake i te whawhai tuatahi i te tau 1824. No Waikato te ope, no Hauraki, no era atu wahi, a ko Tukorehu te upoko.
- 428
  • 27, 28. Te Hura, Tuawhio, Tuhimatangareka: No Ngati Kahungunu i mate ki te Pakake.
  • 33. Te koruru o te mate: Ko te whakawehi, ko te pairi, ko te awangawanga i tae mai ki a Ngati Kahungunu i te rongo o te ope ngaki i te mate o te Umukohukohu; otira i tau atu ano te mate ki a Ngaiterangi.
  • 34. Hukarere: Ko te puke i runga ake o Ahuriri, he pari horo ma tonu, koia te ingoa. No reira te ingoa o te kura tamariki wahine e tu mai nei.
  • 36. Te rangamaro: Tirohia te waiata 102 (N.M. 2) me te waiata 209 i mua ake nei. Tukutahi patata: Tirohia nga waiata 209, 220 i mua ake nei.
  • 37. Te apititu: Ko te apititanga o te riri, ka piri nga taua.
265.—HE TANGI.
Na Nga Rauru, na Ngati Ruanui, Taranaki.
Na te Rev. T. G. Hammond nga kupu, nga whakamarama.

I taia te waiata nei ki te J. 3/105 i te tau 1894, na te Rev. T. G. Hammond, he minita kaumatua no te Hahi Weteriana i whakawhaiti ki reira. Kaore ia i whakaatu na wai taua tangi, mo wai ranei; engari ko nga kupu o te waiata, ko nga whakamarama hoki he mea kohikohi mai e ia i nga iwi o te rohe o Taranaki, i a Nga Rauru, i a Ngati Ruanui. I tuhia ano hoki e Hammond ki tana pukapuka i taia, The Story of Aotea, p. 109-113.

Na Tupito Maruera o Patea i whakaatu mai, he tangi tenei na Hohepa, rangatira o Ngati Hine, hapu o Ngati Ruanui mo tona matua. Na Tupito ano hoki i whakatikatika te takoto o etahi o nga kupu.

Ko te wahi nui i taia ai te waiata nei ki te J.P. kei te take korero mo te mauranga atu i te taro ki Hawaiki. Ko Maru te tipuna, no nga iwi o Taranaki, i te wa ano e noho ana nga tipuna i Hawaiki, nana i kite te taro i tetahi motu, ko Wairuangangana te ingoa. Na ka mauria e ia te rongo o taua kai ki Hawaiki, me nga rau nunui hei whakaatu i tona ahua. Ka oho te iwi ra, ka whakataka te ope hei tiki i taua kai. Haere ake e rua nga waka, ko “Pahitonoa” ko Rauru tona tangata; ko “Hakirere,” ko Maihi tona tangata. Kei te moana ka aitua a Pahitonoa, ka eke a Rauru me nga morehu o tona waka ki runga i a Hakirere. Ka tae ki Wairuangangana, ka inoitia atu te kai ra, a ka homai e etahi wahine tokorua; na raua hoki i tohutohu mai te mahi o te taro, te mau hoki e tutuki pai ai ki Hawaiki. Koia te taro i tae ai ki Hawaiki.

E ki ana ano nga iwi o Taranaki, na Ruauru i mau mai te taro ki Aotearoa nei.

(Refs.: J. 3/105-6; Aotea 109-113.)

E pa ki te hau e pupuhi mai nei;
Hei roto nei au noho piko atu ai
Ki te whare takamate, e koro, ki a koe.
- 429
Whakawai mai ra e te ika i te moana;
5 Whakakaitoa mai e te manu i te motu.
Ko Hakirere te waka i utaina mai ai
Te Tutahi ki runga, te Whakatauweru ki runga.
Kia ngaki atu koe i te Papa i Kuratau,
Te mara tena i waruhia ki te kao,
10 Horahia ki te whata, ki runga o te Rangiwharona.
I kitea ki reira koia te kaia nei.
E kore hoki au e puta atu ki waho,
Kei whakarongo au ki te tapa haukai
I te nui Ati Hine i runga o kumara.
15 Ehara i a au te pitopito na;
Na Tupopoto, i tauruatia mai
Ko te pito mo waho, ko te mea mo roto.
I tihaoa koe ko Manganui te kupenga;
I pahure ki reira te Kuraituhi, te Kuraihana,
20 Tikina atu ai te hou o Haekopa, tangohia mai
Hei whak--ahuru ake, me takoto kino ake
I te mate purua ka huia ki ahau.
Hare ra, e koro! Hare ra e te kai!
Kia iri atu koe i runga te aukume,
25 I runga te aurona ki te Muriwai o Hawaiki,
I runga o Parinui koe Rongotitiara,
I waiho ake ai kia hikaia kautia, i.

HE WHAKAMARAMA
  • Rarangi:
  • 3. Whare takamate: He kupu na nga iwi o te Taihauauru; he whare taua ki te Tairawhiti.
  • 6. Hakirere: Ko te waka nana i tiki te taro, ka mauria ki Hawaiki. Ko te ingoa ano tenei o tetahi o nga waka nana i whakaeke te motu o te Ati Hapai i Hawaiki i te ngakinga mate mo Tuwhakararo, i wera ai te whare, a te Uru o Manono.
  • 7. Tutahi ki runga: E ki ana a Tupito he ingoa kumara. Whakatauweru ki runga: E ki ana a Tupito ko te ingoa tenei o te taro.
  • 8. Te Papa i Kuratau: He ingoa mara i Hawaiki; i poua ki reira te taro i mauria atu i Wairuangangana.
  • 10. Rangiwharona: Ko te ingoa o te whata; ki tetahi ahua ko te rangi nei tonu.
  • 13. Tapa haukai: Karakia i te onokanga o te kumara; he tapatapa kumara ki etahi, he tewha ki etahi.
  • 14. Ati Hine: Ko Ngati Hine hapu o Ngati Ruanui.
  • 16. Tupopoto: He tohunga rongonui no mua.
  • 19. Te Kuraituhi, Te Kuraihana: He ika, he reka ki te kai.
  • 20. Te hou o Haekopa: Ki ta Hammond, “te hou ai kopa.”
  • 21. Ko tenei rarangi tae noa atu ki te mutunga o te waiata kei te whai i te kaupapa i whakatikatikaina e Tupito.
  • 26. Parinui: Ko Parinuitera; ko te mara rongonui tera o Hawaiki mo te kumara, kei nga korero o nga waka maha e korerotia ana. I mauria mai i reira te kumara ki Aotearoa nei.
  • Rongotitiara: Ko tetahi o nga ingoa o Rongomaraeroa, o te atua o te kumara.
- 430
266.—HE TANGI MO TE UMUKOHUKOHU.
Ko nga kupu kei te pukapuka a te Raka (S. Locke, 128).

Kaore he whakamarama i reira na wai te waiata nei. Ko te tikanga ano ia na te iwi o te Umukohukohu, na Ngaiterangi. Kua korerotia i nga whakamarama o te waiata 264 i runga ake nei i mate a te Umukohukohu i te whawhai tuatahi ki te Pakake i te tau 1824. He tau i muri mai ko te taua a Ngaiterangi me etahi atu iwi hei ngaki i te mate, na ka mate a te Waru, a Hikutaia i reira. He taina a te Umu no te Utanga, papa o te Waru.

I taia te waiata nei ki konei, hei kimi atu i ona korero, i ona whakamarama, i te kaupapa tika hoki o nga kupu.

(Ref.: S.L. 128.)

He waka ia ra ki wai te hoki mai?
Ka waiho au i konei whakapou whare ai.
Katahi nei ka kitea ki ta te iwirau,
E waiho ma te kamo e kimi atu ki tawhiti,
5 Ki te mea ra e ata taraia mai kai aronaki.
Ka pai ano pea e Tiro ma, e tai ma?
He aha te moe ki te po, ki te hei piripiri?
Ko te wa tonu ki te he i ahau,
Ka pau hoki te hoatu ki te Kahukura,
10 Nana ka tiheia mai e Irawaru.
Ko mataihi ra te mea e houa,
E tangi whakatautau ana ki tana tamaiti;
Kai rawa i toku ate, takiri rawa atu ki tawhiti.
Ka pa hoki ra, e tama, e tama i te ki,
15 Kihai i kitea atu e te kanohi tangata
Te whakarerenga atu i te wai i kau mai ai,
Ka whakaruru ko hine, ka whakamanawa atu
Ki te whare o Tangaroa, ki te Ikapaihaurua.
Me he tamaiti tangata e mahara e te ngakau,
20 Ka titiro atu to kanohi, e tu ana mai
Te riu o tona waka okaoka, o Matariki.
He rau heketara e te kupu rere mai i tawhiti,
He werowero tawa, he makirirangi.
I kona ra, e ko, ka whakamau atu ki te huanui o te ara,
25 Kia whakaputa noa ko Papa a Matapiko i te honu i waho nei.
Te raru, te huhe noa ki tana papa, ki tana tamaiti,
Ka--riro nei i te tira huirangi, i te tira tukawehi,
I a te Topehu, i a ia te ringa karapiti tona marea,
I ona tuakana, e.

HE WHAKAMARAMA
  • Rarangi:
  • 1. Ki wai: Ki i te wai.
  • 2. Whakapou whare: Whakarite ai ki te pou whare, he tekoteko kaore e ki te waha. Kei te waiata 116 (N.M. 2) e penei ana—
    A e ui ra ki te poupou o te whare,
    Kaore te ki mai te waha.
- 431
  • 3. Te iwirau: He momo korowai, he ma, he pango ona whatu; he mea whakapaipai.
  • 9. Kahukura: He atua, ko te kahukura tawhana.
  • 18. Te whare o Tangaroa: Ko te moana.
  • Ikapaihaurua: Kei te waiata 332 i muri ake nei e whakahuatia ana te Ikahuirua.
267.—HE MATA.
Na te atua o Tiu.
No te taua a te Rangihauku (Wairarapa).
Na Ihaka Kuaha nga kupu.

Ko tenei mata no roto i nga pakanga a te Rangihauku o Wairarapa ki nga iwi o Whanganui. No te taenga ki Whangaehu, ka ahiahi, ka eke te atua o Tiu, ka waiata i tona mata.

Kei te J. 25/1-4 te korero o te take o tenei whawhai. I riro herehere a te Ahuru o Ngati Apa i a Rangitane, otira na tona iwi ano i whakaora. Ka haere na tona whakataka ope mana ki a Nga Rauru, ka haere mai te ope o reira. Na Takarangi o Whanganui i haukoti, ka tipu hei pakanga ma Ngati Apa raua ko Whanganui. I muri iho ka rangaia mai he ope i Wairarapa, i a Ngati Kahungunu, ko te Whatahoro, ko te Kakahou, papa o Tutepakihi-rangi nga rangatira o te ope. Ko Tiu te tohunga, nana te mata nei.

I taia te waiata nei ki te J. 25/3, he wahi iti nei i rereke. I whai te kaupapa i taia nei ki konei i ta Ihaka Kuaha.

(Refs.: Kuaha, J. 25/3, O.W. 114.)

Tera ia te ata taua
Takiri ana mai kei Tongariro, e i;
Ko te Mamaru e whakataka ra i ona rau,
Kia riro mai ko Tukapunga,
5 Kia riro mai ana ko Hurutara,
Kia whakatauria iho te kohu.
Ka tiki mai ka titiro,
He ure ngorengore no Pakihi.
No muri ka whati te piki
10 No Tuaro kei te awatea.
Kua moea e au kai te po,
E tu ana Kaiwharawhara,
Ka nunumi kai Otaaue.
Kua tangi mai te karoro,
15 “Aue, i! taku kai, he piro tangata!”
E, he wai ka kato te wai o Whanganui,
Ka u kei uta, ka huri Taikoria,
Ka huri ki Waiwiri.
Haramai ra o rau e rua
20 Ki au kakari ai, e.
Ruru, e Ruru, e! Kai tarahia!

- 432
HE WHAKAMARAMA
  • Rarangi:
  • 3. Te Mamaru: I mate a te Mamaru i a te Whatahoro. Ko te kupu a te Whatahoro, “Hoatu ki roto o Papanui, o Taiapiti, kia onga te kura o taiaha nei, onga ki runga o te Mamaru.”
  • 4. Tukapunga: No Whanganui, i mate i a Huna. E kiia ana i te whakamarama i te J. 25/3 no te taua o Wairarapa a Tukapunga.
  • 5. Hurutara: No Whanganui, i mate i a te Puaroa. E kiia ana i te whakamarama i te J. 25/3 no te taua o Wairarapa a Hurutara.
  • 8. Pakihi: No Whanganui, i mate i a Tiu.
  • 10. Tuaro: Ko Tuaropaki, no Whangarei, i mate i a Tiorohanga.
  • 12. Kaiwharawhara: Ko nga ingoa enei o te parekura, timata i Kaiwharawhara, whakamutu ki Otaaue. Ko Kaiwharawhara ko te ranga i te taha tonga o te ngutuawa o Whanganui awa.
  • 13. Otaaue: He wahi kei te awa, kei Awarua, i raro o Putiki; i riro i a te Ahuru.
  • 17. Taikoria: He hiwi, he onepu kei te takiwa o Carnavon; he pa tawhito i reira. Kei te waiata 185 (N.M. 2).
  • 18. Waiwiri: He awa kei te taha tuaraki o Ohau i Manawatu; ko Papaitonga te ingoa o te roto. Tirohia te waiata 1--5 (N.M. 2).
268.—HE WHAKAUTU TAUNU.
Mo Maotaiterangi.
Na Tumaiteuru (Wairarapa).
Na Ihaka Kuaha nga kupu, nga whakamarama.

Ko te waiata nei me ona korero kei te pukapuka a Ihaka Kuaha, nana ra i tuhituhi nga waiata 201, 203-208 me te 267 i runga ake nei. Ina te korero a Ihaka:—

“Ka moe a Maota i te tane. Ka roa e moe ana, ka whakahaweatia a Maota e tona tane. Ka whakama ia. Katahi ka noho, a ka tae ki tetahi wa, ka ki atu ki te tane, e hiahia ana ia ki te haere ki Wairarapa. Ka whakaae te tane; ka haramai a Maota, ka tae mai ki Wairarapa nei. Katahi ka korero i te whakahawea a tona tane mona. Ka ki atu a Tumaiteuru, ‘Koia, koia, e! he whakahawea tana!’ Katahi ka waiatatia e Tumaiteuru te waiata nei.

“Ka mutu te waiata a Tumaiteuru, ka whakamaramatia e ia tona waiata—

Ko te Kohiti kareao, he matenga no Ngati Kahungunu;
Ko te Taromahora, he matenga no Ngati Kahungunu;
Ko te Pikihoronoa, he matenga no Ngati Kahungunu;
Ko te Koura kai rapaki, he matenga no Ngati Kahungunu.

“Ka roa a Maota e noho ana i reira, ka mea ki te hoki ki Heretaunga, e hapu ana ia i taua takiwa. No te hokinga ka hoatu e nga matua kotahi te papa pounamu me te papa pounamu. Ka ki atu a Tumaiteuru ki a Maota, ‘E tae koe ki Heretaunga, e whanau to tamaiti he tane, kia ngaro nga pounamu nei. Mehemea ka whanau he wahine, kia ka te umu tuatanga, ka kokirikiri ki runga ki te umu tuatanga o to tamaiti nga pounamu nei.’

- 433

“No te whanautanga he wahine ka peratia e ia nga pounamu ra, ka mate te tane i te whakama. Ko enei pounamu no taua wa i riro ai ki reira, kaore ano i hoki mai.”

Kei roto i te pukapuka a Ihaka Kuaha nga whakapapa. He mokopuna a Maotaiterangi na Tumaiteuru, he tamahine na Hiatangata (nana te waiata 205 i runga ake nei) raua ko Te Rangitumotomoto (nana ra te waiata 206 i runga ake nei).

Family Tree. Tumaiteuru, Hiatangata=Te Rangitumotomoto, Maotaiterangi=Te Rangikoianake, Hineirawaterangi=Te Rangikamangungu, Te Uateawha=Hineioroia

Ka puta tena ki te whakapapa i te waiata 231 i runga ake nei.

Na he wahine tino rangatira a Maota no Wairarapa; i moe hoki i tera rangatira nui o Heretaunga, i a te Rangikoianake.

(Ref.: Kuaha.)

Tu tapairu, e, tenei haramai nei!
Ko rehia ki waho, e, ko te kai whakawai,
Ko Hokahokaiterangi, ko Maotaiterangi!
Tu ake, e hine, i te ihi o te whare, o Huiteananui,
5 Ki whakairia koe te tau o Whakarewa,
Hei tohu mohou ki te mano o Ngati Kahungunu.
Mo taua, e hine, e kiia mai nei ki te mokai, ki te pori;
Mo te Kowhiti kareao, e, mo te Taromahora, e,
Mo te Pikihoronoa, mo te Koura kai rapaki.
10 Na wai koa, e hine, nga huanui haerenga tangata mai o tawhiti,
I a Tamatea, e, Hineiwi ma nei;
I a Kahungunu, e, ko Rongomaiwahine;
Kahukuranui, e, ko Ruatapuwahine;
Rakaihikuroa, e, Tupapauma;
15 Hineraumoa, e, Rakaiwhakairi:
Ka puta te tahu no Ira, ko taua, e hine.

HE WHAKAMARAMA
  • Rarangi:
  • 1. Tapairu: He wahine ariki.
  • 2. Kai whakawai: Kai whakaahuareka.
  • 4. Huiteananui: He whare i hanga e nga atua, e Tane, e Tangaroa; he whare nui, he matawha, e rua nga matapihi i te whatitoka, e rua i te tuarongo. He whakairo katoa nga poupou, te tahu,--nga heke, nga heke ripi, nga mahi, puta noa ona wahi katoa tae atu ki te paepaekaiawha. (L.W./26.)
  • 5. Whakarewa: He whakakai taringa, he taonga rongonui no nehera.
  • 7. Pori: He iwi taurekareka, he pononga.
  • 8, 9. Kowhiti kareao, etc.: Kua whakamaramatia i te whakaupoko.
  • 10. Huanui, etc.: Ko nga whakapapa.
  • 11, 15. Tamatea, etc.: He whakapapa whanui tonu tenei i eke katoa ai nga iwi o Heretaunga, o Wairarapa, o era atu wahi o te Tairawhiti. Kotahi te ingoa kaore i marama, ko Hineiwi; ko
- 434
  • Iwipupu pea, he mokopuna na Ira, na Porourangi i moe i a Tamatea, nana a Kahungunu raua ko te tuahine, ko Iranui.
  • 12. Tahu no Ira: Kei te korero nuitia a Ngati Ira ki Wairarapa, i heke atu i Turanga, i Uawa.
269.—HE ORIORI MO TE AOKAPURANGI.
Na Hemi Maeha (Turanga).
Na Taraipine Tutaki nga kupu, na Henare Ruru nga whakamarama.

Na Henare Ruru i tuku mai kia taia ki konei. Na Taraipine Tutaki i waiata, na Rongowhakaata Pere (Halbert) i tuhituhi nga kupu; na Henare Ruru nga whakamarama. Tera nga wahi naku i whakatikatika, i apiti atu hoki. Ahakoa kua mate a Henare Ruru raua ko Taraipine, ka korero tonu ake raua i te reo tuhituhi.

He tipuna tonu ake a Hemi Maeha no te Aokapurangi. Ko te whakapapa tenei:—

Family Tree. Te Ranginui a Ihu=Te Nonoi (tirohia te waiata 261), Ranginaonaoariki, Wahia, Ngaitahu, Tuarauoterangi, Tutearitonga, Tuarau, Pueru, Hemi Maeha, Erena Whakirangi, Te Aokapurangi

Kaore he korero nui rawa o tenei oriori; ko tona nuinga he whakapapa tipuna. Otira he pera te nuinga o nga oriori.

I tuhia ano te kaupapa o te waiata nei ki te pukapuka a te Raka (S.L. 246), a kei reira e kiia ana he whakaoriori mo Tuaroa. He wahi kei tena kaore i ta Henare Ruru i tuku mai ai.

(Refs.: Ruru, S.L. 246.)

1
E noho ana taua, e tama, i te raru, i te pani.
Ui atu ki a Ohomatakamokamo, kei reira a Turirangi,
Puhaiterangi, Kuraiteapata, ko Whakauika tena,
Ko te Apaapaoterangi, Nana Wikitoria, ko Reihana tena.
- 435
2
5 Nau mai, whanake rawhiti taua;
Taunga atu Uawanui a Rua, ko Rongowhaikino tena,
Hei take hangai atu ra mo tama.
E rere ki a Kahutiaterangi, ki a Porouariki,
Na Pouheni taua, e tama.
10 Tu atu ra koe ki roto o Waiapu.
Ka taunutia mai e ena tamariki,
Ki atu e koe, “Ko Rakaikoraahi ahau.”
3
Hoki mai, e tama, ki te riu kainga.
Ka tuwhera Turanganui o Kiwa,
15 Ko Pawa tena, ko Tui, ko Tau, ko Maia;
Ka waiho hei pakiaka hangai mo tama.
E noho ki te aroaro o Tamatea na Muriwhenua,
Nana Ranginui, nana a Whaene,
Ko Iranui, ko Kahungunu;
20 Ka waiho hei kupu ma o tipuna,
Mahaki a Tauheikuri, ko te waka e tau nei,
Hei waka atu ra mo tama ki waho ra.
Kei o tipuna mana ra koe
E whakamau ki te kaha o te aio,
25 O te rongomau, o te korero whenua,
Kia tipu ai tama, kia hau ai ra.
Hoki mai, e tama, e noho ki te tuuru,
Ko Tuarauoterangi, ko to tipuna wahine tena,
E tama!

HE WHAKAMARAMA
  • Rarangi:
  • 2. Ohomatakamokamo: E ki ana a Henare he uri no Toi. Ko te korero ia na te Kuraimonoa, na te wahine a Toikairakau, ka moea e Puhaorangi, he tane atua, ka puta ko Ohomairangi, ko Ohomatakamokamo tetahi ingoa. Ko to te Arawa ingoa tera i mu--, no te Heketanga a Rangi.
  • Turirangi: Ko te whakapapa mai i runga i a te Arawa:—
Family Tree. Tamatekapua, Tuhoromatakaka, Ihenga=Te Manutautahanga (i heke mai i a Oho), Tuariki, Tuwahiawa, Turirangi
  • Tera ano te taha i kiia ai ko Turirangi te rangatira o Ngariki i tona wa, i heke mai i a Motatau mai Tawhiti, ko Tauira te waka:—
- 436
Family Tree. Motatau mai Tawhiti, Te Autaha, Te Auripo, Hinehaowhenua, Muturangi, Tanepawhero ka moe i a Tuariki i runga nei.
  • Ka moe a Turirangi i a Hinetitama ko Puhaiterangi i te waiata nei; ka moe tena i a Taupara, ka puta ko Kuraiteapata, ko Whakauika i te waiata nei.
  • Ka moe ano a Turirangi i a Rongomaihuatahi, ka puta ko Apanui Mutu (Haua ki etahi), ko te tipuna i karangatia ai te Whanau a Apanui (kei te waiata 225 i runga ake nei).
  • 5. Uawanui a Rua: Ko te roanga atu o te ingoa ko Uawanui a Ruamatua; no te ropu ingoa i whakahuatia ai a Ruamatua, Turanganui a Ruamatua, Tamakinui a Ruamatua. Ko Tolago Bay te ingoa Pakeha, i tapaia i te wa i a Kapene Kuki.
  • Rongowhaikino: Ko Rongoaikino ki tetahi whakahua. Tirohia nga waiata 21 (N.M. 1), 226 i runga ake nei.
  • 7. Kahutiaterangi: Ko te tama a Uenuku, i ki ai tera, “A pa ianei ko Kahutiaterangi, ko tama i aitia ki runga ki te takapu wharanui.” Kei te kiia e etahi ko Paikea tenei, he tinana kotahi raua. Otira ki a Rangiuia, tohunga o te Rawheoro, he tangata ke a Paikea, whitia ana ko Kahuiaterangi.
Family Tree. Uenuku, Kahutiaterangi, Te Wainonokura, Araiara=Te Whironui (i eke mai i a Nukutere waka), Huturangi=Paikea
  • Ka puta tena ki a Porourangi, ko tona ingoa ko Porouariki te matataraawhare, ko te Tuhi mareikura o Rauru. Ko Pouheni na Paikea raua ko Huturangi, he tangata tapu.
  • 12. Rakaikoraahi: Ko ta Henare Ruru i whakapapa mai ai i hoki rawa atu ki roto. Kei te L.W. 2/50-51 te whakapapa:—
Family Tree. Taurangaitahi=Korahi (Rakaikoraahi), Te Awhenga f=Te Aomarama, Tataiarorangi, Te Huapae, Porourangi, Te Rangihopukia, Hau, Hinehuhuritai===Rakaipo, Manutangirua, Hingangaroa=Iranui (tuahine o Kahungunu)
  • Ka puta ki te Whanau a Apanui, ki a Ngati Porou, ki nga iwi o Turanga.
- 437
  • 14. Turanganui o Kiwa: Ko taua ingoa ano i Turanganui a Rua. Ko Kiwa i eke mai i a Takitimu ki etahi korero, i a Hirauta ki etahi, ka u ki Turanga, koia te ingoa nei. Na i moe nga tama-riki a Paoa (Pawa) raua ko Kiwa, ko Ruapani raua ko Tuhoropunga me to raua tuahine, me Papawharanui nga uri. (Tirohia te J. 7/113 me te J. 12/130.)
  • 15. Pawa: Ko Paoa, ko te tangata o Horouta waka, kei nga waiata 4 me te 29 (N.M. 1).
  • Tui, Tau: Ki etahi korero i eke mai i runga i a Horouta waka; ki etahi i eke mai a Paraki i runga i a Takitimu:—
    Paraki
    Rakaeiora
    Tui
    Tau
  • Ka puta ki a Tutemakoha i moe i a Paeko, nana nga tamahine tokorua, a Te Haaki, a Whareana. Tokorua raua i moe i a Kai, e karangatia nei nga uri ko te Whanau a Kai, hapu o te Aitanga a Mahaki ki roto o Turanga.
  • Maia: Ko tona waka i eke mai ai i Hawaiki ko te Ikaroa a Rauru, i u ki Turanga; he hue te kai o runga. He taokete a Maia ki a Uenuku, a na te wehi i a Uenuku i heke mai ai. Tirohia te waiata 219 i runga ake nei.
  • 17. Ta--atea: Ko Tamatea a Muriwhenua; ko ia te papa o Ranginui, o Whaene, o Iranui, o Kahungunu.
  • 21. Mahaki a Tauheikuri: Kua whakapapatia i nga waiata maha i runga ake nei. Tirohia te waiata 261. Ko te tino tipuna ake tera o te hunga i te waiata nei.
270.—HE ORIORI.
Na Te Aotarewa, Whanganui.
Na Kerehoma Tuwhawhakia nga kupu, nga whakamarama.

I taia te waiata nei ki te J. 14/135, a kei reira hoki te korero whakamarama a Kerehoma Tuwhawhakia, he kaumatua no te awa o Whanganui. Ko tau korero tenei:—

Ko Ruamano.

“Ko tenei tangata ko Ruamano, he taniwha. Ko to ratau ariki i taua takiwa ko Puhikaiariki; nana i karangaranga nga taniwha, ka tere ko te Ninihi, ko te Wiwi, ko te Wawa, ka tere ko Ruamano, ka pae ki uta. Ehara i te mea i heke noa mai a Ruamano ki uta nei; kaore. Engari he mea ata whakapae marire; tena me titiro ki te waiata a te Aotarewa; pau katoa nga korero katoa o nehe ki roto ki taua waiata. I te mea kaore he tamariki a taua kuia nei, ka puta tona whakaaro kia mahia he rakau hei tamaiti mana; he mea hanga ki te whakapakoko rakau, ka oti, ka whakakakahuria nga kakahu ki taua tamaiti rakau nei, ka hoatu nga pohoi toroa ki ona taringa, katahi ka hikitia e taua kuia nei tana tamaiti rakau ki runga ki a ia, na ka waiata ia i tona oriori.”

Ko te kaupapa tenei ka taia nei ki konei.

(Refs.: J. 14/135, S. 2/51.)

- 438

1
Taku tamaiti, e!
I puta mai ra koe i te toi ki Hawaiki;
Kai to urunga, kai to ekenga,
Hutia e Maui,
5 Ka maroke te whenua ki uta,
Ka tupu te rakau hei tamaiti maku.
Tikina e Tangaroa, matai ki roto o Ruakipouri.
He uri ano koe no to tupuna, no Puhikaiariki;
I tere te Ninihi, i tere te Wiwi, i tere te Wawa,
10 I pae mai ai Ruamano ki uta.
Koia tana nei, whakapeka ake nga tohunga,
Naku i tango mai hei oriori mo taku tamaiti.
Whakaeaea mai te tuwhenua,
Ka tu mai Tongariro, he maunga atua;
15 Ruia e Ngatoroirangi, koia te koaro.
Hoki mai whakamuri ko te komae,
Takahia e te waewae te Papa a Tarinuku.
I tu mai to whare ki Tutaenui;
To tanga ika ko Tauakira;
20 Tuarua o rongo Papako;
To heketanga na ko Paritea;
To huanui na ko Tahuhutahi;
To taumata na ko te Ruawhakahoro.
Kia anganui koe ki te Rewatapu,
25 Ko te hirinakitanga o to tupuna,
O Rangiwhakumu; he ariki taua, e tama e!
2
E tama, e tangi nei ki te kai mahau,
Kaore he kai hei whangainga maku i a koe;
Ko to kuia, ko ahau, e tama!
30 Ko te Rahiri, nana i kai te anga o te marama,
Ko te wai tokihirangi.
Kai te whakarongo au, e tama,
Ki te korero a nga whenua,
I heke mai ano i a Tamatea.
35 Kai uiuia koe i te Mania, i te Hora a Moehau.
Uruhia tomokia i te Rupe o Huriwaka,
Ko te whare tena i heke mai ai te pokai akatea,
I rawe ai ki ahau ko te Tokoaru no Paekawa.
Kihei au, e tama, i rongo tinana,
40 He taringa puta kore, he taringa muhukai.
Kotahi te mea i mau mai ki ahau,
Kai to hiahia, kai to koronga, kai a Tanemata.
Taumahatia te aruhe poipoi,
Ka mama koe e hihiri,
45 Ka mama koe e mahara,
Ka mama whenei,
Ka mama tauwharekiokio,
- 439
Ka mama te huhi,
Ka mama te repo,
50 I tu ai te muka.
He wahine hoki koe i mau ai ki reira.
Ta te tane hanga, ko te toki whakamoemoetia a,
Ka moe i te ahiahi i, titau e, e;
Na Tarahongi, na Tarahanga a,
55 Na Tarakapea, te mata o to toki;
Pokapokaia Hawaiki, whakaturia Kawarau, e tama!

HE WHAKAMARAMA
  • Rarangi:
  • 2. Toi ki Hawaiki: Ko te putake mai o te tangata i Hawaiki.
  • 7. Ruakipouri: Tirohia te whakamarama 5 o te waiata 252 i runga ake nei.
  • 8. Puhikaiariki: He atua taniwha, kua whakamaramatia i te whakaupoko.
  • 9. Ninihi: He mango.
  • Wiwi, Wawa: Ko te ahua ki a Tuwhawhakia he taniwha enei. Engari kaore i te W.D. 5. E tika ana kia uiuia.
  • 10. Ruamano: Kei roto i nga karakia maha, he tohora; e kiia ana he taniwha.
  • 15. Koaro: E kiia ana i heke iho tenei ika i Tongariro ma tetahi awa rere i raro i te whenua ki roto ki te moana, ki Rotoaira; ki nga korero a nga tipuna, na Ngatoroirangi, na te tohunga o te Arawa waka, i whakanoho ki reira. I whai turetia tenei ika e Timi Kara, kia kaua e patua e te Pakeha.
  • 16. Te komae: He maroe i te wera, i te ahi. Ki te whakamarama i te J. 14/135 mo te karangatanga a Ngatoroirangi ki ona tuahine i Hawaiki, ka tukuna mai he ahi, ka tahuna ki te tihi o Tongariro.
  • 18-24. Ko nga ingoa e whakahuatia ana i enei rarangi kei te rohe o Taranaki, o Whanganui.
  • Tauakira: He maunga kei roto o Whanganui, he tohu taunga ika.
  • Rewatapu: He wahi tapu, e tata ana ki Waiongana, Taranaki. Ma nga tangata o Whanganui e whakahangai etahi o nga ingoa.
  • 34. Tamatea: Ko Tamateapokaiwhenua; kei te korerotia hoki tona taenga ki Whanganui, ki Taupo, ki te rere i te Huka; he tipuna ano hoki ia ki nga iwi o Whanganui.
  • 36. Rupe o Huriwaka: Ko te ahua he whare maire.
  • 42-50. He karakia enei rarangi.
- 440
271.—HE TANGI MO TANA MARA KAI.
Na Pehi Turoa (Whanganui).
Na S. Percy Smith nga kupu, nga whakamarama.

I taia te waiata nei ki te J. 14/146, na te Mete (S. Percy-Smith) i tuku ki reira. Ko te Pehi Turoa tenei nana te waiata 240 i runga ake nei, a kei reira nga korero mona.

Ka kainga nga kai o tona mara e te pukeko, e te awheto, e era atu ngarara, ka tangi ia ki tona mara. Tera pea ka haere atu te rongo o taua mate ki ona hoa, ki a Mangatai, ki a Tatara, he tangata mara nunui hoki raua, ka tae mai te whakama ki a ia.

(Refs.: J. 14/146, S. 4/96.)

1
E ki ana au, e keko,
He tama ia na koe na Punga i runga ra, e i;
I patua ia ra ki te Wairangituhi,
He toto ia na koe no Tawhaki, e i.
2
5 Ngaro noa atu koe, e te kai,
Maku e tangi ki te kuru, ki Kakauarangi,
Ki taku toki hei whakahoki mai
Te hiakai, e i.
Ka tae kau te rongo ki a Mangatai,
10 Tenei au kei te mahi kai, e i.
3
Kotahi au i mate ai;
Ko taku whare tane ka tupu kau.
Ko te waha pa mai kei Okahu,
He whakamenenga ki Horomanga ra, e i.
51 Ka tu au ki runga ra, ka waiho ai koutou
Hei hapai mo taku marae e takoto nei, e i.
Hoatu hoki au, i pakia nga paemanu ki te Ihupuku,
Ki a Tatara e noho mai ra, e i.

HE WHAKAMARAMA
  • Rarangi:
  • 1. Keko: He pukeko; he manu toko kai tera.
  • 2. Punga: Kei nga whakamarama o te waiata 282 i raro ake nei te korero mo Punga, ko te tamaiti matamua tera a Whaitiri raua ko Kaitangata. I huaina te ingoa ki te punga o te waka o